39 shlokas
- 1
व्यास उवाच
एवं गृहाश्रमे स्थित्वा द्वितीयं भागमायुषः
वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत्सदारः साग्निरेव च
vyāsa uvāca
evaṃ gṛhāśrame sthitvā dvitīyaṃ bhāgamāyuṣaḥ
vānaprasthāśramaṃ gacchetsadāraḥ sāgnireva ca
- 2
निक्षिप्य भार्यां पुत्रेषु गच्छेद्वनमथापि वा
दृष्ट्वापत्यस्य चापत्यं जर्जरीकृतविग्रहः
nikṣipya bhāryāṃ putreṣu gacchedvanamathāpi vā
dṛṣṭvāpatyasya cāpatyaṃ jarjarīkṛtavigrahaḥ
- 3
शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्ने प्रशस्ते चोत्तरायणे
गत्वारण्यं नियमवांस्तपः कुर्यात्समाहितः
śuklapakṣasya pūrvāhne praśaste cottarāyaṇe
gatvāraṇyaṃ niyamavāṃstapaḥ kuryātsamāhitaḥ
- 4
फलमूलानि पूतानि नित्यमाहारमाहरेत्
यताहारो भवेत्तेन पूजयेत्पितृदेवताः
phalamūlāni pūtāni nityamāhāramāharet
yatāhāro bhavettena pūjayetpitṛdevatāḥ
- 5
पूजयित्वातिथिं नित्यं स्नात्वा चाभ्यर्चयेत्सुरान्
गृहादाहृत्य चाश्नीयादष्टौ ग्रासान्समाहितः
pūjayitvātithiṃ nityaṃ snātvā cābhyarcayetsurān
gṛhādāhṛtya cāśnīyādaṣṭau grāsānsamāhitaḥ
- 6
जटाश्च बिभृयान्नित्यं नखरोमाणि नोत्सृजेत्
स्वाध्यायं सर्वदा कुर्यान्नियच्छेद्वाचमन्यतः
jaṭāśca bibhṛyānnityaṃ nakharomāṇi notsṛjet
svādhyāyaṃ sarvadā kuryānniyacchedvācamanyataḥ
- 7
अग्निहोत्रं च जुहुयात्पञ्चयज्ञान्समाचरेत्
मुन्यन्नैर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा
agnihotraṃ ca juhuyātpañcayajñānsamācaret
munyannairvividhairmedhyaiḥ śākamūlaphalena vā
- 8
चीरवासा भवेन्नित्यं स्नायात्त्रिषवणं शुचिः
सर्वभूतानुकम्पी स्यात्प्रतिग्रहविवर्जितः
cīravāsā bhavennityaṃ snāyāttriṣavaṇaṃ śuciḥ
sarvabhūtānukampī syātpratigrahavivarjitaḥ
- 9
दर्शेन पौर्णमासेन यजेत्नियतं द्विजः
ऋक्षेष्वाग्रयणे चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत्
उत्तरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च
darśena paurṇamāsena yajetniyataṃ dvijaḥ
ṛkṣeṣvāgrayaṇe caiva cāturmāsyāni cāharet
uttarāyaṇaṃ ca kramaśo dakṣasyāyanameva ca
- 10
वासन्तैः शारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः
पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निर्वपेत्पृथक्
vāsantaiḥ śāradairmedhyairmunyannaiḥ svayamāhṛtaiḥ
puroḍāśāṃścarūṃścaiva vidhivannirvapetpṛthak
- 11
देवताभ्यश्च तद्धुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः
शेषं समुपभुञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम्
devatābhyaśca taddhutvā vanyaṃ medhyataraṃ haviḥ
śeṣaṃ samupabhuñjīta lavaṇaṃ ca svayaṃ kṛtam
- 12
वर्जयेन्मधुमांसानि भौमानि कवकानि च
भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेष्मातकफलानि च
varjayenmadhumāṃsāni bhaumāni kavakāni ca
bhūstṛṇaṃ śigrukaṃ caiva śleṣmātakaphalāni ca
- 13
न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित्
न ग्रामजातान्यार्तो ऽपि पुष्पाणि च फलानि च
na phālakṛṣṭamaśnīyādutsṛṣṭamapi kenacit
na grāmajātānyārto 'pi puṣpāṇi ca phalāni ca
- 14
श्रावणेनैव विधिना वह्निं परिचरेत्सदा
न द्रुह्येत्सर्वभूतानि निर्द्वन्द्वो निर्भयो भवेत्
śrāvaṇenaiva vidhinā vahniṃ paricaretsadā
na druhyetsarvabhūtāni nirdvandvo nirbhayo bhavet
- 15
न नक्तं किंचिद् अश्नीयाद्रात्रौ ध्यानपरो भवेत्
जितेन्द्रियो जितक्रोधस्तत्त्वज्ञानविचिन्तकः
ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं न पत्नीमपि संश्रयेत्
na naktaṃ kiṃcid aśnīyādrātrau dhyānaparo bhavet
jitendriyo jitakrodhastattvajñānavicintakaḥ
brahmacārī bhavennityaṃ na patnīmapi saṃśrayet
- 16
यस्तु पत्न्या वनं गत्वा मैथुनं कामतश्चरेत्
तद्व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्तीयते द्विजः
yastu patnyā vanaṃ gatvā maithunaṃ kāmataścaret
tadvrataṃ tasya lupyeta prāyaścittīyate dvijaḥ
- 17
तत्र यो जायते गर्भो न संस्पृश्यो द्विजातिभिः
न हि वेदे ऽधिकारो ऽस्य तद्वंशे ऽप्येवमेव हि
tatra yo jāyate garbho na saṃspṛśyo dvijātibhiḥ
na hi vede 'dhikāro 'sya tadvaṃśe 'pyevameva hi
- 18
अधः शयीत सततं सावित्रीजाप्यतत्परः
शरण्यः सर्वभूतानां संविभागपरः सदा
adhaḥ śayīta satataṃ sāvitrījāpyatatparaḥ
śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ saṃvibhāgaparaḥ sadā
- 19
परिवादं मृषावादं निद्रालस्यं विवर्जयेत्
एकाग्निरनिकेतः स्यात्प्रोक्षितां भूमिमाश्रयेत्
parivādaṃ mṛṣāvādaṃ nidrālasyaṃ vivarjayet
ekāgniraniketaḥ syātprokṣitāṃ bhūmimāśrayet
- 20
मृगैः सह चरेद्वासं तैः सहैव च संवसेत्
शिलायां शर्करायां वा शयीत सुसमाहितः
mṛgaiḥ saha caredvāsaṃ taiḥ sahaiva ca saṃvaset
śilāyāṃ śarkarāyāṃ vā śayīta susamāhitaḥ
- 21
सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिको ऽपि वा
षण्मासनिचयो वा स्यात्समानिचय एव वा
sadyaḥ prakṣālako vā syānmāsasaṃcayiko 'pi vā
ṣaṇmāsanicayo vā syātsamānicaya eva vā
- 22
त्यजेदाश्वयुजे मासि सम्पन्नं पूर्वसंचितम्
जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च
tyajedāśvayuje māsi sampannaṃ pūrvasaṃcitam
jīrṇāni caiva vāsāṃsi śākamūlaphalāni ca
- 23
दन्तोलूखलिको वा स्यात्कापोतीं वृत्तिमाश्रयेत्
अश्मकुट्टो भवेद्वापि कालपक्वभुगेव वा
dantolūkhaliko vā syātkāpotīṃ vṛttimāśrayet
aśmakuṭṭo bhavedvāpi kālapakvabhugeva vā
- 24
नक्तं चान्नं समश्नीयाद्दिवा चाहृत्य शक्तितः
चतुर्थकालिको वा स्यात्स्याद्वाप्यष्टमकालिकः
naktaṃ cānnaṃ samaśnīyāddivā cāhṛtya śaktitaḥ
caturthakāliko vā syātsyādvāpyaṣṭamakālikaḥ
- 25
चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्ले कृष्णे च वर्तयेत्
पक्षे पक्षे समश्नीयाद्यवागूं क्वथितां सकृत्
cāndrāyaṇavidhānairvā śukle kṛṣṇe ca vartayet
pakṣe pakṣe samaśnīyādyavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt
- 26
पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत्सदा
स्वाभाविकैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसमते स्थितः
puṣpamūlaphalairvāpi kevalairvartayetsadā
svābhāvikaiḥ svayaṃ śīrṇairvaikhānasamate sthitaḥ
- 27
भूमौ वा परिवर्तेत तिष्ठेद्वा प्रपदैर्दिनम्
स्थानासनाभ्यां विहरेन्न क्वचिद्धैर्यमुत्सृजेत्
bhūmau vā parivarteta tiṣṭhedvā prapadairdinam
sthānāsanābhyāṃ viharenna kvaciddhairyamutsṛjet
- 28
ग्रीष्मे पञ्चतपाश्च स्याद्वर्षास्व् अभ्रावकाशकः
आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः
grīṣme pañcatapāśca syādvarṣāsv abhrāvakāśakaḥ
ārdravāsāstu hemante kramaśo vardhayaṃstapaḥ
- 29
उपस्पृश्य त्रिषवणं पितृदेवांश्च तर्पयेत्
एकपादेन तिष्ठेत मरीचीन्वा पिबेत्तदा
upaspṛśya triṣavaṇaṃ pitṛdevāṃśca tarpayet
ekapādena tiṣṭheta marīcīnvā pibettadā
- 30
पञ्चाग्निर्धूमपो वा स्याद् उष्मपः सोमपो ऽपि वा
पयः पिबेच्छुक्लपक्षे कृष्णापक्षे तु गोमयम्
शीर्णपर्णाशनो वा स्यात्कृच्छ्रैर्वा वर्तयेत्सदा
pañcāgnirdhūmapo vā syād uṣmapaḥ somapo 'pi vā
payaḥ pibecchuklapakṣe kṛṣṇāpakṣe tu gomayam
śīrṇaparṇāśano vā syātkṛcchrairvā vartayetsadā

