50 shlokas
- 1
व्यास उवाच
स्नात्वा यथोक्तं संतर्प्य पितॄंश्चन्द्रक्षये द्विजः
पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यात्सौम्यमनाः शुचिः
vyāsa uvāca
snātvā yathoktaṃ saṃtarpya pitṝṃścandrakṣaye dvijaḥ
piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ kuryātsaumyamanāḥ śuciḥ
- 2
पूर्वमेव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम्
तीर्थं तद्धव्यकव्यानां प्रदाने चातिथिः स्मृतः
pūrvameva parīkṣeta brāhmaṇaṃ vedapāragam
tīrthaṃ taddhavyakavyānāṃ pradāne cātithiḥ smṛtaḥ
- 3
ये सोमपा विरजसो धर्मज्ञाः शान्तचेतसः
व्रतिनो नियमस्थाश्च ऋतुकालाभिगामिनः
ye somapā virajaso dharmajñāḥ śāntacetasaḥ
vratino niyamasthāśca ṛtukālābhigāminaḥ
- 4
पञ्चाग्निरप्यधीयानो यजुर्वेदविदेव च
बह्वृचश्च त्रिसौपर्णस्त्रिमधुर्वाथ यो भवेत्
pañcāgnirapyadhīyāno yajurvedavideva ca
bahvṛcaśca trisauparṇastrimadhurvātha yo bhavet
- 5
त्रिणाचिकेतच्छन्दोगो ज्येष्ठसामग एव च
अथर्वशिरसो ऽध्येता रुद्राध्यायी विशेषतः
triṇāciketacchandogo jyeṣṭhasāmaga eva ca
atharvaśiraso 'dhyetā rudrādhyāyī viśeṣataḥ
- 6
अग्निहोत्रपरो विद्वान्न्यायविच्च षडङ्गवित्
मन्त्रब्राह्मणविच्चैव यश्च स्याद्धर्मपाठकः
agnihotraparo vidvānnyāyavicca ṣaḍaṅgavit
mantrabrāhmaṇaviccaiva yaśca syāddharmapāṭhakaḥ
- 7
ऋषिव्रती ऋषीकश्च तथा द्वादशवार्षिकः
ब्रह्मदेयानुसंतानो गर्भशुद्धः सहस्रदः
ṛṣivratī ṛṣīkaśca tathā dvādaśavārṣikaḥ
brahmadeyānusaṃtāno garbhaśuddhaḥ sahasradaḥ
- 8
चान्द्रायणव्रतचरः सत्यवादी पुराणवित्
गुरुदेवाग्निपूजासु प्रसक्तो ज्ञानतत्परः
cāndrāyaṇavratacaraḥ satyavādī purāṇavit
gurudevāgnipūjāsu prasakto jñānatatparaḥ
- 9
विमुक्तः सर्वतो धीरो ब्रह्मभूतो द्विजोत्तमः
महादेवार्चनरतो वैष्णवः पङ्क्तिपावनः
vimuktaḥ sarvato dhīro brahmabhūto dvijottamaḥ
mahādevārcanarato vaiṣṇavaḥ paṅktipāvanaḥ
- 10
अहिंसानिरतो नित्यम् अप्रतिग्रहणस्तथा
सत्रिणो दाननिरता विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः
ahiṃsānirato nityam apratigrahaṇastathā
satriṇo dānaniratā vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ
- 11
युवानः श्रोत्रियाः स्वस्था महायज्ञपरायणाः
सावित्रीजापनिरता ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः
yuvānaḥ śrotriyāḥ svasthā mahāyajñaparāyaṇāḥ
sāvitrījāpaniratā brāhmaṇāḥ paṅktipāvanāḥ
- 12
कुलीनाः श्रुतवन्तश्च शीलवन्तस्तपस्विनः
अग्निचित्स्नातका विप्रा विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः
kulīnāḥ śrutavantaśca śīlavantastapasvinaḥ
agnicitsnātakā viprā vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ
- 13
मातापित्रोर्हिते युक्तः प्रातःस्नायी तथा द्विजः
अध्यात्मविन्मुनिर्दान्तो विज्ञेयः पङ्क्तिपावनः
mātāpitrorhite yuktaḥ prātaḥsnāyī tathā dvijaḥ
adhyātmavinmunirdānto vijñeyaḥ paṅktipāvanaḥ
- 14
ज्ञाननिष्ठो महायोगी वेदान्तार्थविचिन्तकः
श्रद्धालुः श्राद्धनिरतो ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः
jñānaniṣṭho mahāyogī vedāntārthavicintakaḥ
śraddhāluḥ śrāddhanirato brāhmaṇaḥ paṅktipāvanaḥ
- 15
वेदविद्यारतः स्नातो ब्रह्मचर्यपरः सदा
अथर्वणो मुमुक्षुश्च ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः
vedavidyārataḥ snāto brahmacaryaparaḥ sadā
atharvaṇo mumukṣuśca brāhmaṇaḥ paṅktipāvanaḥ
- 16
असमानप्रवरको ह्यसगोत्रस्तथैव च
असंबन्धी च विज्ञेयो ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः
asamānapravarako hyasagotrastathaiva ca
asaṃbandhī ca vijñeyo brāhmaṇaḥ paṅktipāvanaḥ
- 17
भोजयेद्योगिनं पूर्वं तत्त्वज्ञानरतं यतिम्
अलाभे नैष्ठिकं दान्तमुपकुर्वाणकं तथा
bhojayedyoginaṃ pūrvaṃ tattvajñānarataṃ yatim
alābhe naiṣṭhikaṃ dāntamupakurvāṇakaṃ tathā
- 18
तदलाभे गृहस्थं तु मुमुक्षुं सङ्गवर्जितम्
सर्वालाभे साधकं वा गृहस्थमपि भोजयेत्
tadalābhe gṛhasthaṃ tu mumukṣuṃ saṅgavarjitam
sarvālābhe sādhakaṃ vā gṛhasthamapi bhojayet
- 19
प्रकृतेर्गुणतत्त्वज्ञो यस्याश्नाति यतिर्हविः
फलं वेदविदां तस्य सहस्रादतिरिच्यते
prakṛterguṇatattvajño yasyāśnāti yatirhaviḥ
phalaṃ vedavidāṃ tasya sahasrādatiricyate
- 20
तस्माद्यत्नेन योगीन्द्रमीश्वरज्ञानतत्परम्
भोजयेद्धव्यकव्येषु अलाभादितरान्द्विजान्
tasmādyatnena yogīndramīśvarajñānatatparam
bhojayeddhavyakavyeṣu alābhāditarāndvijān
- 21
एष वै प्रथमः कल्पः प्रिदाने हव्यकव्ययोः
अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः
eṣa vai prathamaḥ kalpaḥ pridāne havyakavyayoḥ
anukalpastvayaṃ jñeyaḥ sadā sadbhiranuṣṭhitaḥ
- 22
मातामहं मातुलं च स्वस्रीयं श्वशुरं गुरुम्
दौहित्रं विट्पतिं बन्धुमृत्विग्याज्यौ च भोजयेत्
mātāmahaṃ mātulaṃ ca svasrīyaṃ śvaśuraṃ gurum
dauhitraṃ viṭpatiṃ bandhumṛtvigyājyau ca bhojayet
- 23
न श्राद्धे भोजयेन्मित्रं धनैः कार्यो ऽस्य संग्रहः
पैशाची दक्षिणा सा हि नैवामुत्र फलप्रदा
na śrāddhe bhojayenmitraṃ dhanaiḥ kāryo 'sya saṃgrahaḥ
paiśācī dakṣiṇā sā hi naivāmutra phalapradā
- 24
कामश्राद्धे ऽर्चयेन्मित्रं नाभिरूपमपि त्वरिम्
द्विषता हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम्
kāmaśrāddhe 'rcayenmitraṃ nābhirūpamapi tvarim
dviṣatā hi havirbhuktaṃ bhavati pretya niṣphalam
- 25
ब्राह्मणो ह्य् अनधीयानस्तृणाग्निर् इव शाम्यति
तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते
brāhmaṇo hy anadhīyānastṛṇāgnir iva śāmyati
tasmai havyaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate
- 26
यथेरिणे बीजमुप्त्वा न वप्ता लभते फलम्
तथानृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम्
yatheriṇe bījamuptvā na vaptā labhate phalam
tathānṛce havirdattvā na dātā labhate phalam
- 27
यावतो ग्रसते पिण्डान्हव्यकव्येष्व् अमन्त्रवित्
तावतो ग्रसते प्रेत्य दीप्तान्स्थूलांस्त्वयोगुडान्
yāvato grasate piṇḍānhavyakavyeṣv amantravit
tāvato grasate pretya dīptānsthūlāṃstvayoguḍān
- 28
अपि विद्याकुलैर्युक्ता हीनवृत्ता नराधमाः
यत्रैते भुञ्जते हव्यं तद्भवेदासुरं द्विजाः
api vidyākulairyuktā hīnavṛttā narādhamāḥ
yatraite bhuñjate havyaṃ tadbhavedāsuraṃ dvijāḥ
- 29
यस्य वेदश्च वेदी च विच्छिद्येते त्रिपूरुषम्
स वै दुर्ब्राह्मणो नार्हः श्राद्धादिषु कदाचन
yasya vedaśca vedī ca vicchidyete tripūruṣam
sa vai durbrāhmaṇo nārhaḥ śrāddhādiṣu kadācana
- 30
शूद्रप्रेष्यो भृतो राज्ञो वृषलो ग्रामयाजकः
बधबन्धोपजीवी च षडेते ब्रह्मबन्धवः
śūdrapreṣyo bhṛto rājño vṛṣalo grāmayājakaḥ
badhabandhopajīvī ca ṣaḍete brahmabandhavaḥ

