48 shlokas
- 1
व्यास उवाच
एवं स्वाश्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्मनाम्
भैक्षेण वर्तनं प्रोक्तं फलमूलैरथापि वा
vyāsa uvāca
evaṃ svāśramaniṣṭhānāṃ yatīnāṃ niyatātmanām
bhaikṣeṇa vartanaṃ proktaṃ phalamūlairathāpi vā
- 2
एककालं चरेद्भैक्षं न प्रसज्येत विस्तरे
भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सजति
ekakālaṃ caredbhaikṣaṃ na prasajyeta vistare
bhaikṣe prasakto hi yatirviṣayeṣvapi sajati
- 3
सप्तागारं चरेद्भैक्षमलाभात्तु पुनश्चरेत्
प्रक्षाल्य पात्रे भुञ्जीयाद् अद्भिः प्रक्षालयेत्तु तत्
saptāgāraṃ caredbhaikṣamalābhāttu punaścaret
prakṣālya pātre bhuñjīyād adbhiḥ prakṣālayettu tat
- 4
अथवान्यदुपादाय पात्रे भुञ्जीत नित्यशः
भुक्त्वा तत्संत्यजेत्पात्रं यात्रामात्रम् अलोलुपः
athavānyadupādāya pātre bhuñjīta nityaśaḥ
bhuktvā tatsaṃtyajetpātraṃ yātrāmātram alolupaḥ
- 5
विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने
वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत्
vidhūme sannamusale vyaṅgāre bhuktavajjane
vṛtte śarāvasaṃpāte bhikṣāṃ nityaṃ yatiścaret
- 6
गोदोहमात्रं तिष्ठेत कालं भिक्षुरधोमुखः
भिक्षेत्युक्त्वा सकृत्तूष्णीमश्नीयाद्वाग्यतः शुचिः
godohamātraṃ tiṣṭheta kālaṃ bhikṣuradhomukhaḥ
bhikṣetyuktvā sakṛttūṣṇīmaśnīyādvāgyataḥ śuciḥ
- 7
प्रक्षाल्य पाणिपादौ च समाचम्य यथाविधि
आदित्ये दर्शयित्वान्नं भुञ्जीत प्राङ्मुखोत्तरः
prakṣālya pāṇipādau ca samācamya yathāvidhi
āditye darśayitvānnaṃ bhuñjīta prāṅmukhottaraḥ
- 8
हुत्वा प्राणाहुतीः पञ्च ग्रासानष्टौ समाहितः
आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायीत परमेश्वरम्
hutvā prāṇāhutīḥ pañca grāsānaṣṭau samāhitaḥ
ācamya devaṃ brahmāṇaṃ dhyāyīta parameśvaram
- 9
अलाबुं दारुपात्रं च मृण्मयं वैणवं ततः
चत्वारि यतिपात्राणि मनुराह प्रजापतिः
alābuṃ dārupātraṃ ca mṛṇmayaṃ vaiṇavaṃ tataḥ
catvāri yatipātrāṇi manurāha prajāpatiḥ
- 10
प्राग्रात्रे पररात्रे च मध्यरात्रे तथैव च
संध्यास्वह्नि विशेषेण चिन्तयेन्नित्यमीश्वरम्
prāgrātre pararātre ca madhyarātre tathaiva ca
saṃdhyāsvahni viśeṣeṇa cintayennityamīśvaram
- 11
कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवम्
आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात्तमसः स्थितम्
kṛtvā hṛtpadmanilaye viśvākhyaṃ viśvasaṃbhavam
ātmānaṃ sarvabhūtānāṃ parastāttamasaḥ sthitam
- 12
सर्वस्याधारभूतानाम् आनन्दं ज्योतिरव्ययम्
प्रधानपुरुषातीतम् आकाशं दहनं शिवम्
sarvasyādhārabhūtānām ānandaṃ jyotiravyayam
pradhānapuruṣātītam ākāśaṃ dahanaṃ śivam
- 13
तदन्तः सर्वभावानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम्
ध्यायेद् अनादिम् अद्वैतम् आनन्दादिगुणालयम्
tadantaḥ sarvabhāvānāmīśvaraṃ brahmarūpiṇam
dhyāyed anādim advaitam ānandādiguṇālayam
- 14
महान्तं परमं ब्रह्म पुरुषं सत्यमव्ययम्
सितेतरारुणाकारं महेशं विश्वरूपिणम्
mahāntaṃ paramaṃ brahma puruṣaṃ satyamavyayam
sitetarāruṇākāraṃ maheśaṃ viśvarūpiṇam
- 15
ओङ्कारान्ते ऽथ चात्मानं संस्थाप्य परमात्मनि
आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम्
oṅkārānte 'tha cātmānaṃ saṃsthāpya paramātmani
ākāśe devamīśānaṃ dhyāyītākāśamadhyagam
- 16
कारणं सर्वभावानाम् आनन्दैकसमाश्रयम्
पुराणं पुरुषं शंभुं ध्यायन्मुच्येत बन्धनात्
kāraṇaṃ sarvabhāvānām ānandaikasamāśrayam
purāṇaṃ puruṣaṃ śaṃbhuṃ dhyāyanmucyeta bandhanāt
- 17
यद्वा गुहायां प्रकृतौ जगत्संमोहनालये
विचिन्त्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम्
yadvā guhāyāṃ prakṛtau jagatsaṃmohanālaye
vicintya paramaṃ vyoma sarvabhūtaikakāraṇam
- 18
जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते
आनन्दं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत्पश्यन्ति मुमुक्षवः
jīvanaṃ sarvabhūtānāṃ yatra lokaḥ pralīyate
ānandaṃ brahmaṇaḥ sūkṣmaṃ yatpaśyanti mumukṣavaḥ
- 19
तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम्
अनन्तं सत्यमीशानं विचिन्त्यासीत संयतः
tanmadhye nihitaṃ brahma kevalaṃ jñānalakṣaṇam
anantaṃ satyamīśānaṃ vicintyāsīta saṃyataḥ
- 20
गुह्याद्गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम्
यो ऽनुतिष्ठेन्महेशेन सो ऽश्नुते योगमैश्वरम्
guhyādguhyatamaṃ jñānaṃ yatīnāmetadīritam
yo 'nutiṣṭhenmaheśena so 'śnute yogamaiśvaram
- 21
तस्माद्ध्यानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः
ज्ञानं समभ्यसेद्ब्राह्मं येन मुच्येत बन्धनात्
tasmāddhyānarato nityamātmavidyāparāyaṇaḥ
jñānaṃ samabhyasedbrāhmaṃ yena mucyeta bandhanāt
- 22
मत्वा पृथक्स्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम्
आनन्दमजरं ज्ञानं ध्यायीत च पुनः परम्
matvā pṛthaksvamātmānaṃ sarvasmādeva kevalam
ānandamajaraṃ jñānaṃ dhyāyīta ca punaḥ param
- 23
यस्मात्भवन्ति भूतानि यद्गत्वा नेह जायते
स तस्मादीश्वरो देवः परस्माद्यो ऽधितिष्ठति
yasmātbhavanti bhūtāni yadgatvā neha jāyate
sa tasmādīśvaro devaḥ parasmādyo 'dhitiṣṭhati
- 24
यदन्तरे तद्गगनं शाश्वतं शिवमव्ययम्
यदंशस्तत्परो यस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः
yadantare tadgaganaṃ śāśvataṃ śivamavyayam
yadaṃśastatparo yastu sa devaḥ syānmaheśvaraḥ
- 25
व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपव्रतानि च
एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते
vratāni yāni bhikṣūṇāṃ tathaivopavratāni ca
ekaikātikrame teṣāṃ prāyaścittaṃ vidhīyate
- 26
उपेत्य च स्त्रियं कामात्प्रायश्चित्तं समाहितः
प्राणायामसमायुक्तं कुर्यात्सांतपनं शुचिः
upetya ca striyaṃ kāmātprāyaścittaṃ samāhitaḥ
prāṇāyāmasamāyuktaṃ kuryātsāṃtapanaṃ śuciḥ
- 27
ततश्चरेत नियमात्कृच्छ्रं संयतमानसः
पुनराश्रममागम्य चरेद्भिक्षुर् अतन्द्रितः
tataścareta niyamātkṛcchraṃ saṃyatamānasaḥ
punarāśramamāgamya caredbhikṣur atandritaḥ
- 28
न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः
तथापि च न कर्तव्यं प्रसङ्गो ह्येष दारुणः
na dharmayuktamanṛtaṃ hinastīti manīṣiṇaḥ
tathāpi ca na kartavyaṃ prasaṅgo hyeṣa dāruṇaḥ
- 29
एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा
उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना
ekarātropavāsaśca prāṇāyāmaśataṃ tathā
uktvānṛtaṃ prakartavyaṃ yatinā dharmalipsunā
- 30
परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः
स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः
हिंसा चैषापरा दिष्टा या चात्मज्ञाननाशिका
paramāpadgatenāpi na kāryaṃ steyamanyataḥ
steyādabhyadhikaḥ kaścinnāstyadharma iti smṛtiḥ
hiṃsā caiṣāparā diṣṭā yā cātmajñānanāśikā

