41 shlokas
- 1
अथातो भङ्गप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
पातघातादिभिर्द्वेधा भङ्गो ऽस्थ्नां संध्यसंधितः
प्रसारणाकुञ्चनयोरशक्तिः संधिमुक्तता
athāto bhaṅgapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
pātaghātādibhirdvedhā bhaṅgo 'sthnāṃ saṃdhyasaṃdhitaḥ
prasāraṇākuñcanayoraśaktiḥ saṃdhimuktatā
- 2
इतरस्मिन्भृशं शोफः सर्वावस्थास्वतिव्यथा
अशक्तिश्चेष्टिते ऽल्पे ऽपि पीड्यमाने सशब्दता
itarasminbhṛśaṃ śophaḥ sarvāvasthāsvativyathā
aśaktiśceṣṭite 'lpe 'pi pīḍyamāne saśabdatā
- 3
समासाद् इति भङ्गस्य लक्षणं बहुधा तु तत्
भिद्यते भङ्गभेदेन तस्य सर्वस्य साधनम्
samāsād iti bhaṅgasya lakṣaṇaṃ bahudhā tu tat
bhidyate bhaṅgabhedena tasya sarvasya sādhanam
- 4
यथा स्याद् उपयोगाय तथा तद् उपदेक्ष्यते
प्राज्याणुदारि यत्त्वस्थि स्पर्शे शब्दं करोति यत्
yathā syād upayogāya tathā tad upadekṣyate
prājyāṇudāri yattvasthi sparśe śabdaṃ karoti yat
- 5
यत्रास्थिलेशः प्रविशेन्मध्यम् अस्थ्नो विदारितः
भग्नं यच्चाभिघातेन किंचिद् एवावशेषितम्
yatrāsthileśaḥ praviśenmadhyam asthno vidāritaḥ
bhagnaṃ yaccābhighātena kiṃcid evāvaśeṣitam
- 6
उन्नम्यमानं क्षतवद्यच्च मज्जनि मज्जति
तद्दुःसाध्यं कृशाशक्तवातलाल्पाशिनाम् अपि
unnamyamānaṃ kṣatavadyacca majjani majjati
tadduḥsādhyaṃ kṛśāśaktavātalālpāśinām api
- 7
भिन्नं कपालं यत्कट्यां संधिमुक्तं च्युतं च यत्
जघनं प्रति पिष्टं च भग्नं यत्तद्विवर्जयेत्
bhinnaṃ kapālaṃ yatkaṭyāṃ saṃdhimuktaṃ cyutaṃ ca yat
jaghanaṃ prati piṣṭaṃ ca bhagnaṃ yattadvivarjayet
- 8
असंश्लिष्टकपालं च ललाटं चूर्णितं तथा
यच्च भग्नं भवेच्छङ्खशिरःपृष्ठस्तनान्तरे
asaṃśliṣṭakapālaṃ ca lalāṭaṃ cūrṇitaṃ tathā
yacca bhagnaṃ bhavecchaṅkhaśiraḥpṛṣṭhastanāntare
- 9
सम्यग्यमितम् अप्यस्थि दुर्न्यासाद्दुर्निबन्धनात्
संक्षोभाद् अपि यद्गच्छेद्विक्रियां तद्विवर्जयेत्
samyagyamitam apyasthi durnyāsāddurnibandhanāt
saṃkṣobhād api yadgacchedvikriyāṃ tadvivarjayet
- 10
आदितो यच्च दुर्जातम् अस्थि संधिरथापि वा
तरुणास्थीनि भुज्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु
ādito yacca durjātam asthi saṃdhirathāpi vā
taruṇāsthīni bhujyante bhajyante nalakāni tu
- 11
कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्त्यन्यानि भूयसा
अथावनतम् उन्नम्यम् उन्नतं चावपीडयेत्
kapālāni vibhidyante sphuṭantyanyāni bhūyasā
athāvanatam unnamyam unnataṃ cāvapīḍayet
- 12
आञ्छेद् अतिक्षिप्तम् अधोगतं चोपरि वर्तयेत्
आञ्छनोत्पीडनोन्नामचर्मसंक्षेपबन्धनैः
āñched atikṣiptam adhogataṃ copari vartayet
āñchanotpīḍanonnāmacarmasaṃkṣepabandhanaiḥ
- 13
संधीञ्छरीरगान्सर्वांश्चलान् अप्यचलान् अपि
इत्येतैः स्थापनोपायैः सम्यक्संस्थाप्य निश्चलम्
saṃdhīñcharīragānsarvāṃścalān apyacalān api
ityetaiḥ sthāpanopāyaiḥ samyaksaṃsthāpya niścalam
- 14
पट्टैः प्रभूतसर्पिर्भिः वेष्टयित्वा सुखैस्ततः
कदम्बोदुम्बराश्वत्थसर्जार्जुनपलाशजैः
paṭṭaiḥ prabhūtasarpirbhiḥ veṣṭayitvā sukhaistataḥ
kadambodumbarāśvatthasarjārjunapalāśajaiḥ
- 15
वंशोद्भवैर्वा पृथुभिस्तनुभिः सुनिवेशितैः
सुश्लक्ष्णैः सप्रतिस्तम्भैर्वल्कलैः शकलैरपि
vaṃśodbhavairvā pṛthubhistanubhiḥ suniveśitaiḥ
suślakṣṇaiḥ sapratistambhairvalkalaiḥ śakalairapi
- 16
कुशाह्वयैः समं बन्धं पट्टस्योपरि योजयेत्
शिथिलेन हि बन्धेन संधिस्थैर्यं न जायते
kuśāhvayaiḥ samaṃ bandhaṃ paṭṭasyopari yojayet
śithilena hi bandhena saṃdhisthairyaṃ na jāyate
- 17
गाढेनाति रुजादाहपाकश्वयथुसंभवः
त्र्यहात्त्र्यहाद् ऋतौ घर्मे सप्ताहान्मोक्षयेद्धिमे
gāḍhenāti rujādāhapākaśvayathusaṃbhavaḥ
tryahāttryahād ṛtau gharme saptāhānmokṣayeddhime
- 18
साधारणे तु पञ्चाहाद्भङ्गदोषवशेन वा
न्यग्रोधादिकषायेण ततः शीतेन सेचयेत्
sādhāraṇe tu pañcāhādbhaṅgadoṣavaśena vā
nyagrodhādikaṣāyeṇa tataḥ śītena secayet
- 19
तं पञ्चमूलपक्वेन पयसा तु सवेदनम्
सुखोष्णं वावचार्यं स्याच्चक्रतैलं विजानता
taṃ pañcamūlapakvena payasā tu savedanam
sukhoṣṇaṃ vāvacāryaṃ syāccakratailaṃ vijānatā
- 20
विभज्य देशं कालं च वातघ्नौषधसंयुतम्
प्रततं सेकलेपांश्च विदध्याद्भृशशीतलान्
vibhajya deśaṃ kālaṃ ca vātaghnauṣadhasaṃyutam
pratataṃ sekalepāṃśca vidadhyādbhṛśaśītalān
- 21
गृष्टिक्षीरं ससर्पिष्कं मधुरौषधसाधितम्
प्रातः प्रातः पिबेद्भग्नः शीतलं लाक्षया युतम्
gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam
prātaḥ prātaḥ pibedbhagnaḥ śītalaṃ lākṣayā yutam
- 22
सव्रणस्य तु भग्नस्य व्रणो मधुघृतोत्तरैः
कषायैः प्रतिसार्यो ऽथ शेषो भङ्गोदितः क्रमः
savraṇasya tu bhagnasya vraṇo madhughṛtottaraiḥ
kaṣāyaiḥ pratisāryo 'tha śeṣo bhaṅgoditaḥ kramaḥ
- 23
लम्बानि व्रणमांसानि प्रलिप्य मधुसर्पिषा
संदधीत व्रणान्वैद्यो बन्धनैश्चोपपादयेत्
lambāni vraṇamāṃsāni pralipya madhusarpiṣā
saṃdadhīta vraṇānvaidyo bandhanaiścopapādayet
- 24
तान्समान्सुस्थिताञ्ज्ञात्वा फलिनीलोध्रकट्फलैः
समङ्गाधातकीयुक्तैश्चूर्णितैरवचूर्णयेत्
tānsamānsusthitāñjñātvā phalinīlodhrakaṭphalaiḥ
samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayet
- 25
धातकीलोध्रचूर्णैर्वा रोहन्त्याशु तथा व्रणाः
इति भङ्ग उपक्रान्तः स्थिरधातोरृतौ हिमे
dhātakīlodhracūrṇairvā rohantyāśu tathā vraṇāḥ
iti bhaṅga upakrāntaḥ sthiradhātorṛtau hime
- 26
मांसलस्याल्पदोषस्य सुसाध्यो दारुणो ऽन्यथा
पूर्वमध्यान्तवयसाम् एकद्वित्रिगुणैः क्रमात्
māṃsalasyālpadoṣasya susādhyo dāruṇo 'nyathā
pūrvamadhyāntavayasām ekadvitriguṇaiḥ kramāt
- 27
मासैः स्थैर्यं भवेत्संधेर्यथोक्तं भजतां विधिम्
कटीजङ्घोरुभग्नानां कपाटशयनं हितम्
māsaiḥ sthairyaṃ bhavetsaṃdheryathoktaṃ bhajatāṃ vidhim
kaṭījaṅghorubhagnānāṃ kapāṭaśayanaṃ hitam
- 28
यन्त्रणार्थं तथा कीलाः पञ्च कार्या निबन्धनाः
जङ्घोर्वोः पार्श्वयोर्द्वौ द्वौ तल एकश्च कीलकः
yantraṇārthaṃ tathā kīlāḥ pañca kāryā nibandhanāḥ
jaṅghorvoḥ pārśvayordvau dvau tala ekaśca kīlakaḥ
- 29
श्रोण्यां वा पृष्ठवंशे वा वक्षस्यक्षकयोस्तथा
विमोक्षे भग्नसंधीनां विधिम् एवं समाचरेत्
śroṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣasyakṣakayostathā
vimokṣe bhagnasaṃdhīnāṃ vidhim evaṃ samācaret
- 30
संधींश्चिरविमुक्तांस्तु स्निग्धस्विन्नान्मृदूकृतान्
उक्तैर्विधानैर्बुद्ध्या च यथास्वं स्थानम् आनयेत्
saṃdhīṃściravimuktāṃstu snigdhasvinnānmṛdūkṛtān
uktairvidhānairbuddhyā ca yathāsvaṃ sthānam ānayet

