22 shlokas
- 1
व्यास उवाच
एष वो ऽभिहितः कृत्स्नो गृहस्थाश्रमवासिनः
द्विजातेः परमो धर्मो वर्तनानि निबोधत
vyāsa uvāca
eṣa vo 'bhihitaḥ kṛtsno gṛhasthāśramavāsinaḥ
dvijāteḥ paramo dharmo vartanāni nibodhata
- 2
द्विविधस्तु गृही ज्ञेयः साधकश्चाप्य् असाधकः
अध्यापनं याजनं च पूर्वस्याहुः प्रतिग्रहम्
कुसीदकृषिवाणिज्यं प्रकुर्वीतास्वयंकृतम्
dvividhastu gṛhī jñeyaḥ sādhakaścāpy asādhakaḥ
adhyāpanaṃ yājanaṃ ca pūrvasyāhuḥ pratigraham
kusīdakṛṣivāṇijyaṃ prakurvītāsvayaṃkṛtam
- 3
कृषेरभावाद्वाणिज्यं तदभावात्कुसीदकम्
आपत्कल्पो ह्ययं ज्ञेयः पूर्वोक्तो मुख्य इष्यते
kṛṣerabhāvādvāṇijyaṃ tadabhāvātkusīdakam
āpatkalpo hyayaṃ jñeyaḥ pūrvokto mukhya iṣyate
- 4
स्वयं वा कर्षणं कुर्याद्वाणिज्यं वा कुसीदकम्
कष्टा पापीयसी वृत्तिः कुसीदं तद्विवर्जयेत्
svayaṃ vā karṣaṇaṃ kuryādvāṇijyaṃ vā kusīdakam
kaṣṭā pāpīyasī vṛttiḥ kusīdaṃ tadvivarjayet
- 5
क्षात्रवृत्तिं परां प्राहुर्न स्वयं कर्षणं द्विजैः
तस्मात्क्षात्रेण वर्तेत वर्तनेनापदि द्विजः
kṣātravṛttiṃ parāṃ prāhurna svayaṃ karṣaṇaṃ dvijaiḥ
tasmātkṣātreṇa varteta vartanenāpadi dvijaḥ
- 6
तेन चावाप्य जीवंस्तु वैश्यवृत्तिं कृषिं व्रजेत्
न कथञ्चन कुर्वीत ब्राह्मणः कर्म कर्षणम्
tena cāvāpya jīvaṃstu vaiśyavṛttiṃ kṛṣiṃ vrajet
na kathañcana kurvīta brāhmaṇaḥ karma karṣaṇam
- 7
लब्धलाभः पितॄन्देवान्ब्राह्मणांश्चापि पूजयेत्
ते तृप्तास्तस्य तं दोषं शमयन्ति न संशयः
labdhalābhaḥ pitṝndevānbrāhmaṇāṃścāpi pūjayet
te tṛptāstasya taṃ doṣaṃ śamayanti na saṃśayaḥ
- 8
देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्याद्भागं तु विंशकम्
त्रिंशद्भागं ब्राह्मणानां कृषिं कुर्वन्न दुष्यति
devebhyaśca pitṛbhyaśca dadyādbhāgaṃ tu viṃśakam
triṃśadbhāgaṃ brāhmaṇānāṃ kṛṣiṃ kurvanna duṣyati
- 9
वणिक्प्रदद्याद्द्विगुणं कुसीदी त्रिगुणं पुनः
कृषीवलो न दोषेण युज्यते नात्र संशयः
vaṇikpradadyāddviguṇaṃ kusīdī triguṇaṃ punaḥ
kṛṣīvalo na doṣeṇa yujyate nātra saṃśayaḥ
- 10
शिलोञ्छं वाप्याददीत गृहस्थः साधकः पुनः
विद्याशिल्पादयस्त्वन्ये बहवो वृत्तिहेतवः
śiloñchaṃ vāpyādadīta gṛhasthaḥ sādhakaḥ punaḥ
vidyāśilpādayastvanye bahavo vṛttihetavaḥ
- 11
असाधकस्तु यः प्रोक्तो गृहस्थाश्रमसंस्थितः
शिलोञ्छे तस्य कथिते द्वे वृत्ती परमर्षिभिः
asādhakastu yaḥ prokto gṛhasthāśramasaṃsthitaḥ
śiloñche tasya kathite dve vṛttī paramarṣibhiḥ
- 12
अमृतेनाथवा जीवेन्मृतेनाप्यथवा यदि
अयाचितं स्यादमृतं मृतं भैक्षं तु याचितम्
amṛtenāthavā jīvenmṛtenāpyathavā yadi
ayācitaṃ syādamṛtaṃ mṛtaṃ bhaikṣaṃ tu yācitam
- 13
कुशूलधान्यको वा स्यात्कुम्भीधान्यक एव वा
त्र्यहैहिको वापि भवेदश्वस्तनिक एव च
kuśūladhānyako vā syātkumbhīdhānyaka eva vā
tryahaihiko vāpi bhavedaśvastanika eva ca
- 14
चतुर्णामपि चैतेषां द्विजानां गृहमेधिनाम्
श्रेयान्परः परो ज्ञेयो धर्मतो लोकजित्तमः
caturṇāmapi caiteṣāṃ dvijānāṃ gṛhamedhinām
śreyānparaḥ paro jñeyo dharmato lokajittamaḥ
- 15
षट्कर्मैको भवत्येषां त्रिभिरन्यः प्रवर्तते
द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवति
ṣaṭkarmaiko bhavatyeṣāṃ tribhiranyaḥ pravartate
dvābhyāmekaścaturthastu brahmasatreṇa jīvati
- 16
वर्तयंस्तु शिलोञ्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः
इष्टीः पार्वायणान्तीयाः केवला निर्वपेत्सदा
vartayaṃstu śiloñchābhyāmagnihotraparāyaṇaḥ
iṣṭīḥ pārvāyaṇāntīyāḥ kevalā nirvapetsadā
- 17
न लोकवृत्तिं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथञ्चन
अजिह्माम् अशठां शुद्धां जीवेद्ब्राह्मणजीविकाम्
na lokavṛttiṃ varteta vṛttihetoḥ kathañcana
ajihmām aśaṭhāṃ śuddhāṃ jīvedbrāhmaṇajīvikām
- 18
याचित्वा वापि सद्भ्यो ऽन्नं पितॄन्देवांस्तु तोषयेत्
याचयेद्वा शुचिं दान्तं न तृप्येत स्वयं ततः
yācitvā vāpi sadbhyo 'nnaṃ pitṝndevāṃstu toṣayet
yācayedvā śuciṃ dāntaṃ na tṛpyeta svayaṃ tataḥ
- 19
यस्तु द्रव्यार्जनं कृत्वा गृहस्थस्तोषयेन्न तु
देवान्पितॄंश्च विधिना शुनां योनिं व्रजत्यसौ
yastu dravyārjanaṃ kṛtvā gṛhasthastoṣayenna tu
devānpitṝṃśca vidhinā śunāṃ yoniṃ vrajatyasau
- 20
धर्मश्चार्थश्च कामश्च श्रेयो मोक्षश्चतुष्टयम्
धर्माविरुद्धः कामः स्याद्ब्राह्मणानां तु नेतरः
dharmaścārthaśca kāmaśca śreyo mokṣaścatuṣṭayam
dharmāviruddhaḥ kāmaḥ syādbrāhmaṇānāṃ tu netaraḥ
- 21
योऽर्थो धर्माय नात्मार्थः सो ऽर्थो ऽनर्थस्तथेतरः
तस्मादर्थं समासाद्य दद्याद्वै जुहुयाद्यजेत्
yo'rtho dharmāya nātmārthaḥ so 'rtho 'narthastathetaraḥ
tasmādarthaṃ samāsādya dadyādvai juhuyādyajet
- 22
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे पञ्चविंशो ऽध्यायः
iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhasryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ

