81 shlokas
- 1
अथातो विपरीताविपरीतस्वप्ननिदर्शनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto viparītāviparītasvapnanidarśanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
दूतदर्शनसम्भाषा वेषाश्चेष्टितम् एव च
ऋक्षं वेला तिथिश्चैव निमित्तं शकुनो ऽनिलः
dūtadarśanasambhāṣā veṣāśceṣṭitam eva ca
ṛkṣaṃ velā tithiścaiva nimittaṃ śakuno 'nilaḥ
- 4
देशो वैद्यस्य वाग्देहमनसां च विचेष्टितम्
कथयन्त्यातुरगतं शुभं वा यदि वाशुभम्
deśo vaidyasya vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitam
kathayantyāturagataṃ śubhaṃ vā yadi vāśubham
- 5
पाखण्डाश्रमवर्णानां सपक्षाः कर्मसिद्धये
त एव विपरीताः स्युर्दूताः कर्मविपत्तये
pākhaṇḍāśramavarṇānāṃ sapakṣāḥ karmasiddhaye
ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattaye
- 6
नपुंसकं स्त्री बहवो नैककार्या असूयकाः
गर्दभोष्ट्ररथप्राप्ताः प्राप्ता वा स्युः परम्पराः
napuṃsakaṃ strī bahavo naikakāryā asūyakāḥ
gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ paramparāḥ
- 7
वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः
पाशदण्डायुधधराः पाण्डुरेतरवाससः
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ
pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ
- 8
आर्द्रजीर्णापसव्यैकमलिनोद्ध्वस्तवाससः
न्यूनाधिकाङ्गा उद्विग्ना विकृता रौद्ररूपिणः
ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasaḥ
nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ
- 9
रूक्षनिष्ठुरवादाश्चाप्यमङ्गल्याभिधायिनः
छिन्दन्तस्तृणकाष्ठानि स्पृशन्तो नासिकां स्तनम्
rūkṣaniṣṭhuravādāścāpyamaṅgalyābhidhāyinaḥ
chindantastṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāṃ stanam
- 10
वस्त्रान्तानामिकाकेशनखरोमदशास्पृशः
स्रोतोऽवरोधहृद्गण्डमूर्धोरःकुक्षिपाणयः
vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥ
sroto'varodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ
- 11
कपालोपलभस्मास्थितुषाङ्गारकराश्च ये
विलिखन्तो महीं किंचिन्मुञ्चन्तो लोष्टभेदिनः
kapālopalabhasmāsthituṣāṅgārakarāśca ye
vilikhanto mahīṃ kiṃcinmuñcanto loṣṭabhedinaḥ
- 12
तैलकर्दमदिग्धाङ्गा रक्तस्रगनुलेपनाः
फलं पक्वमसारं वा गृहीत्वान्यच्च तद्विधम्
tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ
phalaṃ pakvamasāraṃ vā gṛhītvānyacca tadvidham
- 13
नखैर्नखान्तरं वापि करेण चरणं तथा
उपानच्चर्महस्ता वा विकृतव्याधिपीडिताः
nakhairnakhāntaraṃ vāpi kareṇa caraṇaṃ tathā
upānaccarmahastā vā vikṛtavyādhipīḍitāḥ
- 14
वामाचारा रुदन्तश्च श्वासिनो विकृतेक्षणाः
याम्यां दिशं प्राञ्जलयो विषमैकपदे स्थिताः
vāmācārā rudantaśca śvāsino vikṛtekṣaṇāḥ
yāmyāṃ diśaṃ prāñjalayo viṣamaikapade sthitāḥ
- 15
वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः
दक्षिणाभिमुखं देशे त्वशुचौ वा हुताशनम्
ज्वलयन्तं पचन्तं वा क्रूरकर्मणि चोद्यतम्
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ
dakṣiṇābhimukhaṃ deśe tvaśucau vā hutāśanam
jvalayantaṃ pacantaṃ vā krūrakarmaṇi codyatam
- 16
नग्नं भूमौ शयानं वा वेगोत्सर्गेषु वाशुचिम्
प्रकीर्णकेशम् अभ्यक्तं स्विन्नं विक्लवम् एव वा
nagnaṃ bhūmau śayānaṃ vā vegotsargeṣu vāśucim
prakīrṇakeśam abhyaktaṃ svinnaṃ viklavam eva vā
- 17
वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः
वैद्यस्य पैत्र्ये दैवे वा कार्ये चोत्पातदर्शने
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ
vaidyasya paitrye daive vā kārye cotpātadarśane
- 18
मध्याह्ने चार्धरात्रे वा सन्ध्ययोः कृत्तिकासु च
आर्द्राश्लेषामघामूलपूर्वासु भरणीषु च
madhyāhne cārdharātre vā sandhyayoḥ kṛttikāsu ca
ārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu bharaṇīṣu ca
- 19
चतुर्थ्यां वा नवम्यां वा षष्ठ्यां सन्धिदिनेषु च
वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः
caturthyāṃ vā navamyāṃ vā ṣaṣṭhyāṃ sandhidineṣu ca
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ
- 20
स्विन्नाभितप्ता मध्याह्ने ज्वलनस्य समीपतः
गर्हिताः पित्तरोगेषु दूता वैद्यमुपागताः
svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ
garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyamupāgatāḥ
- 21
त एव कफरोगेषु कर्मसिद्धिकराः स्मृताः
एतेन शेषं व्याख्यातं बुद्ध्वा संविभजेत्तु तत्
ta eva kapharogeṣu karmasiddhikarāḥ smṛtāḥ
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ buddhvā saṃvibhajettu tat
- 22
रक्तपित्तातिसारेषु प्रमेहेषु तथैव च
प्रशस्तो जलरोधेषु दूतवैद्यसमागमः
raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca
praśasto jalarodheṣu dūtavaidyasamāgamaḥ
- 23
विज्ञायैवं विभागं तु शेषं बुध्येत पण्डितः
शुक्लवासाः शुचिर्गौरः श्यामो वा प्रियदर्शनः
vijñāyaivaṃ vibhāgaṃ tu śeṣaṃ budhyeta paṇḍitaḥ
śuklavāsāḥ śucirgauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ
- 24
स्वस्याम्जातौ स्वगोत्रो वा दूतः कार्यकरः स्मृतः
गोयानेनागतस्तुष्टः पादाभ्यां शुभचेष्टितः
svasyāmjātau svagotro vā dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ
goyānenāgatastuṣṭaḥ pādābhyāṃ śubhaceṣṭitaḥ
- 25
स्मृतिमान्विधिकालज्ञः स्वतन्त्रः प्रतिपत्तिमान्
अलंकृतो मङ्गलवान्दूतः कार्यकरः स्मृतः
smṛtimānvidhikālajñaḥ svatantraḥ pratipattimān
alaṃkṛto maṅgalavāndūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ
- 26
स्वस्थं प्राङ्मुखम् आसीनं समे देशे शुचौ शुचिम्
उपसर्पति यो वैद्यं स च कार्यकरः स्मृतः
svasthaṃ prāṅmukham āsīnaṃ same deśe śucau śucim
upasarpati yo vaidyaṃ sa ca kāryakaraḥ smṛtaḥ
- 27
मांसोदकुम्भातपत्रविप्रवारणगोवृषाः
शुक्लवर्णाश्च पूज्यन्ते प्रस्थाने दर्शनं गताः
māṃsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥ
śuklavarṇāśca pūjyante prasthāne darśanaṃ gatāḥ
- 28
स्त्री पुत्रिणी सवत्सा गौर्वर्धमानम् अलंकृता
कन्या मत्स्याः फलं चामं स्वस्तिकं मोदका दधि
strī putriṇī savatsā gaurvardhamānam alaṃkṛtā
kanyā matsyāḥ phalaṃ cāmaṃ svastikaṃ modakā dadhi
- 29
हिरण्याक्षतपात्रं वा रत्नानि सुमनो नृपः
अप्रशान्तो ऽनलो वाजी हंसश्चाषः शिखी तथा
hiraṇyākṣatapātraṃ vā ratnāni sumano nṛpaḥ
apraśānto 'nalo vājī haṃsaścāṣaḥ śikhī tathā
- 30
ब्रह्मदुन्दुभिजीमूतशङ्खवेणुरथस्वनाः
सिंहगोवृषनादाश्च ह्रेषितं गजबृंहितम्
brahmadundubhijīmūtaśaṅkhaveṇurathasvanāḥ
siṃhagovṛṣanādāśca hreṣitaṃ gajabṛṃhitam

