33 shlokas
- 1
अथातः क्षुद्ररोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
स्निग्धा सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसंनिभा
पिटिका कफवाताभ्यां बालानाम् अजगल्लिका
athātaḥ kṣudrarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
snigdhā savarṇā grathitā nīrujā mudgasaṃnibhā
piṭikā kaphavātābhyāṃ bālānām ajagallikā
- 2
यवप्रख्या यवप्रख्या ताभ्यां मांसाश्रिता घना
अवक्त्रा चालजी वृत्ता स्तोकपूया घनोन्नता
yavaprakhyā yavaprakhyā tābhyāṃ māṃsāśritā ghanā
avaktrā cālajī vṛttā stokapūyā ghanonnatā
- 3
ग्रन्थयः पञ्च वा षड्वा कच्छपी कच्छपोन्नताः
कर्णस्योर्ध्वं समन्ताद्वा पिटिका कठिनोग्ररुक्
granthayaḥ pañca vā ṣaḍvā kacchapī kacchaponnatāḥ
karṇasyordhvaṃ samantādvā piṭikā kaṭhinograruk
- 4
शालूकाभा पनसिका शोफस्त्वल्परुजः स्थिरः
हनुसंधिसमुद्भूतस्ताभ्यां पाषाणगर्दभः
śālūkābhā panasikā śophastvalparujaḥ sthiraḥ
hanusaṃdhisamudbhūtastābhyāṃ pāṣāṇagardabhaḥ
- 5
शाल्मलीकण्टकाकाराः पिटिकाः सरुजो घनाः
मेदोगर्भा मुखे यूनां ताभ्यां च मुखदूषिकाः
śālmalīkaṇṭakākārāḥ piṭikāḥ sarujo ghanāḥ
medogarbhā mukhe yūnāṃ tābhyāṃ ca mukhadūṣikāḥ
- 6
ते पद्मकण्टका ज्ञेया यैः पद्मम् इव कण्टकैः
चीयते नीरुजैः श्वेतैः शरीरं कफवातजैः
te padmakaṇṭakā jñeyā yaiḥ padmam iva kaṇṭakaiḥ
cīyate nīrujaiḥ śvetaiḥ śarīraṃ kaphavātajaiḥ
- 7
पित्तेन पिटिका वृत्ता पक्वोदुम्बरसंनिभा
महादाहज्वरकरी विवृता विवृतानना
pittena piṭikā vṛttā pakvodumbarasaṃnibhā
mahādāhajvarakarī vivṛtā vivṛtānanā
- 8
गात्रेष्वन्तश्च वक्त्रस्य दाहज्वररुजान्विताः
मसूरमात्रास्तद्वर्णास्तत्संज्ञाः पिटिका घनाः
gātreṣvantaśca vaktrasya dāhajvararujānvitāḥ
masūramātrāstadvarṇāstatsaṃjñāḥ piṭikā ghanāḥ
- 9
ततः कष्टतराः स्फोटा विस्फोटाख्या महारुजाः
या पद्मकर्णिकाकारा पिटिका पिटिकाचिता
tataḥ kaṣṭatarāḥ sphoṭā visphoṭākhyā mahārujāḥ
yā padmakarṇikākārā piṭikā piṭikācitā
- 10
सा विद्धा वातपित्ताभ्यां ताभ्याम् एव च गर्दभी
मण्डला विपुलोत्सन्ना सरागपिटिकाचिता
sā viddhā vātapittābhyāṃ tābhyām eva ca gardabhī
maṇḍalā vipulotsannā sarāgapiṭikācitā
- 11
कक्षेति कक्षासन्नेषु प्रायो देशेषु सानिलात्
पित्ताद्भवन्ति पिटिकाः सूक्ष्मा लाजोपमा घनाः
kakṣeti kakṣāsanneṣu prāyo deśeṣu sānilāt
pittādbhavanti piṭikāḥ sūkṣmā lājopamā ghanāḥ
- 12
तादृशी महती त्वेका गन्धनामेति कीर्तिता
घर्मस्वेदपरीते ऽङ्गे पिटिकाः सरुजो घनाः
tādṛśī mahatī tvekā gandhanāmeti kīrtitā
gharmasvedaparīte 'ṅge piṭikāḥ sarujo ghanāḥ
- 13
राजीकावर्णसंस्थानप्रमाणा राजिकाह्वयाः
दोषैः पित्तोल्बणैर्मन्दैर्विसर्पति विसर्पवत्
rājīkāvarṇasaṃsthānapramāṇā rājikāhvayāḥ
doṣaiḥ pittolbaṇairmandairvisarpati visarpavat
- 14
शोफो ऽपाकस्तनुस्ताम्रो ज्वरकृज्जालगर्दभः
मलैः पित्तोल्बणैः स्फोटा ज्वरिणो मांसदारणाः
śopho 'pākastanustāmro jvarakṛjjālagardabhaḥ
malaiḥ pittolbaṇaiḥ sphoṭā jvariṇo māṃsadāraṇāḥ
- 15
कक्षाभागेषु जायन्ते ये ऽग्न्याभाः साग्निरोहिणी
पञ्चाहात्सप्तरात्राद्वा पक्षाद्वा हन्ति जीवितम्
kakṣābhāgeṣu jāyante ye 'gnyābhāḥ sāgnirohiṇī
pañcāhātsaptarātrādvā pakṣādvā hanti jīvitam
- 16
त्रिलिङ्गा पिटिका वृत्ता जत्रूर्ध्वम् इरिवेल्लिका
विदारीकन्दकठिना विदारी कक्षवङ्क्षणे
triliṅgā piṭikā vṛttā jatrūrdhvam irivellikā
vidārīkandakaṭhinā vidārī kakṣavaṅkṣaṇe
- 17
मेदोऽनिलकफैर्ग्रन्थिः स्नायुमांससिराश्रयैः
भिन्नो वसाज्यमध्वाभं स्रवेत्तत्रोल्बणो ऽनिलः
medo'nilakaphairgranthiḥ snāyumāṃsasirāśrayaiḥ
bhinno vasājyamadhvābhaṃ sravettatrolbaṇo 'nilaḥ
- 18
मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करां उपपादयेत्
दुर्गन्धं रुधिरं क्लिन्नं नानावर्णं ततो मलाः
māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ upapādayet
durgandhaṃ rudhiraṃ klinnaṃ nānāvarṇaṃ tato malāḥ
- 19
तां स्रावयन्ति निचितां विद्यात्तच्छर्करार्बुदम्
पाणिपादतले संधौ जत्रूर्ध्वं वोपचीयते
tāṃ srāvayanti nicitāṃ vidyāttaccharkarārbudam
pāṇipādatale saṃdhau jatrūrdhvaṃ vopacīyate
- 20
वल्मीकवच्छनैर्ग्रन्थिस्तद्वद्बह्वणुभिर्मुखैः
रुग्दाहकण्डूक्लेदाढ्यैर्वल्मीको ऽसौ समस्तजः
valmīkavacchanairgranthistadvadbahvaṇubhirmukhaiḥ
rugdāhakaṇḍūkledāḍhyairvalmīko 'sau samastajaḥ
- 21
शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः
ग्रन्थिः कीलवद् उत्सन्नो जायते कदरं तु तत्
śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ
granthiḥ kīlavad utsanno jāyate kadaraṃ tu tat
- 22
वेगसंधारणाद्वायुरपानो ऽपानसंश्रयम्
अणूकरोति बाह्यान्तर्मार्गम् अस्य ततः शकृत्
vegasaṃdhāraṇādvāyurapāno 'pānasaṃśrayam
aṇūkaroti bāhyāntarmārgam asya tataḥ śakṛt
- 23
कृच्छ्रान्निर्गच्छति व्याधिरयं रुद्धगुदो मतः
कुर्यात्पित्तानिलं पाकं नखमांसे सरुग्ज्वरम्
kṛcchrānnirgacchati vyādhirayaṃ ruddhagudo mataḥ
kuryātpittānilaṃ pākaṃ nakhamāṃse sarugjvaram
- 24
चिप्यम् अक्षतरोगं च विद्याद् उपनखं च तम्
कृष्णो ऽभिघाताद्रूक्षश्च खरश्च कुनखो नखः
cipyam akṣatarogaṃ ca vidyād upanakhaṃ ca tam
kṛṣṇo 'bhighātādrūkṣaśca kharaśca kunakho nakhaḥ
- 25
दुष्टकर्दमसंस्पर्शात्कण्डूक्लेदान्वितान्तराः
अङ्गुल्यो ऽलसम् इत्याहुस्तिलाभांस्तिलकालकान्
duṣṭakardamasaṃsparśātkaṇḍūkledānvitāntarāḥ
aṅgulyo 'lasam ityāhustilābhāṃstilakālakān
- 26
कृष्णान् अवेदनांस्त्वक्स्थान्माषांस्तान् एव चोन्नतान्
मषेभ्यस्तून्नततरांश्चर्मकीलान्सितासितान्
kṛṣṇān avedanāṃstvaksthānmāṣāṃstān eva connatān
maṣebhyastūnnatatarāṃścarmakīlānsitāsitān
- 27
तथाविधो जतुमणिः सहजो लोहितस्तु सः
कृष्णं सितं वा सहजं मण्डलं लाञ्छनं समम्
tathāvidho jatumaṇiḥ sahajo lohitastu saḥ
kṛṣṇaṃ sitaṃ vā sahajaṃ maṇḍalaṃ lāñchanaṃ samam
- 28
शोकक्रोधादिकुपिताद्वातपित्तान्मुखे तनु
श्यामलं मण्डलं व्यङ्गं वक्त्राद् अन्यत्र नीलिका
śokakrodhādikupitādvātapittānmukhe tanu
śyāmalaṃ maṇḍalaṃ vyaṅgaṃ vaktrād anyatra nīlikā
- 29
परुषं परुषस्पर्शं व्यङ्गं श्यावं च मारुतात्
पित्तात्ताम्रान्तम् आनीलं श्वेतान्तं कण्डुमत्कफात्
paruṣaṃ paruṣasparśaṃ vyaṅgaṃ śyāvaṃ ca mārutāt
pittāttāmrāntam ānīlaṃ śvetāntaṃ kaṇḍumatkaphāt
- 30
रक्ताद्रक्तान्तम् आताम्रं सौषं चिमिचिमायते
वायुनोदीरितः श्लेष्मा त्वचं प्राप्य विशुष्यति
raktādraktāntam ātāmraṃ sauṣaṃ cimicimāyate
vāyunodīritaḥ śleṣmā tvacaṃ prāpya viśuṣyati

