24 shlokas
- 1
ईश्वर उवाच
अव्यक्तादभवत्कालः प्रधानं पुरुषः परः
तेभ्यः सर्वमिदं जातं तस्माद्ब्रह्ममयं जगत्
īśvara uvāca
avyaktādabhavatkālaḥ pradhānaṃ puruṣaḥ paraḥ
tebhyaḥ sarvamidaṃ jātaṃ tasmādbrahmamayaṃ jagat
- 2
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम्
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato 'kṣiśiromukham
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati
- 3
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्
सर्वाधारं सदानन्दमव्यक्तं द्वैतवर्जितम्
sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam
sarvādhāraṃ sadānandamavyaktaṃ dvaitavarjitam
- 4
सर्वोपमानरहितं प्रमाणातीतगोचरम्
निर्विकल्पं निराभासं सर्वावासं परामृतम्
sarvopamānarahitaṃ pramāṇātītagocaram
nirvikalpaṃ nirābhāsaṃ sarvāvāsaṃ parāmṛtam
- 5
अभिन्नं भिन्नसंस्थानं शाश्वतं ध्रुवम् अव्ययम्
निर्गुणं परमं व्योम तज्ज्ञानं सूरयो विदुः
abhinnaṃ bhinnasaṃsthānaṃ śāśvataṃ dhruvam avyayam
nirguṇaṃ paramaṃ vyoma tajjñānaṃ sūrayo viduḥ
- 6
स आत्मा सर्वभूतानां स बाह्याभ्यन्तरः परः
सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः
sa ātmā sarvabhūtānāṃ sa bāhyābhyantaraḥ paraḥ
so 'haṃ sarvatragaḥ śānto jñānātmā parameśvaraḥ
- 7
मया ततमिदं विश्वं जगदव्यक्तमूर्तिना
मत्स्थानि सर्वभूतानि यस्तं वेद स वेदवित्
mayā tatamidaṃ viśvaṃ jagadavyaktamūrtinā
matsthāni sarvabhūtāni yastaṃ veda sa vedavit
- 8
प्रधानं पुरुषं चैव तत्त्वद्वयमुदाहृतम्
तयोरनादिरुद्दिष्टः कालः संयोजकः परः
pradhānaṃ puruṣaṃ caiva tattvadvayamudāhṛtam
tayoranādiruddiṣṭaḥ kālaḥ saṃyojakaḥ paraḥ
- 9
त्रयमेतदनाद्यन्तमव्यक्ते समवस्थितम्
तदात्मकं तदन्यत्स्यात्तद्रूपं मामकं विदुः
trayametadanādyantamavyakte samavasthitam
tadātmakaṃ tadanyatsyāttadrūpaṃ māmakaṃ viduḥ
- 10
महदाद्यं विशेषान्तं सम्प्रसूते ऽखिलं जगत्
या सा प्रकृतिरुद्दिष्टा मोहिनी सर्वदेहिनाम्
mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ samprasūte 'khilaṃ jagat
yā sā prakṛtiruddiṣṭā mohinī sarvadehinām
- 11
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते यः प्राकृतान्गुणान्
अहङ्कारविमुक्तत्वात्प्रोच्यते पञ्चविंशकः
puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte yaḥ prākṛtānguṇān
ahaṅkāravimuktatvātprocyate pañcaviṃśakaḥ
- 12
आद्यो विकारः प्रकृतेर्महानात्मेति कथ्यते
विज्ञानशक्तिर्विज्ञाता ह्यहङ्कारस्तदुत्थितः
ādyo vikāraḥ prakṛtermahānātmeti kathyate
vijñānaśaktirvijñātā hyahaṅkārastadutthitaḥ
- 13
एक एव महानात्मा सो ऽहङ्कारो ऽभिधीयते
स जीवः सो ऽन्तरात्मेति गीयते तत्त्वचिन्तकैः
eka eva mahānātmā so 'haṅkāro 'bhidhīyate
sa jīvaḥ so 'ntarātmeti gīyate tattvacintakaiḥ
- 14
तेन वेदयते सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु
स विज्ञानात्मकस्तस्य मनः स्यादुपकारकम्
tena vedayate sarvaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca janmasu
sa vijñānātmakastasya manaḥ syādupakārakam
- 15
तेनाविवेकतस्तस्मात्संसारः पुरुषस्य तु
स चाविवेकः प्रकृतौ सङ्गात्कालेन सो ऽभवत्
tenāvivekatastasmātsaṃsāraḥ puruṣasya tu
sa cāvivekaḥ prakṛtau saṅgātkālena so 'bhavat
- 16
कालः सृजति भूतानि कालः संहरति प्रजाः
सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद्वशे
kālaḥ sṛjati bhūtāni kālaḥ saṃharati prajāḥ
sarve kālasya vaśagā na kālaḥ kasyacidvaśe
- 17
सो ऽन्तरा सर्वमेवेदं नियच्छति सनातनः
प्रोच्यते भगवान्प्राणः सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः
so 'ntarā sarvamevedaṃ niyacchati sanātanaḥ
procyate bhagavānprāṇaḥ sarvajñaḥ puruṣottamaḥ
- 18
सर्वेन्द्रियेभ्यः परमं मन आहुर्मनीषिणः
मनसश्चाप्यहङ्कारमहङ्कारान्महान्परः
sarvendriyebhyaḥ paramaṃ mana āhurmanīṣiṇaḥ
manasaścāpyahaṅkāramahaṅkārānmahānparaḥ
- 19
महतः परम् अव्यक्तव्यक्तात्पुरुषः परः
पुरुषाद्भगवान्प्राणस्तस्य सर्वमिदं जगत्
mahataḥ param avyaktavyaktātpuruṣaḥ paraḥ
puruṣādbhagavānprāṇastasya sarvamidaṃ jagat
- 20
प्राणात्परतरं व्योम व्योमातीतो ऽग्निरीश्वरः
सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः
नास्ति मत्तः परं भूतं मां विज्ञाय विमुच्यते
prāṇātparataraṃ vyoma vyomātīto 'gnirīśvaraḥ
so 'haṃ sarvatragaḥ śānto jñānātmā parameśvaraḥ
nāsti mattaḥ paraṃ bhūtaṃ māṃ vijñāya vimucyate
- 21
नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम्
ऋते मामेकमव्यक्तं व्योमरूपं महेश्वरम्
nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam
ṛte māmekamavyaktaṃ vyomarūpaṃ maheśvaram
- 22
सो ऽहं सृजामि सकलं संहरामि सदा जगत्
मायी मायामयो देवः कालेन सह संगतः
so 'haṃ sṛjāmi sakalaṃ saṃharāmi sadā jagat
māyī māyāmayo devaḥ kālena saha saṃgataḥ
- 23
मत्सन्निधावेष कालः करोति सकलं जगत्
नियोजयत्यनन्तात्मा ह्येतद्वेदानुशासनम्
matsannidhāveṣa kālaḥ karoti sakalaṃ jagat
niyojayatyanantātmā hyetadvedānuśāsanam
- 24
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे ईश्वरगीतासु तृतीयो ऽध्यायः
iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhasryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge īśvaragītāsu tṛtīyo 'dhyāyaḥ

