60 shlokas
- 1
सूत उवाच
एतदाकर्ण्य विज्ञानं नारायणमुखेरितम्
कूर्मरूपधरं देवं पप्रच्छुर्मुनयः प्रभुम्
sūta uvāca
etadākarṇya vijñānaṃ nārāyaṇamukheritam
kūrmarūpadharaṃ devaṃ papracchurmunayaḥ prabhum
- 2
मुनय ऊचुः
कथिता भवता धर्मा मोक्षज्ञानं सविस्तरम्
लोकानां सर्गविस्तारं वंशमन्वन्तराणि च
munaya ūcuḥ
kathitā bhavatā dharmā mokṣajñānaṃ savistaram
lokānāṃ sargavistāraṃ vaṃśamanvantarāṇi ca
- 3
प्रतिसर्गमिदानीं नो वक्तुम् अर्हसि माधव
भूतानां भूतभव्येश यथा पूर्वं त्वयोदितम्
pratisargamidānīṃ no vaktum arhasi mādhava
bhūtānāṃ bhūtabhavyeśa yathā pūrvaṃ tvayoditam
- 4
सूत उवाच
श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान्कूर्मरूपधृक्
व्याजहार महायोगी भूतानां प्रतिसंचरम्
sūta uvāca
śrutvā teṣāṃ tadā vākyaṃ bhagavānkūrmarūpadhṛk
vyājahāra mahāyogī bhūtānāṃ pratisaṃcaram
- 5
कूर्म उवाच
नित्यो नैमित्तिकश्चैव प्राकृतात्यन्तिकौ तथा
चतुर्धायं पुराणे ऽस्मिन्प्रोच्यते प्रतिसंचरः
kūrma uvāca
nityo naimittikaścaiva prākṛtātyantikau tathā
caturdhāyaṃ purāṇe 'sminprocyate pratisaṃcaraḥ
- 6
यो ऽयं संदृश्यते नित्यं लोके भूतक्षयस्त्विह
नित्यः संकीर्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसंचरः
yo 'yaṃ saṃdṛśyate nityaṃ loke bhūtakṣayastviha
nityaḥ saṃkīrtyate nāmnā munibhiḥ pratisaṃcaraḥ
- 7
ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्पान्ते यो भविष्यति
त्रैलोक्यस्यास्य कथितः प्रतिसर्गो मनीषिभिः
brāhmo naimittiko nāma kalpānte yo bhaviṣyati
trailokyasyāsya kathitaḥ pratisargo manīṣibhiḥ
- 8
महदाद्यां विशेषान्तं यदा संयाति संक्षयम्
प्राकृतः प्रतिसर्गो ऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः
mahadādyāṃ viśeṣāntaṃ yadā saṃyāti saṃkṣayam
prākṛtaḥ pratisargo 'yaṃ procyate kālacintakaiḥ
- 9
ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि
प्रलयः प्रतिसर्गो ऽयं कालचिन्तापरैर्द्विजैः
jñānādātyantikaḥ prokto yoginaḥ paramātmani
pralayaḥ pratisargo 'yaṃ kālacintāparairdvijaiḥ
- 10
आत्यन्तिकश्च कथितः प्रलयो ऽत्र ससाधनः
नैमित्तिकमिदानीं वः कथयिष्ये समासतः
ātyantikaśca kathitaḥ pralayo 'tra sasādhanaḥ
naimittikamidānīṃ vaḥ kathayiṣye samāsataḥ
- 11
चतुर्युगसहस्रान्ते सम्प्राप्ते प्रतिसंचरे
स्वात्मसंस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रतिपेदे प्रजापतिः
caturyugasahasrānte samprāpte pratisaṃcare
svātmasaṃsthāḥ prajāḥ kartuṃ pratipede prajāpatiḥ
- 12
ततो भवत्यनावृष्टिस्तीव्रा सा शतवार्षिकी
भूतक्षयकरी घोरा सर्वभूतक्षयंकरी
tato bhavatyanāvṛṣṭistīvrā sā śatavārṣikī
bhūtakṣayakarī ghorā sarvabhūtakṣayaṃkarī
- 13
ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले
तानि चाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च
tato yānyalpasārāṇi sattvāni pṛthivītale
tāni cāgre pralīyante bhūmitvamupayānti ca
- 14
सप्तरश्मिर् अथो भूत्वा समुत्तिष्ठन्दिवाकरः
असह्यरश्मिर्भवति पिबन्नम्भो गभस्तिभिः
saptaraśmir atho bhūtvā samuttiṣṭhandivākaraḥ
asahyaraśmirbhavati pibannambho gabhastibhiḥ
- 15
तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्बु महार्णवे
तेनाहारेण ता दीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत
tasya te raśmayaḥ sapta pibantyambu mahārṇave
tenāhāreṇa tā dīptāḥ sūryāḥ sapta bhavantyuta
- 16
ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्या भूत्वा चतुर्दिशम्
चतुर्लोकमिदं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तथा
tataste raśmayaḥ sapta sūryā bhūtvā caturdiśam
caturlokamidaṃ sarvaṃ dahanti śikhinastathā
- 17
व्याप्नुवन्तश्च ते विप्रास्तूर्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः
दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः
vyāpnuvantaśca te viprāstūrdhvaṃ cādhaśca raśmibhiḥ
dīpyante bhāskarāḥ sapta yugāntāgnipratāpinaḥ
- 18
ते सूर्या वारिणा दीप्ता बहुसाहस्ररश्मयः
खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्
te sūryā vāriṇā dīptā bahusāhasraraśmayaḥ
khaṃ samāvṛtya tiṣṭhanti nirdahanto vasuṃdharām
- 19
ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा
साद्रिनद्यर्णवद्वीपा निःस्नेहा समपद्यत
tatasteṣāṃ pratāpena dahyamānā vasuṃdharā
sādrinadyarṇavadvīpā niḥsnehā samapadyata
- 20
दीप्ताभिः संतताभिश्च रश्मिभिर्वै समन्ततः
अधश्चोर्ध्वं च लग्नाभिस्तिर्यक्चैव समावृतम्
dīptābhiḥ saṃtatābhiśca raśmibhirvai samantataḥ
adhaścordhvaṃ ca lagnābhistiryakcaiva samāvṛtam
- 21
सूर्याग्निना प्रमृष्टानां संसृष्टानां परस्परम्
एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत
sūryāgninā pramṛṣṭānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ parasparam
ekatvamupayātānāmekajvālaṃ bhavatyuta
- 22
सर्वलोकप्रणाशश्च सो ऽग्निर्भूत्वा सुकुण्डली
चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्यात्मतेजसा
sarvalokapraṇāśaśca so 'gnirbhūtvā sukuṇḍalī
caturlokamidaṃ sarvaṃ nirdahatyātmatejasā
- 23
ततः प्रलीने सर्वस्मिञ्जङ्गमे स्थावरे तथा
निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठा प्रकाशते
tataḥ pralīne sarvasmiñjaṅgame sthāvare tathā
nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmiḥ kūrmapṛṣṭhā prakāśate
- 24
अम्बरीषमिवाभाति सर्वमापूरितं जगत्
सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते पुनः
ambarīṣamivābhāti sarvamāpūritaṃ jagat
sarvameva tadarcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate punaḥ
- 25
पाताले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च
ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च
pātāle yāni sattvāni mahodadhigatāni ca
tatastāni pralīyante bhūmitvamupayānti ca
- 26
द्वीपांश्च पर्वतांश्चैव वर्षाण्यथ महोदधीन्
तान्सर्वान्भस्मसात्कृत्वा सप्तात्मा पावकः प्रभुः
dvīpāṃśca parvatāṃścaiva varṣāṇyatha mahodadhīn
tānsarvānbhasmasātkṛtvā saptātmā pāvakaḥ prabhuḥ
- 27
समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वशः
पिबन्न् अपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन्
samudrebhyo nadībhyaśca pātālebhyaśca sarvaśaḥ
pibann apaḥ samiddho 'gniḥ pṛthivīmāśrito jvalan
- 28
ततः संवर्तकः शैलानतिक्रम्य महांस्तथा
लोकान्दहति दीप्तात्मा रुद्रतेजोविजृम्भितः
tataḥ saṃvartakaḥ śailānatikramya mahāṃstathā
lokāndahati dīptātmā rudratejovijṛmbhitaḥ
- 29
स दग्ध्वा पृथिवीं देवो रसातलमशोषयत्
अधस्तात्पृथिवीं दग्ध्वा दिवमूर्ध्वं दहिष्यति
sa dagdhvā pṛthivīṃ devo rasātalamaśoṣayat
adhastātpṛthivīṃ dagdhvā divamūrdhvaṃ dahiṣyati
- 30
योजनानां शतानीह सहस्राण्ययुतानि च
उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य वह्नेः संवर्तकस्य तु
yojanānāṃ śatānīha sahasrāṇyayutāni ca
uttiṣṭhanti śikhāstasya vahneḥ saṃvartakasya tu

