46 shlokas
- 1
व्यास उवाच
भुक्त्वा पीत्वा च सुप्त्वा च स्नात्वा रथ्योपसर्पणे
ओष्ठावलमोकौ स्पृष्ट्वा वासो विपरिधाय च
vyāsa uvāca
bhuktvā pītvā ca suptvā ca snātvā rathyopasarpaṇe
oṣṭhāvalamokau spṛṣṭvā vāso viparidhāya ca
- 2
रेतोमूत्रपुरीषाणामुत्सर्गे ऽयुक्तभाषणे
ष्ठीवित्वाध्ययनारम्भे कासश्वासागमे तथा
retomūtrapurīṣāṇāmutsarge 'yuktabhāṣaṇe
ṣṭhīvitvādhyayanārambhe kāsaśvāsāgame tathā
- 3
चत्वरं वा श्मशानं वा समाक्रम्य द्विजोत्तमः
संध्ययोरुभयोस्तद्वदाचान्तो ऽप्याचमेत्पुनः
catvaraṃ vā śmaśānaṃ vā samākramya dvijottamaḥ
saṃdhyayorubhayostadvadācānto 'pyācametpunaḥ
- 4
चण्डालम्लेच्छसंभाषे स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणे
उच्छिष्टं पुरुषं स्पृष्ट्वा भोज्यं चापि तथाविधम्
आचामेदश्रुपाते वा लोहितस्य तथैव च
caṇḍālamlecchasaṃbhāṣe strīśūdrocchiṣṭabhāṣaṇe
ucchiṣṭaṃ puruṣaṃ spṛṣṭvā bhojyaṃ cāpi tathāvidham
ācāmedaśrupāte vā lohitasya tathaiva ca
- 5
भोजने संध्ययोः स्नात्वा पीत्वा मूत्रपुरीषयोः
आचान्तो ऽप्याचमेत्सुप्त्वा सकृत्सकृदथान्यतः
bhojane saṃdhyayoḥ snātvā pītvā mūtrapurīṣayoḥ
ācānto 'pyācametsuptvā sakṛtsakṛdathānyataḥ
- 6
अग्नेर्गवाम् अथालम्भे स्पृष्ट्वा प्रयतमेव वा
स्त्रीणामथात्मनः स्पर्शे नीवीं वा परिधाय च
agnergavām athālambhe spṛṣṭvā prayatameva vā
strīṇāmathātmanaḥ sparśe nīvīṃ vā paridhāya ca
- 7
उपस्पृशेज्जलं वार्द्रं तृणं वा भूमिमेव वा
केशानां चात्मनः स्पर्शे वाससो ऽक्षालितस्य च
upaspṛśejjalaṃ vārdraṃ tṛṇaṃ vā bhūmimeva vā
keśānāṃ cātmanaḥ sparśe vāsaso 'kṣālitasya ca
- 8
अनुष्णाभिर् अफेनाभिर् अदुष्टाभिश्च धर्मतः
शौचेप्सुः सर्वदाचामेदासीनः प्रागुदङ्मुखः
anuṣṇābhir aphenābhir aduṣṭābhiśca dharmataḥ
śaucepsuḥ sarvadācāmedāsīnaḥ prāgudaṅmukhaḥ
- 9
शिरः प्रावृत्य कण्ठं वा मुक्तकच्छसिखो ऽपि वा
अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत्
śiraḥ prāvṛtya kaṇṭhaṃ vā muktakacchasikho 'pi vā
akṛtvā pādayoḥ śaucamācānto 'pyaśucirbhavet
- 10
सोपानत्को जलस्थो वा नोष्णीषी वाचमेद्बुधः
न चैव वर्षधाराभिर्न तिष्ठन्नोद्धृतोदकैः
sopānatko jalastho vā noṣṇīṣī vācamedbudhaḥ
na caiva varṣadhārābhirna tiṣṭhannoddhṛtodakaiḥ
- 11
नैकहस्तार्पितजलैर्विना सूत्रेण वा पुनः
न पादुकासनस्थो वा बहिर्जानुरथापि वा
naikahastārpitajalairvinā sūtreṇa vā punaḥ
na pādukāsanastho vā bahirjānurathāpi vā
- 12
न जल्पन्न हसन्प्रेक्षन्शयानः प्रह्व एव च
नावीक्षिताभिः फेनाद्यैरुपेताभिरथापि वा
na jalpanna hasanprekṣanśayānaḥ prahva eva ca
nāvīkṣitābhiḥ phenādyairupetābhirathāpi vā
- 13
शूद्राशुचिकरोन्मुक्तैर्न क्षाराभिस्तथैव च
न चैवाङ्गुलिभिः शब्दं न कुर्वन्नान्यमानसः
śūdrāśucikaronmuktairna kṣārābhistathaiva ca
na caivāṅgulibhiḥ śabdaṃ na kurvannānyamānasaḥ
- 14
न वर्णरसदुष्टाभिर्न चैव प्रदरोदकैः
न पाणिक्षुभिताभिर्वा न बहिष्कक्ष एव वा
na varṇarasaduṣṭābhirna caiva pradarodakaiḥ
na pāṇikṣubhitābhirvā na bahiṣkakṣa eva vā
- 15
हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठ्याभिः क्षत्रियः शुचिः
प्राशिताभिस्तथावैश्यः स्त्रीशूद्रौ स्पर्शतो ऽन्ततः
hṛdgābhiḥ pūyate vipraḥ kaṇṭhyābhiḥ kṣatriyaḥ śuciḥ
prāśitābhistathāvaiśyaḥ strīśūdrau sparśato 'ntataḥ
- 16
अङ्गुष्ठमूलान्तरतो रेखायां ब्राह्ममुच्यते
अन्तराङ्गुष्ठदेशिन्यः पितॄणां तीर्थमुत्तमम्
aṅguṣṭhamūlāntarato rekhāyāṃ brāhmamucyate
antarāṅguṣṭhadeśinyaḥ pitṝṇāṃ tīrthamuttamam
- 17
कनिष्ठामूलतः पश्चात्प्राजापत्यं प्रचक्षते
अङ्गुल्यग्रे स्मृतं दैवं तदेवार्षं प्रकीर्तितम्
kaniṣṭhāmūlataḥ paścātprājāpatyaṃ pracakṣate
aṅgulyagre smṛtaṃ daivaṃ tadevārṣaṃ prakīrtitam
- 18
मूले वा दैवमार्षं स्यादाग्नेयं मध्यतः स्मृतं
तदेव सौमिकं तीर्थमेतज्ज्ञात्वा न मुह्यति
mūle vā daivamārṣaṃ syādāgneyaṃ madhyataḥ smṛtaṃ
tadeva saumikaṃ tīrthametajjñātvā na muhyati
- 19
ब्राह्मेणैव तु तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत्
कायेन वाथ दैवेन तु पित्र्येण वै द्विजाः
brāhmeṇaiva tu tīrthena dvijo nityamupaspṛśet
kāyena vātha daivena tu pitryeṇa vai dvijāḥ
- 20
त्रिः प्राश्नीयाद् अपः पूर्वं ब्राह्मणः प्रयतस्ततः
संमृज्याङ्गुष्ठमूलेन मुखं वै समुपस्पृशेत्
triḥ prāśnīyād apaḥ pūrvaṃ brāhmaṇaḥ prayatastataḥ
saṃmṛjyāṅguṣṭhamūlena mukhaṃ vai samupaspṛśet
- 21
अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु स्पृशेन्नेत्रद्वयं ततः
तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन स्पृशेन्नासापृटद्वयम्
aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ tu spṛśennetradvayaṃ tataḥ
tarjanyaṅguṣṭhayogena spṛśennāsāpṛṭadvayam
- 22
कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगेन श्रवणे समुपस्पृशेत्
सर्वासामथ योगेन हृदयं तु तलेन वा
संस्पृशेद्वा शिरस्तद्वदङ्गुष्ठेनाथवा द्वयम्
kaniṣṭhāṅguṣṭhayogena śravaṇe samupaspṛśet
sarvāsāmatha yogena hṛdayaṃ tu talena vā
saṃspṛśedvā śirastadvadaṅguṣṭhenāthavā dvayam
- 23
त्रिः प्राश्नीयाद्यदम्भस्तु सुप्रीतास्तेन देवताः
ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च भवन्तीत्यनुशुश्रुमः
triḥ prāśnīyādyadambhastu suprītāstena devatāḥ
brahmā viṣṇurmaheśaśca bhavantītyanuśuśrumaḥ
- 24
गङ्गा च यमुना चैव प्रीयेते परिमार्जनात्
संस्पृष्टयोर्लोचनयोः प्रीयेते शशिभास्करौ
gaṅgā ca yamunā caiva prīyete parimārjanāt
saṃspṛṣṭayorlocanayoḥ prīyete śaśibhāskarau
- 25
नासत्यदस्त्रौ प्रीयेते स्पृष्टे नासापुटद्वये
कर्णयोः स्पृष्टयोस्तद्वत्प्रीयेते चानिलानलौ
nāsatyadastrau prīyete spṛṣṭe nāsāpuṭadvaye
karṇayoḥ spṛṣṭayostadvatprīyete cānilānalau
- 26
संस्पृष्टे हृदये चास्य प्रीयन्ते सर्वदेवताः
मूर्ध्नि संस्पर्शनादेकः प्रीतः स पुरुषो भवेत्
saṃspṛṣṭe hṛdaye cāsya prīyante sarvadevatāḥ
mūrdhni saṃsparśanādekaḥ prītaḥ sa puruṣo bhavet
- 27
नोच्छिष्टं कुर्वते मुख्या विप्रुषो ऽङ्गं नयन्ति याः
दन्तवद्दन्तलग्नेषु जिह्वास्पर्शे ऽशुचिर्भवेत्
nocchiṣṭaṃ kurvate mukhyā vipruṣo 'ṅgaṃ nayanti yāḥ
dantavaddantalagneṣu jihvāsparśe 'śucirbhavet
- 28
स्पृशन्ति बिन्दवः पादौ य आचामयतः परान्
भूमिगैस्ते समा ज्ञेया न तैरप्रयतो भवेत्
spṛśanti bindavaḥ pādau ya ācāmayataḥ parān
bhūmigaiste samā jñeyā na tairaprayato bhavet
- 29
मधुपर्के च सोमे च ताम्बूलस्य च भक्षणे
फलमूले चेक्षुदण्डे न दोषं प्राह वै मनुः
madhuparke ca some ca tāmbūlasya ca bhakṣaṇe
phalamūle cekṣudaṇḍe na doṣaṃ prāha vai manuḥ
- 30
प्रचरंश्चान्नपानेषु द्रव्यहस्तो भवेन्नरः
भूमौ निक्षिप्य तद्द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत्तु तत्
pracaraṃścānnapāneṣu dravyahasto bhavennaraḥ
bhūmau nikṣipya taddravyamācamyābhyukṣayettu tat

