147 shlokas
- 1
ईश्वर उवाच
अतः परं प्रवक्ष्यामि योगं परमदुर्लभम्
येनात्मानं प्रपश्यन्ति भानुमन्तमिवेश्वरम्
īśvara uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogaṃ paramadurlabham
yenātmānaṃ prapaśyanti bhānumantamiveśvaram
- 2
योगाग्निर्दहति क्षिप्रमशेषं पापपञ्जरम्
प्रसन्नं जायते ज्ञानं साक्षान्निर्वाणसिद्धिदम्
yogāgnirdahati kṣipramaśeṣaṃ pāpapañjaram
prasannaṃ jāyate jñānaṃ sākṣānnirvāṇasiddhidam
- 3
योगात्संजायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते
योगज्ञानाभियुक्तस्य प्रसीदति महेश्वरः
yogātsaṃjāyate jñānaṃ jñānādyogaḥ pravartate
yogajñānābhiyuktasya prasīdati maheśvaraḥ
- 4
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा
ये युञ्जन्तीह मद्योगं ते विज्ञेया महेश्वराः
ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ nityameva vā
ye yuñjantīha madyogaṃ te vijñeyā maheśvarāḥ
- 5
योगस्तु द्विविधो ज्ञेयो ह्यभावः प्रथमो मतः
अपरस्तु महायोगः सर्वयोगोत्तमोत्तमः
yogastu dvividho jñeyo hyabhāvaḥ prathamo mataḥ
aparastu mahāyogaḥ sarvayogottamottamaḥ
- 6
शून्यं सर्वनिराभासं स्वरूपं यत्र चिन्त्यते
अभावयोगः स प्रोक्तो येनात्मानं प्रपश्यति
śūnyaṃ sarvanirābhāsaṃ svarūpaṃ yatra cintyate
abhāvayogaḥ sa prokto yenātmānaṃ prapaśyati
- 7
यत्र पश्यति चात्मानं नित्यानन्दं निरञ्जनम्
मयैक्यं स महायोगो भाषितः परमेश्वरः
yatra paśyati cātmānaṃ nityānandaṃ nirañjanam
mayaikyaṃ sa mahāyogo bhāṣitaḥ parameśvaraḥ
- 8
ये चान्ये योगिनां योगाः श्रूयन्ते ग्रन्थविस्तरे
सर्वे ते ब्रह्मयोगस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
ye cānye yogināṃ yogāḥ śrūyante granthavistare
sarve te brahmayogasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
- 9
यत्र साक्षात्प्रपश्यन्ति विमुक्ता विश्वमीश्वरम्
सर्वेषामेव योगानां स योगः परमो मतः
yatra sākṣātprapaśyanti vimuktā viśvamīśvaram
sarveṣāmeva yogānāṃ sa yogaḥ paramo mataḥ
- 10
सहस्रशो ऽथ शतशो ये चेश्वरबहिष्कृताः
न ते पश्यन्ति मामेकं योगिनो यतमानसाः
sahasraśo 'tha śataśo ye ceśvarabahiṣkṛtāḥ
na te paśyanti māmekaṃ yogino yatamānasāḥ
- 11
प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारो ऽथ धारणा
समाधिश्च मुनिश्रेष्ठा यमो नियम आसनम्
prāṇāyāmastathā dhyānaṃ pratyāhāro 'tha dhāraṇā
samādhiśca muniśreṣṭhā yamo niyama āsanam
- 12
मय्येकचित्ततायोगो वृत्त्यन्तरनिरोधतः
तत्साधनान्यष्टधा तु युष्माकं कथितानि तु
mayyekacittatāyogo vṛttyantaranirodhataḥ
tatsādhanānyaṣṭadhā tu yuṣmākaṃ kathitāni tu
- 13
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ
यमाः संक्षेपतः प्रोक्ताश्चित्तशुद्धिप्रदा नृणाम्
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau
yamāḥ saṃkṣepataḥ proktāścittaśuddhipradā nṛṇām
- 14
कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा
अक्लेशजननं प्रोक्तं त्वहिंसा परमर्षिभिः
karmaṇā manasā vācā sarvabhūteṣu sarvadā
akleśajananaṃ proktaṃ tvahiṃsā paramarṣibhiḥ
- 15
अहिंसायाः परो धर्मो नास्त्यहिंसा परं सुखम्
विधिना या भवेद्धिंसा त्वहिंसैव प्रकीर्तिता
ahiṃsāyāḥ paro dharmo nāstyahiṃsā paraṃ sukham
vidhinā yā bhaveddhiṃsā tvahiṃsaiva prakīrtitā
- 16
सत्येन सर्वमाप्नोति सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम्
यथार्थकथनाचारः सत्यं प्रोक्तं द्विजातिभिः
satyena sarvamāpnoti satye sarvaṃ pratiṣṭhitam
yathārthakathanācāraḥ satyaṃ proktaṃ dvijātibhiḥ
- 17
परद्रव्यापहरणं चौर्याद्वाथ बलेन वा
स्तेयं तस्यानाचरणादस्तेयं धर्मसाधनम्
paradravyāpaharaṇaṃ cauryādvātha balena vā
steyaṃ tasyānācaraṇādasteyaṃ dharmasādhanam
- 18
कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा
सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते
karmaṇā manasā vācā sarvāvasthāsu sarvadā
sarvatra maithunatyāgaṃ brahmacaryaṃ pracakṣate
- 19
द्रव्याणामप्यनादानमापद्यपि यथेच्छया
अपरिग्रह इत्याहुस्तं प्रयत्नेन पालयेत्
dravyāṇāmapyanādānamāpadyapi yathecchayā
aparigraha ityāhustaṃ prayatnena pālayet
- 20
तपःस्वाध्यायसंतोषाः शौचमीश्वरपूजनम्
समासान्नियमाः प्रोक्ता योगसिद्धिप्रदायिनः
tapaḥsvādhyāyasaṃtoṣāḥ śaucamīśvarapūjanam
samāsānniyamāḥ proktā yogasiddhipradāyinaḥ
- 21
उपवासपराकादिकृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः
शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम्
upavāsaparākādikṛcchracāndrāyaṇādibhiḥ
śarīraśoṣaṇaṃ prāhustāpasāstapa uttamam
- 22
वेदान्तशतरुद्रीयप्रणवादिजपं बुधाः
सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते
vedāntaśatarudrīyapraṇavādijapaṃ budhāḥ
sattvaśuddhikaraṃ puṃsāṃ svādhyāyaṃ paricakṣate
- 23
स्वाध्यायस्य त्रयो भेदा वाचिकोपांशुमानसाः
उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः
svādhyāyasya trayo bhedā vācikopāṃśumānasāḥ
uttarottaravaiśiṣṭyaṃ prāhurvedārthavedinaḥ
- 24
यः शब्दबोधजननः परेषां शृण्वतां स्फुटम्
स्वाध्यायो वाचिकः प्रोक्त उपांशोरथ लक्षणम्
yaḥ śabdabodhajananaḥ pareṣāṃ śṛṇvatāṃ sphuṭam
svādhyāyo vācikaḥ prokta upāṃśoratha lakṣaṇam
- 25
ओष्ठयोः स्पन्दमात्रेण परस्याशब्दबोधकः
उपांशुरेष निर्दिष्टः साहस्रो वाचिकाज्जपः
oṣṭhayoḥ spandamātreṇa parasyāśabdabodhakaḥ
upāṃśureṣa nirdiṣṭaḥ sāhasro vācikājjapaḥ
- 26
यत्पदाक्षरसंगत्या परिस्पन्दनवर्जितम्
चिन्तनं सर्वशब्दानां मानसं तं जपं विदुः
yatpadākṣarasaṃgatyā parispandanavarjitam
cintanaṃ sarvaśabdānāṃ mānasaṃ taṃ japaṃ viduḥ
- 27
यदृच्छालाभतो नित्यमलं पुंसो भवेदिति
या धीस्तामृषयः प्राहुः संतोषं सुखलक्षणम्
yadṛcchālābhato nityamalaṃ puṃso bhavediti
yā dhīstāmṛṣayaḥ prāhuḥ saṃtoṣaṃ sukhalakṣaṇam
- 28
बाह्यमाभ्यन्तरं शौचं द्विधा प्रोक्तं द्विजोत्तमाः
मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं मनःशुद्धिर् अथान्तरम्
bāhyamābhyantaraṃ śaucaṃ dvidhā proktaṃ dvijottamāḥ
mṛjjalābhyāṃ smṛtaṃ bāhyaṃ manaḥśuddhir athāntaram
- 29
स्तुतिस्मरणपूजाभिर्वाङ्मनःकायकर्मभिः
सुनिश्चला शिवे भक्तिर् एतद् ईश्वरपूजनम्
stutismaraṇapūjābhirvāṅmanaḥkāyakarmabhiḥ
suniścalā śive bhaktir etad īśvarapūjanam
- 30
यमाः सनियमाः प्रोक्ताः प्राणायामं निबोधत
प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम्
yamāḥ saniyamāḥ proktāḥ prāṇāyāmaṃ nibodhata
prāṇaḥ svadehajo vāyurāyāmastannirodhanam

