65 shlokas
- 1
व्यास उवाच
शृणुध्वमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम्
कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यन्तिकफलप्रदम्
vyāsa uvāca
śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve vakṣyamāṇaṃ sanātanam
karmayogaṃ brāhmaṇānāmātyantikaphalapradam
- 2
आम्नायसिद्धमखिलं ब्रह्मणानुप्रदर्शितम्
ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः
āmnāyasiddhamakhilaṃ brahmaṇānupradarśitam
ṛṣīṇāṃ śṛṇvatāṃ pūrvaṃ manurāha prajāpatiḥ
- 3
सर्वपापहरं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम्
समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम
sarvapāpaharaṃ puṇyamṛṣisaṅghairniṣevitam
samāhitadhiyo yūyaṃ śṛṇudhvaṃ gadato mama
- 4
कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमाः
गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः
kṛtopanayano vedānadhīyīta dvijottamāḥ
garbhāṣṭame 'ṣṭame vābde svasūtroktavidhānataḥ
- 5
दण्डी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः
भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्षमाणो गुरुर्मुखम्
daṇḍī ca mekhalī sūtrī kṛṣṇājinadharo muniḥ
bhikṣāhāro guruhito vīkṣamāṇo gururmukham
- 6
कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा
ब्राह्मणानां त्रिवित्सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा
kārpāsamupavītārthaṃ nirmitaṃ brahmaṇā purā
brāhmaṇānāṃ trivitsūtraṃ kauśaṃ vā vastrameva vā
- 7
सदोपवीती चैव स्यात्सदा बद्धशिखो द्विजः
अन्यथा यत्कृतं कर्म तद्भवत्ययथाकृतम्
sadopavītī caiva syātsadā baddhaśikho dvijaḥ
anyathā yatkṛtaṃ karma tadbhavatyayathākṛtam
- 8
वसेद् अविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम्
तदेव परिधानीयं शुक्लमच्छिद्रमुत्तमम्
vased avikṛtaṃ vāsaḥ kārpāsaṃ vā kaṣāyakam
tadeva paridhānīyaṃ śuklamacchidramuttamam
- 9
उत्तरं तु समाख्यातं वासः कृष्णाजिनं शुभम्
अभावे गव्यमजिनं रौरवं वा विधीयते
uttaraṃ tu samākhyātaṃ vāsaḥ kṛṣṇājinaṃ śubham
abhāve gavyamajinaṃ rauravaṃ vā vidhīyate
- 10
उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्ये बाहौ समर्पितम्
उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कण्ठसज्जने
uddhṛtya dakṣiṇaṃ bāhuṃ savye bāhau samarpitam
upavītaṃ bhavennityaṃ nivītaṃ kaṇṭhasajjane
- 11
सव्यं बाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः
प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्ये कर्मणि योजयेत्
savyaṃ bāhuṃ samuddhṛtya dakṣiṇe tu dhṛtaṃ dvijāḥ
prācīnāvītamityuktaṃ pitrye karmaṇi yojayet
- 12
अग्न्यगारे गवां गोष्ठे होमे जप्ये तथैव च
स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ
agnyagāre gavāṃ goṣṭhe home japye tathaiva ca
svādhyāye bhojane nityaṃ brāhmaṇānāṃ ca sannidhau
- 13
उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे
उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः
upāsane gurūṇāṃ ca saṃdhyayoḥ sādhusaṃgame
upavītī bhavennityaṃ vidhireṣa sanātanaḥ
- 14
मौञ्जी त्रिवृत्समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला
मुञ्जाभावे कुशेनाहुर्ग्रन्थिनैकेन वा त्रिभिः
mauñjī trivṛtsamā ślakṣṇā kāryā viprasya mekhalā
muñjābhāve kuśenāhurgranthinaikena vā tribhiḥ
- 15
धारयेद्बैल्वपालाशौ दण्डौ केशान्तकौ द्विजः
यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च
dhārayedbailvapālāśau daṇḍau keśāntakau dvijaḥ
yajñārhavṛkṣajaṃ vātha saumyamavraṇameva ca
- 16
सायं प्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः
कामाल्लोभाद्भयान्मोहात्त्यक्तेन पतितो भवेत्
sāyaṃ prātardvijaḥ saṃdhyāmupāsīta samāhitaḥ
kāmāllobhādbhayānmohāttyaktena patito bhavet
- 17
अग्निकार्यं ततः कुर्यात्सायं प्रातः प्रसन्नधीः
स्नात्वा संतर्पयेद्देवानृषीन्पितृगणांस्तथा
agnikāryaṃ tataḥ kuryātsāyaṃ prātaḥ prasannadhīḥ
snātvā saṃtarpayeddevānṛṣīnpitṛgaṇāṃstathā
- 18
देवताभ्यर्चनं कुर्यात्पुष्पैः पत्रेण वाम्बुभिः
अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः
devatābhyarcanaṃ kuryātpuṣpaiḥ patreṇa vāmbubhiḥ
abhivādanaśīlaḥ syānnityaṃ vṛddheṣu dharmataḥ
- 19
असावहं भो नामेति सम्यक्प्रणतिपूर्वकम्
आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तन्द्रादिपरिवर्जितः
asāvahaṃ bho nāmeti samyakpraṇatipūrvakam
āyurārogyasiddhyarthaṃ tandrādiparivarjitaḥ
- 20
आयुष्मान्भव सौम्येति वाच्यो विप्रो ऽभिवादने
अकारश्चास्य नाम्नो ऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः
āyuṣmānbhava saumyeti vācyo vipro 'bhivādane
akāraścāsya nāmno 'nte vācyaḥ pūrvākṣaraḥ plutaḥ
- 21
न कुर्याद्यो ऽभिवादस्य द्विजः प्रत्यभिवादनम्
नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः
na kuryādyo 'bhivādasya dvijaḥ pratyabhivādanam
nābhivādyaḥ sa viduṣā yathā śūdrastathaiva saḥ
- 22
व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः
सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः
vyatyastapāṇinā kāryamupasaṃgrahaṇaṃ guroḥ
savyena savyaḥ spraṣṭavyo dakṣiṇena tu dakṣiṇaḥ
- 23
लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव वा
आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्
laukikaṃ vaidikaṃ cāpi tathādhyātmikameva vā
ādadīta yato jñānaṃ taṃ pūrvamabhivādayet
- 24
नोदकं धारयेद्भैक्षं पुष्पाणि समिधस्तथा
एवंविधानि चान्यानि न दैवाद्येषु कर्मसु
nodakaṃ dhārayedbhaikṣaṃ puṣpāṇi samidhastathā
evaṃvidhāni cānyāni na daivādyeṣu karmasu
- 25
ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रबन्धुमनामयम्
वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु
brāhmaṇaṃ kuśalaṃ pṛcchetkṣatrabandhumanāmayam
vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya śūdramārogyameva tu
- 26
उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः
मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ
वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंसो ऽत्र गुरवः स्मृताः
upādhyāyaḥ pitā jyeṣṭho bhrātā caiva mahīpatiḥ
mātulaḥ śvaśurastrātā mātāmahapitāmahau
varṇajyeṣṭhaḥ pitṛvyaśca puṃso 'tra guravaḥ smṛtāḥ
- 27
माता मातामही गुर्वो पितुर्मातुश्च सोदराः
श्वश्रूः पितामहीज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः
mātā mātāmahī gurvo piturmātuśca sodarāḥ
śvaśrūḥ pitāmahījyeṣṭhā dhātrī ca guravaḥ striyaḥ
- 28
इत्युक्तो गुरुवर्गो ऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः
अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः
ityukto guruvargo 'yaṃ mātṛtaḥ pitṛto dvijāḥ
anuvartanameteṣāṃ manovākkāyakarmabhiḥ
- 29
गुरुं दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलिः
नैतैरुपविशेत्सार्धं विवदेन्नात्मकारणात्
guruṃ dṛṣṭvā samuttiṣṭhedabhivādya kṛtāñjaliḥ
naitairupaviśetsārdhaṃ vivadennātmakāraṇāt
- 30
जीवितार्थमपि द्वेषाद्गुरुभिर्नैव भाषणम्
उदितो ऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः
jīvitārthamapi dveṣādgurubhirnaiva bhāṣaṇam
udito 'pi guṇairanyairgurudveṣī patatyadhaḥ

