46 shlokas
- 1
व्यास उवाच
नाद्याच्छूद्रस्य विप्रो ऽन्नं मोहाद्वा यदि वान्यतः
स शूद्रयोनिं व्रजति यस्तु भुङ्क्ते ह्यनापदि
vyāsa uvāca
nādyācchūdrasya vipro 'nnaṃ mohādvā yadi vānyataḥ
sa śūdrayoniṃ vrajati yastu bhuṅkte hyanāpadi
- 2
षण्मासान्यो द्विजो भुङ्क्ते शूद्रस्यान्नं विगर्हितम्
जीवन्नेव भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते
ṣaṇmāsānyo dvijo bhuṅkte śūdrasyānnaṃ vigarhitam
jīvanneva bhavecchūdro mṛtaḥ śvā cābhijāyate
- 3
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रस्य च मुनीश्वराः
यस्यान्नेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमाप्नुयात्
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrasya ca munīśvarāḥ
yasyānnenodarasthena mṛtastadyonimāpnuyāt
- 4
राजान्नं नर्तकान्नं च तक्ष्णो ऽन्नं चर्मकारिणः
गणान्नं गणिकान्नं च षण्ढान्नं चैव वर्जयेत्
rājānnaṃ nartakānnaṃ ca takṣṇo 'nnaṃ carmakāriṇaḥ
gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca ṣaṇḍhānnaṃ caiva varjayet
- 5
चक्रोपजीविरजकतस्करध्वजिनां तथा
गान्धर्वलोहकारान्नं सूतकान्नं च वर्जयेत्
cakropajīvirajakataskaradhvajināṃ tathā
gāndharvalohakārānnaṃ sūtakānnaṃ ca varjayet
- 6
कुलालचित्रकर्मान्नं वार्धुषेः पतितस्य च
पौनर्भवछत्त्रिकयोर् अभिशस्तस्य चैव हि
kulālacitrakarmānnaṃ vārdhuṣeḥ patitasya ca
paunarbhavachattrikayor abhiśastasya caiva hi
- 7
सुवर्णकारशैलूषव्याधबद्धातुरस्य च
चिकित्सकस्य चैवान्नं पुंश्चल्या दण्डिकस्य च
suvarṇakāraśailūṣavyādhabaddhāturasya ca
cikitsakasya caivānnaṃ puṃścalyā daṇḍikasya ca
- 8
स्तेननास्तिकयोरन्नं देवतानिन्दकस्य च
सोमविक्रयिणश्चान्नं श्वपाकस्य विशेषतः
stenanāstikayorannaṃ devatānindakasya ca
somavikrayiṇaścānnaṃ śvapākasya viśeṣataḥ
- 9
भार्याजितस्य चैवान्नं यस्य चोपपतिर्गृहे
उत्सृष्टस्य कदर्यस्य तथैवोच्छिष्टभोजिनः
bhāryājitasya caivānnaṃ yasya copapatirgṛhe
utsṛṣṭasya kadaryasya tathaivocchiṣṭabhojinaḥ
- 10
अपाङ्क्त्यान्नं च सङ्घान्नं शस्त्राजीवस्य चैव हि
क्लीबसंन्यासिनोश्चान्नं मत्तोन्मत्तस्य चैव हि
भीतस्य रुदितस्यान्नम् अवक्रुष्टं परिक्षुतम्
apāṅktyānnaṃ ca saṅghānnaṃ śastrājīvasya caiva hi
klībasaṃnyāsinoścānnaṃ mattonmattasya caiva hi
bhītasya ruditasyānnam avakruṣṭaṃ parikṣutam
- 11
ब्रह्मद्विषः पापरुचेः श्राद्धान्नं सूतकस्य च
वृथापाकस्य चैवान्नं शावान्नं श्वशुरस्य च
brahmadviṣaḥ pāparuceḥ śrāddhānnaṃ sūtakasya ca
vṛthāpākasya caivānnaṃ śāvānnaṃ śvaśurasya ca
- 12
अप्रजानां तु नारीणां भृतकस्य तथैव च
कारुकान्नं विशेषेण शस्त्रविक्रयिणस्तथा
aprajānāṃ tu nārīṇāṃ bhṛtakasya tathaiva ca
kārukānnaṃ viśeṣeṇa śastravikrayiṇastathā
- 13
शौण्डान्नं घाटिकान्नं च भिषजामन्नमेव च
विद्धप्रजननस्यान्नं परिवित्त्यन्नमेव च
śauṇḍānnaṃ ghāṭikānnaṃ ca bhiṣajāmannameva ca
viddhaprajananasyānnaṃ parivittyannameva ca
- 14
पुनर्भुवो विशेषेण तथैव दिधिषूपतेः
अवज्ञातं चावधूतं सरोषं विस्मयान्वितम्
गुरोरपि न भोक्तव्यमन्नं संस्कारवर्जितम्
punarbhuvo viśeṣeṇa tathaiva didhiṣūpateḥ
avajñātaṃ cāvadhūtaṃ saroṣaṃ vismayānvitam
gurorapi na bhoktavyamannaṃ saṃskāravarjitam
- 15
दुष्कृतं हि मनुष्यस्य सर्वमन्ने व्यवस्थितम्
यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्
duṣkṛtaṃ hi manuṣyasya sarvamanne vyavasthitam
yo yasyānnaṃ samaśnāti sa tasyāśnāti kilbiṣam
- 16
आर्धिकः कुलमित्रश्च स्वगोपालश्च नापितः
एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत्
ārdhikaḥ kulamitraśca svagopālaśca nāpitaḥ
ete śūdreṣu bhojyānnā yaścātmānaṃ nivedayet
- 17
कुशीलवः कुम्भकारः क्षेत्रकर्मक एव च
एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दत्त्वा स्वल्पं पणं बुधैः
kuśīlavaḥ kumbhakāraḥ kṣetrakarmaka eva ca
ete śūdreṣu bhojyānnā dattvā svalpaṃ paṇaṃ budhaiḥ
- 18
पायसं स्नेहपक्वं यद्गोरसं चैव सक्तवः
पिण्याकं चैव तैलं च शूद्राद्ग्राह्यं द्विजातिभिः
pāyasaṃ snehapakvaṃ yadgorasaṃ caiva saktavaḥ
piṇyākaṃ caiva tailaṃ ca śūdrādgrāhyaṃ dvijātibhiḥ
- 19
वृन्ताकं नालिकाशाकं कुसुम्भाश्मन्तकं तथा
पलाण्डुं लशुनं शुक्तं निर्यासं चैव वर्जयेत्
vṛntākaṃ nālikāśākaṃ kusumbhāśmantakaṃ tathā
palāṇḍuṃ laśunaṃ śuktaṃ niryāsaṃ caiva varjayet
- 20
छत्त्राकं विड्वराहं च शेलं पेयूषमेव च
विलयं सुमुखं चैव कवकानि च वर्जयेत्
chattrākaṃ viḍvarāhaṃ ca śelaṃ peyūṣameva ca
vilayaṃ sumukhaṃ caiva kavakāni ca varjayet
- 21
गृञ्जनं किंशुकं चैव ककुभाण्डं तथैव च
उदुम्बरमलाबुं च जग्ध्वा पतति वै द्विजः
gṛñjanaṃ kiṃśukaṃ caiva kakubhāṇḍaṃ tathaiva ca
udumbaramalābuṃ ca jagdhvā patati vai dvijaḥ
- 22
वृथा कृशरसंयावं पायसापूपमेव च
अनुपाकृतमांसं च देवान्नानि हवींषि च
vṛthā kṛśarasaṃyāvaṃ pāyasāpūpameva ca
anupākṛtamāṃsaṃ ca devānnāni havīṃṣi ca
- 23
यवागूं मातुलिङ्गं च मत्स्यानप्यनुपाकृतान्
नीपं कपित्थं प्लक्षं च प्रयत्नेन विवर्जयेत्
yavāgūṃ mātuliṅgaṃ ca matsyānapyanupākṛtān
nīpaṃ kapitthaṃ plakṣaṃ ca prayatnena vivarjayet
- 24
पिण्याकं चोद्धृतस्नेहं देवधान्यं तथैव च
रात्रौ च तिलसम्बद्धं प्रयत्नेन दधि त्यजेत्
piṇyākaṃ coddhṛtasnehaṃ devadhānyaṃ tathaiva ca
rātrau ca tilasambaddhaṃ prayatnena dadhi tyajet
- 25
नाश्नीयात्पयसा तक्रं न बीजान्युपजीवयेत्
क्रियादुष्टं भावदुष्टमसत्संसर्गि वर्जयेत्
nāśnīyātpayasā takraṃ na bījānyupajīvayet
kriyāduṣṭaṃ bhāvaduṣṭamasatsaṃsargi varjayet
- 26
केशकीटावपन्नं च सहृल्लेखं च नित्यशः
श्वाघ्रातं च पुनः सिद्धं चण्डालावेक्षितं तथा
keśakīṭāvapannaṃ ca sahṛllekhaṃ ca nityaśaḥ
śvāghrātaṃ ca punaḥ siddhaṃ caṇḍālāvekṣitaṃ tathā
- 27
उदक्यया च पतितैर्गवा चाघ्रातमेव च
अनर्चितं पर्युषितं पर्यायान्नं च नित्यशः
udakyayā ca patitairgavā cāghrātameva ca
anarcitaṃ paryuṣitaṃ paryāyānnaṃ ca nityaśaḥ
- 28
काककुक्कुटसंस्पृष्टं कृमिभिश्चैव संयुतम्
मनुष्यैरप्यवघ्रातं कुष्ठिना स्पृष्टमेव च
kākakukkuṭasaṃspṛṣṭaṃ kṛmibhiścaiva saṃyutam
manuṣyairapyavaghrātaṃ kuṣṭhinā spṛṣṭameva ca
- 29
न रजस्वलया दत्तं न पुंश्चल्या सरोषया
मलवद्वाससा वापि परवासो ऽथ वर्जयेत्
na rajasvalayā dattaṃ na puṃścalyā saroṣayā
malavadvāsasā vāpi paravāso 'tha varjayet
- 30
विवत्सायाश्च गोः क्षीरमौष्ट्रं वानिर्दशं तथा
आविकं संधिनीक्षीरम् अपेयं मनुरब्रवीत्
vivatsāyāśca goḥ kṣīramauṣṭraṃ vānirdaśaṃ tathā
āvikaṃ saṃdhinīkṣīram apeyaṃ manurabravīt

