31 shlokas
- 1
व्यास उवाच
एवं वनाश्रमे स्थित्वा तृतीयं भागमायुषः
चतुर्थमायुषो भागं संन्यासेन नयेत्क्रमात्
vyāsa uvāca
evaṃ vanāśrame sthitvā tṛtīyaṃ bhāgamāyuṣaḥ
caturthamāyuṣo bhāgaṃ saṃnyāsena nayetkramāt
- 2
अग्नीन् आत्मनि संस्थाप्य द्विजः प्रव्रजितो भवेत्
योगाभ्यासरतः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः
agnīn ātmani saṃsthāpya dvijaḥ pravrajito bhavet
yogābhyāsarataḥ śānto brahmavidyāparāyaṇaḥ
- 3
यदा मनसि संजातं वैतृष्ण्यं सर्ववस्तुषु
तदा संन्यासमिच्छेच्च पतितः स्याद्विपर्यये
yadā manasi saṃjātaṃ vaitṛṣṇyaṃ sarvavastuṣu
tadā saṃnyāsamicchecca patitaḥ syādviparyaye
- 4
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा पुनः
दान्तः पक्वकषायो ऽसौ ब्रह्माश्रममुपाश्रयेत्
prājāpatyāṃ nirūpyeṣṭimāgneyīmathavā punaḥ
dāntaḥ pakvakaṣāyo 'sau brahmāśramamupāśrayet
- 5
ज्ञानसंन्यासिनः केचिद्वेदसंन्यासिनः परे
कर्मसंन्यासिनस्त्वन्ये त्रिविधाः परिकीर्तिताः
jñānasaṃnyāsinaḥ kecidvedasaṃnyāsinaḥ pare
karmasaṃnyāsinastvanye trividhāḥ parikīrtitāḥ
- 6
यः सर्वसङ्गनिर्मुक्तो निर्द्वन्द्वश्चैव निर्भयः
प्रोच्यते ज्ञानसंन्यासी स्वात्मन्येव व्यवस्थितः
yaḥ sarvasaṅganirmukto nirdvandvaścaiva nirbhayaḥ
procyate jñānasaṃnyāsī svātmanyeva vyavasthitaḥ
- 7
वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं निराशी निष्परिग्रहः
प्रोच्यते वेदसंन्यासी मुमुक्षुर्विजितेन्द्रियः
vedamevābhyasennityaṃ nirāśī niṣparigrahaḥ
procyate vedasaṃnyāsī mumukṣurvijitendriyaḥ
- 8
यस्त्वग्नीन् आत्मसात्कृत्वा ब्रह्मार्पणपरो द्विजः
ज्ञेयः स कर्मसंन्यासी महायज्ञपरायणः
yastvagnīn ātmasātkṛtvā brahmārpaṇaparo dvijaḥ
jñeyaḥ sa karmasaṃnyāsī mahāyajñaparāyaṇaḥ
- 9
त्रयाणामपि चैतेषां ज्ञानी त्वभ्यधिको मतः
न तस्य विद्यते कार्यं न लिङ्गं वा विपश्चितः
trayāṇāmapi caiteṣāṃ jñānī tvabhyadhiko mataḥ
na tasya vidyate kāryaṃ na liṅgaṃ vā vipaścitaḥ
- 10
निर्ममो निर्भयः शान्तो निर्द्वन्द्वः पर्णभोजनः
जीर्णकौपीनवासाः स्यान्नग्नो वा ध्यानतत्परः
nirmamo nirbhayaḥ śānto nirdvandvaḥ parṇabhojanaḥ
jīrṇakaupīnavāsāḥ syānnagno vā dhyānatatparaḥ
- 11
ब्रह्मचारी मिताहारो ग्रामादन्नं समाहरेत्
अध्यात्ममतिरासीत निरपेक्षो निरामिषः
brahmacārī mitāhāro grāmādannaṃ samāharet
adhyātmamatirāsīta nirapekṣo nirāmiṣaḥ
- 12
आत्मनैव सहायेन सुखार्थं विचरेदिह
नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्
ātmanaiva sahāyena sukhārthaṃ vicarediha
nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam
- 13
कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा
नाध्येतव्यं न वक्तव्यं श्रोतव्यं न कदाचन
एवं ज्ञात्वा परो योगी ब्रह्मभूयाय कल्पते
kālameva pratīkṣeta nideśaṃ bhṛtako yathā
nādhyetavyaṃ na vaktavyaṃ śrotavyaṃ na kadācana
evaṃ jñātvā paro yogī brahmabhūyāya kalpate
- 14
एकवासाथवा विद्वान्कौपीनाच्छादनस्तथा
मुण्डी शिखी वाथ भवेत्त्रिदण्डी निष्परिग्रहः
काषायवासाः सततं ध्यानयोगपरायणः
ekavāsāthavā vidvānkaupīnācchādanastathā
muṇḍī śikhī vātha bhavettridaṇḍī niṣparigrahaḥ
kāṣāyavāsāḥ satataṃ dhyānayogaparāyaṇaḥ
- 15
ग्रामान्ते वृक्षमूले वा वसेद्देवालये ऽपि वा
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः
भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेत्क्वचित्
grāmānte vṛkṣamūle vā vaseddevālaye 'pi vā
samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ
bhaikṣyeṇa vartayennityaṃ naikānnādī bhavetkvacit
- 16
यस्तु मोहेन वालस्याद् एकान्नादी भवेद्यतिः
न तस्य निष्कृतिः काचिद्धर्मशास्त्रेषु कथ्यते
yastu mohena vālasyād ekānnādī bhavedyatiḥ
na tasya niṣkṛtiḥ kāciddharmaśāstreṣu kathyate
- 17
रागद्वेषविमुक्तात्मा समलोष्टाश्मकाञ्चनः
प्राणिहंसानिवृत्तश्च मौनी स्यात्सर्वनिस्पृहः
rāgadveṣavimuktātmā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ
prāṇihaṃsānivṛttaśca maunī syātsarvanispṛhaḥ
- 18
दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्
सत्यपूतां वदेद्वाणीं मनःपूतं समाचरेत्
dṛṣṭipūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ jalaṃ pibet
satyapūtāṃ vadedvāṇīṃ manaḥpūtaṃ samācaret
- 19
नैकत्र निवसेद्देशे वर्षाभ्यो ऽन्यत्र भिक्षुकः
स्नानशौचरतो नित्यं कमण्डलुकरः शुचिः
naikatra nivaseddeśe varṣābhyo 'nyatra bhikṣukaḥ
snānaśaucarato nityaṃ kamaṇḍalukaraḥ śuciḥ
- 20
ब्रह्मचर्यरतो नित्यं वनवासरतो भवेत्
मोक्षशास्त्रेषु निरतो ब्रह्मसूत्री जितेन्द्रियः
brahmacaryarato nityaṃ vanavāsarato bhavet
mokṣaśāstreṣu nirato brahmasūtrī jitendriyaḥ
- 21
दम्भाहङ्कारनिर्मुक्तो निन्दापैशुन्यवर्जितः
आत्मज्ञानगुणोपेतो यतिर्मोक्षमवाप्नुयात्
dambhāhaṅkāranirmukto nindāpaiśunyavarjitaḥ
ātmajñānaguṇopeto yatirmokṣamavāpnuyāt
- 22
अभ्यसेत्सततं वेदं प्रणवाख्यं सनातनम्
स्नात्वाचम्य विधानेन शुचिर्देवालयादिषु
abhyasetsatataṃ vedaṃ praṇavākhyaṃ sanātanam
snātvācamya vidhānena śucirdevālayādiṣu
- 23
यज्ञोपवीती शान्तात्मा कुशपाणिः समाहितः
धौतकाषायवसनो भस्मच्छन्नतनूरहः
yajñopavītī śāntātmā kuśapāṇiḥ samāhitaḥ
dhautakāṣāyavasano bhasmacchannatanūrahaḥ
- 24
अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिदैविकमेव च
आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत्
adhiyajñaṃ brahma japedādhidaivikameva ca
ādhyātmikaṃ ca satataṃ vedāntābhihitaṃ ca yat
- 25
पुत्रेषु वाथ निवसन्ब्रह्मचारी यतिर्मुनिः
वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं स याति परमां गतिम्
putreṣu vātha nivasanbrahmacārī yatirmuniḥ
vedamevābhyasennityaṃ sa yāti paramāṃ gatim
- 26
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं तपः परम्
क्षमा दया च सतोषो व्रतान्यस्य विशेषतः
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ tapaḥ param
kṣamā dayā ca satoṣo vratānyasya viśeṣataḥ
- 27
वेदान्तज्ञाननिष्ठो वा पञ्च यज्ञान्समाहितः
कुर्यादहरहः स्नात्वा भिक्षान्नेनैव तेन हि
vedāntajñānaniṣṭho vā pañca yajñānsamāhitaḥ
kuryādaharahaḥ snātvā bhikṣānnenaiva tena hi
- 28
होममन्त्राञ्जपेन्नित्यं काले काले समाहितः
स्वाध्यायं चान्वहं कुर्यात्सावित्रीं संध्ययोर्जपेत्
homamantrāñjapennityaṃ kāle kāle samāhitaḥ
svādhyāyaṃ cānvahaṃ kuryātsāvitrīṃ saṃdhyayorjapet
- 29
ध्यायीत सततं देवमेकान्ते परमेश्वरम्
एकान्नं वर्जयेन्नित्यं कामं क्रोधं परिग्रहम्
dhyāyīta satataṃ devamekānte parameśvaram
ekānnaṃ varjayennityaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham
- 30
एकवासा द्विवासा वा शिखी यज्ञोपवीतवान्
कमण्डलुकरो विद्वान्त्रिदण्डी याति तत्परम्
ekavāsā dvivāsā vā śikhī yajñopavītavān
kamaṇḍalukaro vidvāntridaṇḍī yāti tatparam

