112 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
कथं देवेन रुद्रेण शङ्करेणामितौजसा
कपालं ब्रह्मणः पूर्वं स्थापितं देहजं भुवि
ṛṣaya ūcuḥ
kathaṃ devena rudreṇa śaṅkareṇāmitaujasā
kapālaṃ brahmaṇaḥ pūrvaṃ sthāpitaṃ dehajaṃ bhuvi
- 2
सूत उवाच
शृणुध्वमृषयः पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम्
माहात्म्यं देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः
sūta uvāca
śṛṇudhvamṛṣayaḥ puṇyāṃ kathāṃ pāpapraṇāśanīm
māhātmyaṃ devadevasya mahādevasya dhīmataḥ
- 3
पुरा पितामहं देवं मेरुशृङ्गे महर्षयः
प्रोचुः प्रणम्य लोकादिं किमेकं तत्त्वमव्ययम्
purā pitāmahaṃ devaṃ meruśṛṅge maharṣayaḥ
procuḥ praṇamya lokādiṃ kimekaṃ tattvamavyayam
- 4
स मायया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः
अविज्ञाय परं भावं स्वात्मानं प्राह धर्षिणम्
sa māyayā maheśasya mohito lokasaṃbhavaḥ
avijñāya paraṃ bhāvaṃ svātmānaṃ prāha dharṣiṇam
- 5
अहं धाता जगद्योनिः स्वयंभूरेक ईश्वरः
अनादिमत्परं ब्रह्म मामभ्यर्च्य विमुच्यते
ahaṃ dhātā jagadyoniḥ svayaṃbhūreka īśvaraḥ
anādimatparaṃ brahma māmabhyarcya vimucyate
- 6
अहं हि सर्वदेवानां प्रवर्तकनिवर्तकः
न विद्यते चाभ्यधिको मत्तो लोकेषु कश्चन
ahaṃ hi sarvadevānāṃ pravartakanivartakaḥ
na vidyate cābhyadhiko matto lokeṣu kaścana
- 7
तस्यैवं मन्यमानस्य जज्ञे नारायणांशजः
प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं रोषताम्रविलोचनः
tasyaivaṃ manyamānasya jajñe nārāyaṇāṃśajaḥ
provāca prahasanvākyaṃ roṣatāmravilocanaḥ
- 8
किं कारणमिदं ब्रह्मन्वर्तते तव सांप्रतम्
अज्ञानयोगयुक्तस्य न त्वेतदुचितं तव
kiṃ kāraṇamidaṃ brahmanvartate tava sāṃpratam
ajñānayogayuktasya na tvetaducitaṃ tava
- 9
अहं धाता हि लोकानां यज्ञो नारायणः प्रभुः
न मामृते ऽस्य जगतो जीवनं सर्वदा क्वचित्
ahaṃ dhātā hi lokānāṃ yajño nārāyaṇaḥ prabhuḥ
na māmṛte 'sya jagato jīvanaṃ sarvadā kvacit
- 10
अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः
मत्प्रेरितेन भवता सृष्टं भुवनमण्डलम्
ahameva paraṃ jyotirahameva parā gatiḥ
matpreritena bhavatā sṛṣṭaṃ bhuvanamaṇḍalam
- 11
एवं विवदतोर्मोहात्परस्परजयैषिणोः
आजग्मुर्यत्र तौ देवौ वेदाश्चत्वार एव हि
evaṃ vivadatormohātparasparajayaiṣiṇoḥ
ājagmuryatra tau devau vedāścatvāra eva hi
- 12
अन्वीक्ष्य देवं ब्रह्माणं यज्ञात्मानं च संस्थितम्
प्रोचुः संविग्नहृदया याथात्म्यं परमेष्ठिनः
anvīkṣya devaṃ brahmāṇaṃ yajñātmānaṃ ca saṃsthitam
procuḥ saṃvignahṛdayā yāthātmyaṃ parameṣṭhinaḥ
- 13
ऋग्वेद उवाच
यस्यान्तः स्थानि भूतानि यस्मात्सर्वं प्रवर्तते
यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स देवः स्यान्महेश्वरः
ṛgveda uvāca
yasyāntaḥ sthāni bhūtāni yasmātsarvaṃ pravartate
yadāhustatparaṃ tattvaṃ sa devaḥ syānmaheśvaraḥ
- 14
यजुर्वेद उवाच
यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समर्च्यते
यमाहुरीश्वरं देवं स देवः स्यात्पिनाकधृक्
yajurveda uvāca
yo yajñairakhilairīśo yogena ca samarcyate
yamāhurīśvaraṃ devaṃ sa devaḥ syātpinākadhṛk
- 15
सामवेद उवाच
येनेदं भ्राम्यते चक्रं यदाकाशान्तरं शिवम्
योगिभिर्विद्यते तत्त्वं महादेवः स शङ्करः
sāmaveda uvāca
yenedaṃ bhrāmyate cakraṃ yadākāśāntaraṃ śivam
yogibhirvidyate tattvaṃ mahādevaḥ sa śaṅkaraḥ
- 16
अथर्ववेद उवाच
यं प्रपश्यन्ति योगेशं यतन्तो यतयः परम्
महेशं पुरुषं रुद्रं स देवो भगवान्भवः
atharvaveda uvāca
yaṃ prapaśyanti yogeśaṃ yatanto yatayaḥ param
maheśaṃ puruṣaṃ rudraṃ sa devo bhagavānbhavaḥ
- 17
एवं स भगवान्ब्रह्मा वेदानामीरितं शुभम्
श्रुत्वाह प्रहसन्वाक्यं विश्वात्मापि विमोहितः
evaṃ sa bhagavānbrahmā vedānāmīritaṃ śubham
śrutvāha prahasanvākyaṃ viśvātmāpi vimohitaḥ
- 18
कथं तत्परमं ब्रह्म सर्वसङ्गविवर्जितम्
रमते भार्यया सार्धं प्रमथैश्चातिगर्वितैः
kathaṃ tatparamaṃ brahma sarvasaṅgavivarjitam
ramate bhāryayā sārdhaṃ pramathaiścātigarvitaiḥ
- 19
इतीरिते ऽथ भगवान्प्रणवात्मा सनातनः
अमूर्तो मूर्तिमान्भूत्वा वचः प्राह पितामहम्
itīrite 'tha bhagavānpraṇavātmā sanātanaḥ
amūrto mūrtimānbhūtvā vacaḥ prāha pitāmaham
- 20
प्रणव उवाच
न ह्येष भगवान्पत्न्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया
कदाचिद्रमते रुद्रस्तादृशो हि महेश्वरः
praṇava uvāca
na hyeṣa bhagavānpatnyā svātmano vyatiriktayā
kadācidramate rudrastādṛśo hi maheśvaraḥ
- 21
अयं स भगवानीशः स्वयंज्योतिः सनातनः
स्वानन्दभूता कथिता देवी नागन्तुका शिवा
ayaṃ sa bhagavānīśaḥ svayaṃjyotiḥ sanātanaḥ
svānandabhūtā kathitā devī nāgantukā śivā
- 22
इत्येवमुक्ते ऽपि तदा यज्ञमूर्तेरजस्य च
नाज्ञानम् अगमन्नाशम् ईश्वरस्यैव मायया
ityevamukte 'pi tadā yajñamūrterajasya ca
nājñānam agamannāśam īśvarasyaiva māyayā
- 23
तदन्तरे महाज्योतिर्विरिञ्चो विश्वभावनः
प्रापश्यदद्भुतं दिव्यं पूरयन्गगनान्तरम्
tadantare mahājyotirviriñco viśvabhāvanaḥ
prāpaśyadadbhutaṃ divyaṃ pūrayangaganāntaram
- 24
तन्मध्यसंस्थं विमलं मण्डलं तेजसोज्ज्वलम्
व्योममध्यगतं दिव्यं प्रादुरासीद्द्विजोत्तमाः
tanmadhyasaṃsthaṃ vimalaṃ maṇḍalaṃ tejasojjvalam
vyomamadhyagataṃ divyaṃ prādurāsīddvijottamāḥ
- 25
स दृष्ट्वा वदनं दिव्यं मूर्ध्नि लोकपितामहः
तेन तन्मण्डलं घोरम् आलोकयद् अनिन्दितम्
sa dṛṣṭvā vadanaṃ divyaṃ mūrdhni lokapitāmahaḥ
tena tanmaṇḍalaṃ ghoram ālokayad aninditam
- 26
प्रजज्वालातिकोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः
क्षणाददृश्यत महान्पुरुषो नीललोहितः
prajajvālātikopena brahmaṇaḥ pañcamaṃ śiraḥ
kṣaṇādadṛśyata mahānpuruṣo nīlalohitaḥ
- 27
त्रिशूलपिङ्गलो देवो नागयज्ञोपवीतवान्
तं प्राह भगवान्ब्रह्मा शङ्करं नीललोहितम्
triśūlapiṅgalo devo nāgayajñopavītavān
taṃ prāha bhagavānbrahmā śaṅkaraṃ nīlalohitam
- 28
जानामि भवतः पूर्वं ललाटादेव शङ्कर
प्रादुर्भावं महेशान्मामेव शरणं व्रज
jānāmi bhavataḥ pūrvaṃ lalāṭādeva śaṅkara
prādurbhāvaṃ maheśānmāmeva śaraṇaṃ vraja
- 29
श्रुत्वा सगर्ववचनं पद्मयोनेरथेश्वरः
प्राहिणोत्पुरुषं कालं भैरवं लोकदाहकम्
śrutvā sagarvavacanaṃ padmayoneratheśvaraḥ
prāhiṇotpuruṣaṃ kālaṃ bhairavaṃ lokadāhakam
- 30
स कृत्वा सुमहद्युद्धं ब्रह्मणा कालभैरवः
चकर्त तस्य वदनं विरिञ्चस्याथ पञ्चमम्
sa kṛtvā sumahadyuddhaṃ brahmaṇā kālabhairavaḥ
cakarta tasya vadanaṃ viriñcasyātha pañcamam

