30 shlokas
- 1
अथातो हिताहितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto hitāhitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
यद्वायोः पथ्यं तत्पित्तस्यापथ्यमित्यनेन हेतुना न किंचिद्द्रव्यमेकान्तेन हितमहितं वास्तीति केचिदाचार्या ब्रुवते
तत्तु न सम्यक्
इह खलु यस्माद्द्रव्याणि स्वभावतः संयोगतश्चैकान्तहितान्येकान्ताहितानि हिताहितानि च भवन्ति
yadvāyoḥ pathyaṃ tatpittasyāpathyamityanena hetunā na kiṃciddravyamekāntena hitamahitaṃ vāstīti kecidācāryā bruvate
tattu na samyak
iha khalu yasmāddravyāṇi svabhāvataḥ saṃyogataścaikāntahitānyekāntāhitāni hitāhitāni ca bhavanti
- 4
तत्र एकान्तहितानि जातिसात्म्यात्सलिलघृतदुग्धौदनप्रभृतीनि एकान्ताहितानि तु दहनपचनमारणादिषु प्रवृत्तान्यग्निक्षारविषादीनि संयोगादपराणि विषतुल्यानि भवन्ति हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत्पित्तस्यापथ्यम् इति
tatra ekāntahitāni jātisātmyātsalilaghṛtadugdhaudanaprabhṛtīni ekāntāhitāni tu dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛttānyagnikṣāraviṣādīni saṃyogādaparāṇi viṣatulyāni bhavanti hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tatpittasyāpathyam iti
- 5
अतः सर्वप्राणिनामयमाहारार्थं वर्ग उपदिश्यते तद्यथा रक्तशलिषष्टिककङ्गुकमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदककालकासनपुष्पककर्दमकशकुनाहृतसुगन्धककलमनीवारकोद्रवोद्दालकश्यामाकगोधूमवेणुयवादय एणहरिणकुरङ्गमृगमातृकाश्वदंष्ट्राकरालक्रकरकपोतलावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिकादीनां मांसानि मुद्गवनमुद्गमकुष्ठकलायमसूरमङ्गल्यचणकहरेण्वाढकीसतीनाः चिल्लिवास्तुकसुनिषण्णकजीवन्तीतण्डुलीयकमण्डूकपर्ण्यः गव्यं घृतं सैन्धवदाडिमामलकमित्येष वर्गः सर्वप्राणिनां सामान्यतः पथ्यतमः
ataḥ sarvaprāṇināmayamāhārārthaṃ varga upadiśyate tadyathā raktaśaliṣaṣṭikakaṅgukamukundakapāṇḍukapītakapramodakakālakāsanapuṣpakakardamakaśakunāhṛtasugandhakakalamanīvārakodravoddālakaśyāmākagodhūmaveṇuyavādaya eṇahariṇakuraṅgamṛgamātṛkāśvadaṃṣṭrākarālakrakarakapotalāvatittirikapiñjalavartīravartikādīnāṃ māṃsāni mudgavanamudgamakuṣṭhakalāyamasūramaṅgalyacaṇakahareṇvāḍhakīsatīnāḥ cillivāstukasuniṣaṇṇakajīvantītaṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇyaḥ gavyaṃ ghṛtaṃ saindhavadāḍimāmalakamityeṣa vargaḥ sarvaprāṇināṃ sāmānyataḥ pathyatamaḥ
- 6
तथा ब्रह्मचर्यनिवातशयनोष्णोदकस्नाननिशास्वप्नव्यायामाश्चैकान्ततः पथ्यतमाः
tathā brahmacaryanivātaśayanoṣṇodakasnānaniśāsvapnavyāyāmāścaikāntataḥ pathyatamāḥ
- 7
एकान्तहितान्येकान्ताहितानि च प्रागुपदिष्टानि हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत्पित्तस्यापथ्यम् इति
ekāntahitānyekāntāhitāni ca prāgupadiṣṭāni hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tatpittasyāpathyam iti
- 8
संयोगतस्त्वपराणि विषतुल्यानि भवन्ति
तद्यथा वल्लीफलकवककरीराम्लफललवणकुलत्थपिण्याकदधितैलविरोहिपिष्टशुष्कशाकाजाविकमांसमद्यजाम्बवचिलिचिममत्स्यगोधावराहांश्च नैकध्यमश्नीयात्पयसा
saṃyogatastvaparāṇi viṣatulyāni bhavanti
tadyathā vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitailavirohipiṣṭaśuṣkaśākājāvikamāṃsamadyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃśca naikadhyamaśnīyātpayasā
- 9
रोगं सात्म्यं च देशं च कालं देहं च बुद्धिमान्
अवेक्ष्याग्न्यादिकान्भावान्रोगवृत्तेः प्रयोजयेत्
rogaṃ sātmyaṃ ca deśaṃ ca kālaṃ dehaṃ ca buddhimān
avekṣyāgnyādikānbhāvānrogavṛtteḥ prayojayet
- 10
अवस्थान्तरबाहुल्याद्रोगादीनां व्यवस्थितम्
द्रव्यं नेच्छन्ति भिषज इच्छन्ति स्वस्थरक्षणे
avasthāntarabāhulyādrogādīnāṃ vyavasthitam
dravyaṃ necchanti bhiṣaja icchanti svastharakṣaṇe
- 11
द्वयोर् अन्यतरादाने वदन्ति विषदुग्धयोः
दुग्धस्यैकान्तहिततां विषमेकान्ततो ऽहितम्
dvayor anyatarādāne vadanti viṣadugdhayoḥ
dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣamekāntato 'hitam
- 12
एवं युक्तरसेष्वेषु द्रव्येषु सलिलादिषु
एकान्तहिततां विद्धि वत्स सुश्रुत नान्यथा
evaṃ yuktaraseṣveṣu dravyeṣu salilādiṣu
ekāntahitatāṃ viddhi vatsa suśruta nānyathā
- 13
अतो ऽन्यान्यपि संयोगादहितानि वक्ष्यामः नवविरूढधान्यैर्वसामधुपयोगुडमाषैर्वा ग्राम्यानूपौदकपिशितादीनि नाभ्यवहरेत्न पयोमधुभ्यां रोहिणीशाकं जातुकशाकं वाश्नीयात्बलाकां वारुणीकुल्माषाभ्यां काकमाचीं पिप्पलीमरिचाभ्यां नाडीभङ्गशाककुक्कुटदधीनि च नैकध्यं मधु चोष्णोदकानुपानं पित्तेन चाममांसानि सुराकृशरापायसांश्च नैकध्यं सौवीरकेण सह तिलशष्कुलीं मत्स्यैः सहेक्षुविकारान्गुडेन काकमाचीं मधुना मूलकं गुडेन वाराहं मधुना च सह विरुद्धं क्षीरेण मूलकमाम्रजाम्बवश्वाविच्छूकरगोधाश्च सर्वांश्च मत्स्यान्पयसा विशेषेण चिलिचिमं कदलीफलं तालफलेन पयसा दध्ना तक्रेण वा लकुचफलं पयसा दध्ना माषसूपेन वा प्राक्पयसः पयसो ऽन्ते वा
ato 'nyānyapi saṃyogādahitāni vakṣyāmaḥ navavirūḍhadhānyairvasāmadhupayoguḍamāṣairvā grāmyānūpaudakapiśitādīni nābhyavaharetna payomadhubhyāṃ rohiṇīśākaṃ jātukaśākaṃ vāśnīyātbalākāṃ vāruṇīkulmāṣābhyāṃ kākamācīṃ pippalīmaricābhyāṃ nāḍībhaṅgaśākakukkuṭadadhīni ca naikadhyaṃ madhu coṣṇodakānupānaṃ pittena cāmamāṃsāni surākṛśarāpāyasāṃśca naikadhyaṃ sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulīṃ matsyaiḥ sahekṣuvikārānguḍena kākamācīṃ madhunā mūlakaṃ guḍena vārāhaṃ madhunā ca saha viruddhaṃ kṣīreṇa mūlakamāmrajāmbavaśvāvicchūkaragodhāśca sarvāṃśca matsyānpayasā viśeṣeṇa cilicimaṃ kadalīphalaṃ tālaphalena payasā dadhnā takreṇa vā lakucaphalaṃ payasā dadhnā māṣasūpena vā prākpayasaḥ payaso 'nte vā
- 14
अतः कर्मविरुद्धान्वक्ष्यामः कपोतान्सर्षपतैलभृष्टान्नाद्यात्कपिञ्जलमयूरलावतित्तिरिगोधाश्चैरण्डदार्व्यग्निसिद्धा एरण्डतैलसिद्धा वा नाद्यात्कांस्यभाजने दशरात्रपर्युषितं सर्पिः मधु चोष्णैर् उष्णे वा मत्स्यपरिपचने शृङ्गवेरपरिपचने वा सिद्धां काकमाचीं तिलकल्कसिद्धमुपोदिकाशाकं नारिकेलेन वराहवसापरिभृष्टां बलाकां भासम् अङ्गारशूल्यं नाश्नीयाद् इति
ataḥ karmaviruddhānvakṣyāmaḥ kapotānsarṣapatailabhṛṣṭānnādyātkapiñjalamayūralāvatittirigodhāścairaṇḍadārvyagnisiddhā eraṇḍatailasiddhā vā nādyātkāṃsyabhājane daśarātraparyuṣitaṃ sarpiḥ madhu coṣṇair uṣṇe vā matsyaparipacane śṛṅgaveraparipacane vā siddhāṃ kākamācīṃ tilakalkasiddhamupodikāśākaṃ nārikelena varāhavasāparibhṛṣṭāṃ balākāṃ bhāsam aṅgāraśūlyaṃ nāśnīyād iti
- 15
अतो मानविरुद्धान्वक्ष्यामः मध्वम्बुनी मधुसर्पिषी मानतस्तुल्ये नाश्नीयात्स्नेहौ मधुस्नेहौ जलस्नेहौ वा विशेषाद् आन्तरीक्षोदकानुपानौ
ato mānaviruddhānvakṣyāmaḥ madhvambunī madhusarpiṣī mānatastulye nāśnīyātsnehau madhusnehau jalasnehau vā viśeṣād āntarīkṣodakānupānau
- 16
अत ऊर्ध्वं रसद्वन्द्वानि रसतो वीर्यतो विपाकतश्च विरुद्धानि वक्ष्यामः तत्र मधुराम्लौ रसवीर्यविरुद्धौ मधुरलवणौ च मधुरकटुकौ च सर्वतः मधुरतिक्तौ रसविपाकाभ्यां मधुरकषायौ च अम्ललवणौ रसतः अम्लकटुकौ रसविपाकाभ्याम् अम्लतिक्तावम्लकषायौ च सर्वतः लवणकटुकौ रसविपाकाभ्यां लवणतिक्तौ लवणकषायौ च सर्वतः कटुतिक्तौ रसवीर्याभ्यां कटुकषायौ च तिक्तकषायौ रसतः
ata ūrdhvaṃ rasadvandvāni rasato vīryato vipākataśca viruddhāni vakṣyāmaḥ tatra madhurāmlau rasavīryaviruddhau madhuralavaṇau ca madhurakaṭukau ca sarvataḥ madhuratiktau rasavipākābhyāṃ madhurakaṣāyau ca amlalavaṇau rasataḥ amlakaṭukau rasavipākābhyām amlatiktāvamlakaṣāyau ca sarvataḥ lavaṇakaṭukau rasavipākābhyāṃ lavaṇatiktau lavaṇakaṣāyau ca sarvataḥ kaṭutiktau rasavīryābhyāṃ kaṭukaṣāyau ca tiktakaṣāyau rasataḥ
- 17
तरतमयोगयुक्तांश्च भावान् अतिरूक्षान् अतिस्निग्धान् अत्युष्णान् अतिशीतान् इत्येवमादीन्विवर्जयेत्
taratamayogayuktāṃśca bhāvān atirūkṣān atisnigdhān atyuṣṇān atiśītān ityevamādīnvivarjayet
- 18
भवन्ति चात्र
विरुद्धान्येवमादीनि वीर्यतो यानि कानि च
तान्येकान्ताहितान्येव शेषं विद्याद्धिताहितम्
bhavanti cātra
viruddhānyevamādīni vīryato yāni kāni ca
tānyekāntāhitānyeva śeṣaṃ vidyāddhitāhitam
- 19
व्याधिमिन्द्रियदौर्बल्यं मरणं चाधिगच्छति
विरुद्धरसवीर्याणि भुञ्जानो ऽनात्मवान्नरः
vyādhimindriyadaurbalyaṃ maraṇaṃ cādhigacchati
viruddharasavīryāṇi bhuñjāno 'nātmavānnaraḥ
- 20
यत्किंचिद्दोषमुत्क्लेश्य भुक्तं कायान्न निर्हरेत्
रसादिष्वयथार्थं वा तद्विकाराय कल्पते
yatkiṃciddoṣamutkleśya bhuktaṃ kāyānna nirharet
rasādiṣvayathārthaṃ vā tadvikārāya kalpate
- 21
विरुद्धाशनजान्रोगान्प्रतिहन्ति विरेचनम्
वमनं शमनं वापि पूर्वं वा हितसेवनम्
viruddhāśanajānrogānpratihanti virecanam
vamanaṃ śamanaṃ vāpi pūrvaṃ vā hitasevanam
- 22
सात्म्यतो ऽल्पतया वापि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च
स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत्
sātmyato 'lpatayā vāpi dīptāgnestaruṇasya ca
snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet
- 23
अथ वातगुणान्वक्ष्यामः
पूर्वः समधुरः स्निग्धो लवणश्चैव मारुतः
गुरुर्विदाहजननो रक्तपित्ताभिवर्धनः
atha vātaguṇānvakṣyāmaḥ
pūrvaḥ samadhuraḥ snigdho lavaṇaścaiva mārutaḥ
gururvidāhajanano raktapittābhivardhanaḥ
- 24
क्षतानां विषजुष्टानां व्रणिनः श्लेष्मलाश्च ये
तेषाम् एव विशेषेण सदा रोगविवर्धनः
kṣatānāṃ viṣajuṣṭānāṃ vraṇinaḥ śleṣmalāśca ye
teṣām eva viśeṣeṇa sadā rogavivardhanaḥ
- 25
वातलानां प्रशस्तश्च श्रान्तानां कफशोषिणाम्
तेषाम् एव विशेषेण व्रणक्लेदविवर्धनः
vātalānāṃ praśastaśca śrāntānāṃ kaphaśoṣiṇām
teṣām eva viśeṣeṇa vraṇakledavivardhanaḥ
- 26
मधुरश्चाविदाही च कषायानुरसो लघुः
दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठश्चक्षुष्यो बलवर्धनः
madhuraścāvidāhī ca kaṣāyānuraso laghuḥ
dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭhaścakṣuṣyo balavardhanaḥ
- 27
रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपणः
विशदो रूक्षपरुषः खरः स्नेहबलापहः
raktapittapraśamano na ca vātaprakopaṇaḥ
viśado rūkṣaparuṣaḥ kharaḥ snehabalāpahaḥ
- 28
पश्चिमो मारुतस्तीक्ष्णः कफमेदोविशोषणः
सद्यः प्राणक्षयकरः शोषणस्तु शरीरिणाम्
paścimo mārutastīkṣṇaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ
sadyaḥ prāṇakṣayakaraḥ śoṣaṇastu śarīriṇām
- 29
उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च
कषायानुरसः शीतो दोषाणां चाप्रकोपणः
uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca
kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāṃ cāprakopaṇaḥ
- 30
तस्माच्च प्रकृतिस्थानां क्लेदनो बलवर्धनः
क्षीणक्षयविषार्तानां विशेषेण तु पूजितः
tasmācca prakṛtisthānāṃ kledano balavardhanaḥ
kṣīṇakṣayaviṣārtānāṃ viśeṣeṇa tu pūjitaḥ

