50 shlokas
- 1
अथातः आतुरोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ āturopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
आतुरम् उपक्रममाणेन भिषजायुरादावेव परीक्षितव्यं सत्यायुषि व्याध्यृत्वग्निवयोदेहबलसत्त्वसात्म्यप्रकृतिभेषजदेशान्परीक्षेत
āturam upakramamāṇena bhiṣajāyurādāveva parīkṣitavyaṃ satyāyuṣi vyādhyṛtvagnivayodehabalasattvasātmyaprakṛtibheṣajadeśānparīkṣeta
- 4
तत्र महापाणिपादपार्श्वपृष्ठस्तनाग्रदशनवदनस्कन्धललाटं दीर्घाङ्गुलिपर्वोच्छ्वासप्रेक्षणबाहुं विस्तीर्णभ्रूस्तनान्तरोरस्कं ह्रस्वजङ्घामेढ्रग्रीवं गम्भीरसत्त्वस्वरनाभिम् अनुच्चैर्बद्धस्तनम् उपचितमहारोमशकर्णं पश्चान्मस्तिष्कं स्नातानुलिप्तं मूर्धानुपूर्व्या विशुष्यमाणशरीरं पश्चाच्च विशुष्यमाणहृदयं पुरुषं जानीयाद्दीर्घायुः खल्वयम् इति
तमेकान्तेनोपक्रमेत्
एभिर्लक्षणैर्विपरीतैर् अल्पायुः मिश्रैर्मध्यमायुर् इति
tatra mahāpāṇipādapārśvapṛṣṭhastanāgradaśanavadanaskandhalalāṭaṃ dīrghāṅguliparvocchvāsaprekṣaṇabāhuṃ vistīrṇabhrūstanāntaroraskaṃ hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ gambhīrasattvasvaranābhim anuccairbaddhastanam upacitamahāromaśakarṇaṃ paścānmastiṣkaṃ snātānuliptaṃ mūrdhānupūrvyā viśuṣyamāṇaśarīraṃ paścācca viśuṣyamāṇahṛdayaṃ puruṣaṃ jānīyāddīrghāyuḥ khalvayam iti
tamekāntenopakramet
ebhirlakṣaṇairviparītair alpāyuḥ miśrairmadhyamāyur iti
- 5
भवन्ति चात्र
गूढसन्धिसिरास्नायुः संहताङ्गः स्थिरेन्द्रियः
उत्तरोत्तरसुक्षेत्रो यः स दीर्घायुरुच्यते
bhavanti cātra
gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ
uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyurucyate
- 6
गर्भात्प्रभृत्यरोगो यः शनैः समुपचीयते
शरीरज्ञानविज्ञानैः स दीर्घायुः समासतः
garbhātprabhṛtyarogo yaḥ śanaiḥ samupacīyate
śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāsataḥ
- 7
मध्यमस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे
अधस्तादक्षयोर्यस्य लेखाः स्युर्व्यक्तमायताः
madhyamasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me
adhastādakṣayoryasya lekhāḥ syurvyaktamāyatāḥ
- 8
द्वे वा तिस्रो ऽधिका वापि पादौ कर्णौ च मांसलौ
नासाग्रमूर्ध्वं च भवेदूर्ध्वं लेखाश्च पृष्ठतः
dve vā tisro 'dhikā vāpi pādau karṇau ca māṃsalau
nāsāgramūrdhvaṃ ca bhavedūrdhvaṃ lekhāśca pṛṣṭhataḥ
- 9
यस्य स्युस्तस्य परममायुर्भवति सप्ततिः
जघन्यस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे
yasya syustasya paramamāyurbhavati saptatiḥ
jaghanyasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me
- 10
ह्रस्वानि यस्य पर्वाणि सुमहच्चापि मेहनम्
तथोरस्यवलीढानि न च स्यात्पृष्ठमायतम्
hrasvāni yasya parvāṇi sumahaccāpi mehanam
tathorasyavalīḍhāni na ca syātpṛṣṭhamāyatam
- 11
ऊर्ध्वं च श्रवणौ स्थानान्नासा चोच्चा शरीरिणः
हसतो जल्पतो वापि दन्तमांसं प्रदृश्यते
प्रेक्षते यश्च विभ्रान्तं स जीवेत्पञ्चविंशतिम्
ūrdhvaṃ ca śravaṇau sthānānnāsā coccā śarīriṇaḥ
hasato jalpato vāpi dantamāṃsaṃ pradṛśyate
prekṣate yaśca vibhrāntaṃ sa jīvetpañcaviṃśatim
- 12
अथ पुनरायुषो विज्ञानार्थम् अङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणसारान् उपदेक्ष्यामः
तत्राङ्गान्य् अन्तराधिसक्थिबाहुशिरांसि तदवयवाः प्रत्यङ्गानीति
तत्र स्वैर् अङ्गुलैः पादाङ्गुष्ठप्रदेशिन्यौ द्व्यङ्गुलायते प्रदेशिन्यास्तु मध्यमानामिकाकनिष्ठिका यथोत्तरं पञ्चमभागहीनाः चतुरङ्गुलायते पञ्चाङ्गुलविस्तृते प्रपदपादतले पञ्चचतुरङ्गुलायतविस्तृता पार्ष्णिः चतुर्दशाङ्गुलायतः पादः चतुर्दशाङ्गुलपरिणाहानि पादगुल्फजङ्घाजानुमध्यानि अष्टादशाङ्गुला जङ्घा जानूपरिष्टाच्च द्वात्रिंशदङ्गुलमेवं पञ्चाशत्जङ्घायामसमावूरू द्व्यङ्गुलानि वृषणचिबुकदशननासापुटभागकर्णमूलनयनान्तराणि चतुरङ्गुलानि मेहनवदनान्तरनासाकर्णललाटग्रीवोच्छ्रायदृष्ट्यन्तराणि द्वादशाङ्गुलानि भगविस्तारमेहननाभिहृदयग्रीवास्तनान्तरमुखायाममणिबन्धप्रकोष्ठस्थौल्यानि इन्द्रवस्तिपरिणाहांसपीठकूर्परान्तरायामः षोडशाङ्गुलः चतुर्विंशत्यङ्गुलो हस्तः द्वात्रिंशदङ्गुलपरिमाणौ भुजौ द्वात्रिंशत्परिणाहावूरू मणिबन्धकूर्परान्तरं षोडशाङ्गुलं तलं षट्चतुरङ्गुलायामविस्तारम् अङ्गुष्ठमूलप्रदेशिनीश्रवणापाङ्गान्तरमध्यमाङ्गुल्यौ पञ्चाङ्गुले अर्धपञ्चाङ्गुले प्रदेशिन्यनामिके सार्धत्र्यङ्गुलौ कनिष्ठाङ्गुष्ठौ चतुर्विंशतिविस्तारपरिणाहं मुखग्रीवं त्रिभागाङ्गुलविस्तारा नासापुटमर्यादा नयनत्रिभागपरिणाहा तारका नवमस्तारकांशो दृष्टिः केशान्तमस्तकान्तरमेकादशाङ्गुलं मस्तकादवटुकेशान्तो दशाङ्गुलः कर्णावट्वन्तरं चतुर्दशाङ्गुलं पुरुषोरःप्रमाणविस्तीर्णा स्त्रीश्रोणिः अष्टादशाङ्गुलविस्तारमुरः तत्प्रमाणा पुरुषस्य कटी सविंशमङ्गुलशतं पुरुषायाम इति
atha punarāyuṣo vijñānārtham aṅgapratyaṅgapramāṇasārān upadekṣyāmaḥ
tatrāṅgāny antarādhisakthibāhuśirāṃsi tadavayavāḥ pratyaṅgānīti
tatra svair aṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyate pradeśinyāstu madhyamānāmikākaniṣṭhikā yathottaraṃ pañcamabhāgahīnāḥ caturaṅgulāyate pañcāṅgulavistṛte prapadapādatale pañcacaturaṅgulāyatavistṛtā pārṣṇiḥ caturdaśāṅgulāyataḥ pādaḥ caturdaśāṅgulapariṇāhāni pādagulphajaṅghājānumadhyāni aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā jānūpariṣṭācca dvātriṃśadaṅgulamevaṃ pañcāśatjaṅghāyāmasamāvūrū dvyaṅgulāni vṛṣaṇacibukadaśananāsāpuṭabhāgakarṇamūlanayanāntarāṇi caturaṅgulāni mehanavadanāntaranāsākarṇalalāṭagrīvocchrāyadṛṣṭyantarāṇi dvādaśāṅgulāni bhagavistāramehananābhihṛdayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakoṣṭhasthaulyāni indravastipariṇāhāṃsapīṭhakūrparāntarāyāmaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ caturviṃśatyaṅgulo hastaḥ dvātriṃśadaṅgulaparimāṇau bhujau dvātriṃśatpariṇāhāvūrū maṇibandhakūrparāntaraṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ talaṃ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāram aṅguṣṭhamūlapradeśinīśravaṇāpāṅgāntaramadhyamāṅgulyau pañcāṅgule ardhapañcāṅgule pradeśinyanāmike sārdhatryaṅgulau kaniṣṭhāṅguṣṭhau caturviṃśativistārapariṇāhaṃ mukhagrīvaṃ tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā nayanatribhāgapariṇāhā tārakā navamastārakāṃśo dṛṣṭiḥ keśāntamastakāntaramekādaśāṅgulaṃ mastakādavaṭukeśānto daśāṅgulaḥ karṇāvaṭvantaraṃ caturdaśāṅgulaṃ puruṣoraḥpramāṇavistīrṇā strīśroṇiḥ aṣṭādaśāṅgulavistāramuraḥ tatpramāṇā puruṣasya kaṭī saviṃśamaṅgulaśataṃ puruṣāyāma iti
- 13
भवन्ति चात्र
पञ्चविंशे ततो वर्षे पुमान्नारी तु षोडशे
समत्वागतवीर्यौ तौ जानीयात्कुशलो भिषक्
bhavanti cātra
pañcaviṃśe tato varṣe pumānnārī tu ṣoḍaśe
samatvāgatavīryau tau jānīyātkuśalo bhiṣak
- 14
देहः स्वैर् अङ्गुलैर् एष यथावदनुकीर्तितः
युक्तः प्रमाणेनानेन पुमान्वा यदि वाङ्गना
dehaḥ svair aṅgulair eṣa yathāvadanukīrtitaḥ
yuktaḥ pramāṇenānena pumānvā yadi vāṅganā
- 15
दीर्घमायुरवाप्नोति वित्तं च महदृच्छति
मध्यमं मध्यमैर् आयुर्वित्तं हीनैस्तथावरम्
dīrghamāyuravāpnoti vittaṃ ca mahadṛcchati
madhyamaṃ madhyamair āyurvittaṃ hīnaistathāvaram
- 16
अथ सारान्वक्ष्यामः स्मृतिभक्तिप्रज्ञाशौर्यशौचोपेतं कल्याणाभिनिवेशं सत्त्वसारं विद्यात्स्निग्धसंहतश्वेतास्थिदन्तनखं बहुलकामप्रजं शुक्रेण अकृशमुत्तमबलं स्निग्धगम्भीरस्वरं सौभाग्योपपन्नं महानेत्रं च मज्ज्ञा महाशिरःस्कन्धं दृढदन्तहन्वस्थिनखमस्थिभिः स्निग्धमूत्रस्वेदस्वरं बृहच्छरीरम् आयासासहिष्णुं मेदसा अच्छिद्रगात्रं गूढास्थिसन्धिं मांसोपचितं च मांसेन स्निग्धताम्रनखनयनतालुजिह्वौष्ठपाणिपादतलं रक्तेन सुप्रसन्नमृदुत्वग्रोमाणं त्वक्सारं विद्याद् इति
एषां पूर्वं पूर्वं प्रधानम् आयुःसौभाग्ययोर् इति
atha sārānvakṣyāmaḥ smṛtibhaktiprajñāśauryaśaucopetaṃ kalyāṇābhiniveśaṃ sattvasāraṃ vidyātsnigdhasaṃhataśvetāsthidantanakhaṃ bahulakāmaprajaṃ śukreṇa akṛśamuttamabalaṃ snigdhagambhīrasvaraṃ saubhāgyopapannaṃ mahānetraṃ ca majjñā mahāśiraḥskandhaṃ dṛḍhadantahanvasthinakhamasthibhiḥ snigdhamūtrasvedasvaraṃ bṛhaccharīram āyāsāsahiṣṇuṃ medasā acchidragātraṃ gūḍhāsthisandhiṃ māṃsopacitaṃ ca māṃsena snigdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalaṃ raktena suprasannamṛdutvagromāṇaṃ tvaksāraṃ vidyād iti
eṣāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ pradhānam āyuḥsaubhāgyayor iti
- 17
विशेषतो ऽङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणादथ सारतः
परीक्ष्यायुः सुनिपुणो भिषक्सिध्यति कर्मसु
viśeṣato 'ṅgapratyaṅgapramāṇādatha sārataḥ
parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣaksidhyati karmasu
- 18
व्याधिविशेषास्तु प्रागभिहिताः सर्व एवैते त्रिविधाः साध्या याप्याः प्रत्याख्येयाश्च
तत्रैतान्भूयस्त्रिधा परीक्षेत किमसावौपसर्गिकः प्राक्केवलो ऽन्यलक्षण इति
तत्र औपसर्गिको यः पूर्वोत्पन्नं व्याधिं जघन्यकालजातो व्याधिरुपसृजति स तन्मूल एवोपद्रवसंज्ञः प्राक्केवलो यः प्रागेवोत्पन्नो व्याधिरपूर्वरूपो ऽनुपद्रवश्च अन्यलक्षणो यो भविष्यद्व्याधिख्यापकः स पूर्वरूपसंज्ञः
तत्र सोपद्रवम् अन्योन्याविरोधेनोपक्रमेत बलवन्तम् उपद्रवं वा प्राक्केवलं यथास्वं प्रतिकुर्वीत अन्यलक्षणे त्वादिव्याधौ प्रयतेत
vyādhiviśeṣāstu prāgabhihitāḥ sarva evaite trividhāḥ sādhyā yāpyāḥ pratyākhyeyāśca
tatraitānbhūyastridhā parīkṣeta kimasāvaupasargikaḥ prākkevalo 'nyalakṣaṇa iti
tatra aupasargiko yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati sa tanmūla evopadravasaṃjñaḥ prākkevalo yaḥ prāgevotpanno vyādhirapūrvarūpo 'nupadravaśca anyalakṣaṇo yo bhaviṣyadvyādhikhyāpakaḥ sa pūrvarūpasaṃjñaḥ
tatra sopadravam anyonyāvirodhenopakrameta balavantam upadravaṃ vā prākkevalaṃ yathāsvaṃ pratikurvīta anyalakṣaṇe tvādivyādhau prayateta
- 19
भवति चात्र
नास्ति रोगो विना दोषैर्यस्मात्तस्माद्विचक्षणः
अनुक्तम् अपि दोषाणां लिङ्गैर्व्याधिमुपाचरेत्
bhavati cātra
nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ
anuktam api doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret
- 20
प्रागभिहिता ऋतवः
prāgabhihitā ṛtavaḥ
- 21
शीते शीतप्रतीकारमुष्णे चोष्णनिवारणम्
कृत्वा कुर्यात्क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्
śīte śītapratīkāramuṣṇe coṣṇanivāraṇam
kṛtvā kuryātkriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet
- 22
अप्राप्ते वा क्रियाकाले प्राप्ते वा न कृता क्रिया
क्रिया हीनातिरिक्ता वा साध्येष्व् अपि न सिध्यति
aprāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā
kriyā hīnātiriktā vā sādhyeṣv api na sidhyati
- 23
या ह्युदीर्णं शमयति नान्यं व्याधिं करोति च
सा क्रिया न तु या व्याधिं हरत्यन्यमुदीरयेत्
yā hyudīrṇaṃ śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti ca
sā kriyā na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet
- 24
प्रागभिहितो ऽग्निरन्नस्य पाचकः
स चतुर्विधो भवति दोषानभिपन्न एकः विक्रियामापन्नस्त्रिविधो भवति विषमो वातेन तीक्ष्णः पित्तेन मन्दः श्लेष्मणा चतुर्थः समः सर्वसाम्याद् इति
तत्र यो यथाकालम् उपयुक्तमन्नं सम्यक्पचति स समः समैर्दोषैः यः कदाचित्सम्यक्पचति कदाचिद् आध्मानशूलोदावर्तातिसारजठरगौरवान्त्रकूजनप्रवाहणानि कृत्वा स विषमः यः प्रभूतम् अप्युपयुक्तम् अन्नमाशु पचति स तीक्ष्णः स एवाभिवर्धमानो ऽत्यग्निरित्याभाष्यते स मुहुर्मुहुः प्रभूतम् अप्युपयुक्तम् अन्नम् आशुतरं पचति पाकान्ते च गलताल्वोष्ठशोषदाहसंतापाञ्जनयति यस्त्वल्पम् अप्युपयुक्तम् उदरशिरोगौरवकासश्वासप्रसेकच्छर्दिगात्रसदनानि कृत्वा महता कालेन पचति स मन्दः
prāgabhihito 'gnirannasya pācakaḥ
sa caturvidho bhavati doṣānabhipanna ekaḥ vikriyāmāpannastrividho bhavati viṣamo vātena tīkṣṇaḥ pittena mandaḥ śleṣmaṇā caturthaḥ samaḥ sarvasāmyād iti
tatra yo yathākālam upayuktamannaṃ samyakpacati sa samaḥ samairdoṣaiḥ yaḥ kadācitsamyakpacati kadācid ādhmānaśūlodāvartātisārajaṭharagauravāntrakūjanapravāhaṇāni kṛtvā sa viṣamaḥ yaḥ prabhūtam apyupayuktam annamāśu pacati sa tīkṣṇaḥ sa evābhivardhamāno 'tyagnirityābhāṣyate sa muhurmuhuḥ prabhūtam apyupayuktam annam āśutaraṃ pacati pākānte ca galatālvoṣṭhaśoṣadāhasaṃtāpāñjanayati yastvalpam apyupayuktam udaraśirogauravakāsaśvāsaprasekacchardigātrasadanāni kṛtvā mahatā kālena pacati sa mandaḥ
- 25
विषमो वातजान्रोगांस्तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान्
करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान्कफसंभवान्
viṣamo vātajānrogāṃstīkṣṇaḥ pittanimittajān
karotyagnistathā mando vikārānkaphasaṃbhavān
- 26
तत्र समे परिरक्षणं कुर्वीत विषमे स्निग्धाम्ललवणैः क्रियाविशेषैः प्रतिकुर्वीत तीक्ष्णे मधुरस्निग्धशीतैर्विरेकैश्च एवमेवात्यग्नौ विशेषेण माहिषैश्च क्षीरदधिसर्पिर्भिः मन्दे कटुतिक्तकषायैर्वमनैश्च
tatra same parirakṣaṇaṃ kurvīta viṣame snigdhāmlalavaṇaiḥ kriyāviśeṣaiḥ pratikurvīta tīkṣṇe madhurasnigdhaśītairvirekaiśca evamevātyagnau viśeṣeṇa māhiṣaiśca kṣīradadhisarpirbhiḥ mande kaṭutiktakaṣāyairvamanaiśca
- 27
जाठरो भगवानग्निरीश्वरो ऽन्नस्य पाचकः
सौक्ष्म्याद्रसानाददानो विवेक्तुं नैव शक्यते
jāṭharo bhagavānagnirīśvaro 'nnasya pācakaḥ
saukṣmyādrasānādadāno vivektuṃ naiva śakyate
- 28
प्राणापानसमानैस्तु सर्वतः पवनैस्त्रिभिः
ध्मायते पाच्यते चापि स्वे स्वे स्थाने व्यवस्थितैः
prāṇāpānasamānaistu sarvataḥ pavanaistribhiḥ
dhmāyate pācyate cāpi sve sve sthāne vyavasthitaiḥ
- 29
वयस्तु त्रिविधं बाल्यं मध्यं वृद्धम् इति
तत्रोनषोडशवर्षा बालाः
ते ऽपि त्रिविधाः क्षीरपाः क्षीरान्नादा अन्नादा इति
तेषु संवत्सरपराः क्षीरपाः द्विसंवत्सरपराः क्षीरान्नादाः परतो ऽन्नादा इति
षोडशसप्तत्योर् अन्तरे मध्यं वयः
तस्य विकल्पो वृद्धिर्यौवनं सम्पूर्णता हानिर् इति
तत्र आ विंशतेर्वृद्धिः आ त्रिंशतो यौवनम् आ चत्वारिंशतः सर्वधात्विन्द्रियबलवीर्यसम्पूर्णता अत ऊर्ध्वम् ईषत्परिहाणिर्यावत्सप्ततिर् इति
सप्ततेरूर्ध्वं क्षीयमाणधात्विन्द्रियबलवीर्योत्साहमहन्यहनि वलीपलितखालित्यजुष्टं कासश्वासप्रभृतिभिर् उपद्रवैर् अभिभूयमानं सर्वक्रियास्वसमर्थं जीर्णागारमिवाभिवृष्टमवसीदन्तं वृद्धमाचक्षते
vayastu trividhaṃ bālyaṃ madhyaṃ vṛddham iti
tatronaṣoḍaśavarṣā bālāḥ
te 'pi trividhāḥ kṣīrapāḥ kṣīrānnādā annādā iti
teṣu saṃvatsaraparāḥ kṣīrapāḥ dvisaṃvatsaraparāḥ kṣīrānnādāḥ parato 'nnādā iti
ṣoḍaśasaptatyor antare madhyaṃ vayaḥ
tasya vikalpo vṛddhiryauvanaṃ sampūrṇatā hānir iti
tatra ā viṃśatervṛddhiḥ ā triṃśato yauvanam ā catvāriṃśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryasampūrṇatā ata ūrdhvam īṣatparihāṇiryāvatsaptatir iti
saptaterūrdhvaṃ kṣīyamāṇadhātvindriyabalavīryotsāhamahanyahani valīpalitakhālityajuṣṭaṃ kāsaśvāsaprabhṛtibhir upadravair abhibhūyamānaṃ sarvakriyāsvasamarthaṃ jīrṇāgāramivābhivṛṣṭamavasīdantaṃ vṛddhamācakṣate
- 30
तत्रोत्तरोत्तरासु वयोऽवस्थासूत्तरोत्तरा भेषजमात्राविशेषा भवन्ति ऋते च परिहाणेः तत्राद्यापेक्षया प्रतिकुर्वीत
tatrottarottarāsu vayo'vasthāsūttarottarā bheṣajamātrāviśeṣā bhavanti ṛte ca parihāṇeḥ tatrādyāpekṣayā pratikurvīta

