12 shlokas
- 1
अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto vyādhisamuddeśīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
द्विविधास्तु व्याधयः शस्त्रसाध्याः स्नेहादिक्रियासाध्याश्च
तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते
dvividhāstu vyādhayaḥ śastrasādhyāḥ snehādikriyāsādhyāśca
tatra śastrasādhyeṣu snehādikriyā na pratiṣidhyate snehādikriyāsādhyeṣu śastrakarma na kriyate
- 4
अस्मिन्पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात्सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते
प्रागभिहितं तद्दुःखसंयोगा व्याधय इति
तच्च दुःखं त्रिविधम् आध्यात्मिकम् आधिभौतिकम् आधिदैविकम् इति
तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति
ते पुनः सप्तविधा व्याधयः तद्यथा आदिबलप्रवृत्ताः जन्मबलप्रवृत्ताः दोषबलप्रवृत्ताः संघातबलप्रवृत्ताः कालबलप्रवृत्ताः दैवबलप्रवृत्ताः स्वभावबलप्रवृत्ता इति
asminpunaḥ śāstre sarvatantrasāmānyātsarveṣāṃ vyādhīnāṃ yathāsthūlamavarodhaḥ kriyate
prāgabhihitaṃ tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya iti
tacca duḥkhaṃ trividham ādhyātmikam ādhibhautikam ādhidaivikam iti
tattu saptavidhe vyādhāvupanipatati
te punaḥ saptavidhā vyādhayaḥ tadyathā ādibalapravṛttāḥ janmabalapravṛttāḥ doṣabalapravṛttāḥ saṃghātabalapravṛttāḥ kālabalapravṛttāḥ daivabalapravṛttāḥ svabhāvabalapravṛttā iti
- 5
तत्रादिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः ते ऽपि द्विविधाः मातृजाः पितृजाश्च
जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात्पङ्गुजात्यन्धबधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते ते ऽपि द्विविधा रसकृताः दौहृदापचारकृताश्च
दोषबलप्रवृत्ता य आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च ते ऽपि द्विविधाः आमाशयसमुत्थाः पक्वाशयसमुत्थाश्च
पुनश्च द्विविधाः शारीरा मानसाश्च
त एते आध्यात्मिकाः
tatrādibalapravṛttā ye śukraśoṇitadoṣānvayāḥ kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ te 'pi dvividhāḥ mātṛjāḥ pitṛjāśca
janmabalapravṛttā ye māturapacārātpaṅgujātyandhabadhiramūkaminminavāmanaprabhṛtayo jāyante te 'pi dvividhā rasakṛtāḥ dauhṛdāpacārakṛtāśca
doṣabalapravṛttā ya ātaṅkasamutpannā mithyāhārācārakṛtāśca te 'pi dvividhāḥ āmāśayasamutthāḥ pakvāśayasamutthāśca
punaśca dvividhāḥ śārīrā mānasāśca
ta ete ādhyātmikāḥ
- 6
संघातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात्ते ऽपि द्विविधाः शस्त्रकृता व्यालकृताश्च
एते आधिभौतिकाः
saṃghātabalapravṛttā ya āgantavo durbalasya balavadvigrahātte 'pi dvividhāḥ śastrakṛtā vyālakṛtāśca
ete ādhibhautikāḥ
- 7
कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षाप्रभृतिनिमित्ताः ते ऽपि द्विविधाः व्यापन्नर्तुकृता अव्यापन्नर्तुकृताश्च
दैवबलप्रवृत्ता ये देवद्रोहादभिशस्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च ते ऽपि द्विविधाः विद्युदशनिकृताः पिशाचादिकृताश्च पुनश्च द्विविधाः संसर्गजा आकस्मिकाश्च
स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृतयः ते ऽपि द्विविधाः कालकृता अकालकृताश्च तत्र परिरक्षणकृताः कालकृताः अपरिरक्षणकृता अकालकृताः
एते आधिदैविकाः
अत्र सर्वव्याध्यवरोधः
kālabalapravṛttā ye śītoṣṇavātavarṣāprabhṛtinimittāḥ te 'pi dvividhāḥ vyāpannartukṛtā avyāpannartukṛtāśca
daivabalapravṛttā ye devadrohādabhiśastakā atharvaṇakṛtā upasargajāśca te 'pi dvividhāḥ vidyudaśanikṛtāḥ piśācādikṛtāśca punaśca dvividhāḥ saṃsargajā ākasmikāśca
svabhāvabalapravṛttā ye kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaḥ te 'pi dvividhāḥ kālakṛtā akālakṛtāśca tatra parirakṣaṇakṛtāḥ kālakṛtāḥ aparirakṣaṇakṛtā akālakṛtāḥ
ete ādhidaivikāḥ
atra sarvavyādhyavarodhaḥ
- 8
सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वाद् आगमाच्च
यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते एवम् एव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितम् अव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते
दोषधातुमलसंसर्गाद् आयतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः
दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु संज्ञा रसजो ऽयं शोणितजो ऽयं मांसजो ऽयं मेदोजो ऽयम् अस्थिजो ऽयं मज्जजो ऽयं शुक्रजो ऽयम्व्याधिर् इति
sarveṣāṃ ca vyādhīnāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ talliṅgatvāddṛṣṭaphalatvād āgamācca
yathā hi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitaṃ sattvarajastamāṃsi na vyatiricyante evam eva kṛtsnaṃ vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitam avyatiricya vātapittaśleṣmāṇo vartante
doṣadhātumalasaṃsargād āyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vikalpaḥ
doṣadūṣiteṣvatyarthaṃ dhātuṣu saṃjñā rasajo 'yaṃ śoṇitajo 'yaṃ māṃsajo 'yaṃ medojo 'yam asthijo 'yaṃ majjajo 'yaṃ śukrajo 'yamvyādhir iti
- 9
तत्र अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालवलिपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः गुदमुखमेढ्रपाकाश्च अधिमांसार्बुदार्शो ऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससंघातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः
ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो ऽस्थिदोषजाः तमोदर्शनमूर्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः त्वग्दोषाः सङ्गो ऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः इन्द्रियाणाम् अप्रवृत्तिर् अयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः इत्य् एष समास उक्तः विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः
tatra annāśraddhārocakāvipākāṅgamardajvarahṛllāsatṛptigauravahṛtpāṇḍurogamārgoparodhakārśyavairasyāṅgasādākālavalipalitadarśanaprabhṛtayo rasadoṣajā vikārāḥ kuṣṭhavisarpapiḍakāmaśakanīlikātilakālakanyacchavyaṅgendraluptaplīhavidradhigulmavātaśoṇitārśo'rbudāṅgamardāsṛgdararaktapittaprabhṛtayo raktadoṣajāḥ gudamukhameḍhrapākāśca adhimāṃsārbudārśo 'dhijihvopajihvopakuśagalaśuṇḍikālajīmāṃsasaṃghātauṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo māṃsadoṣajāḥ
granthivṛddhigalagaṇḍārbudamedojauṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyātisvedaprabhṛtayo 'sthidoṣajāḥ tamodarśanamūrchābhramaparvasthūlamūlārurjanmanetrābhiṣyandaprabhṛtayo majjadoṣajāḥ klaibyāpraharṣaśukrāśmarīśukramehaśukradoṣādayaśca taddoṣāḥ tvagdoṣāḥ saṅgo 'tipravṛttirayathāpravṛttirvā malāyatanadoṣāḥ indriyāṇām apravṛttir ayathāpravṛttirvendriyāyatanadoṣāḥ ity eṣa samāsa uktaḥ vistaraṃ nimittāni caiṣāṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ
- 10
भवति चात्र
कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम्
यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते
bhavati cātra
kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām
yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate
- 11
भूयो ऽत्र जिज्ञास्यं किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा इति यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां चान्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवतीति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न
अत्रोच्यते दोषान्प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति अथ च न नित्यः सम्बन्धः यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति तरंगबुद्बुदादयश्चोदकविशेषाः एव वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवम्संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिर् इति
bhūyo 'tra jijñāsyaṃ kiṃ vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nityaḥ saṃśleṣaḥ paricchedo vā iti yadi nityaḥ saṃśleṣaḥ syāttarhi nityāturāḥ sarva eva prāṇinaḥ syuḥ athāpyanyathā vātādīnāṃ jvarādīnāṃ cānyatra vartamānānāmanyatra liṅgaṃ na bhavatīti kṛtvā yaducyate vātādayo jvarādīnāṃ mūlānīti tanna
atrocyate doṣānpratyākhyāya jvarādayo na bhavanti atha ca na nityaḥ sambandhaḥ yathāhi vidyudvātāśanivarṣāṇyākāśaṃ pratyākhyāya na bhavanti satyapyākāśe kadācinna bhavanti atha ca nimittatastata evotpattiriti taraṃgabudbudādayaścodakaviśeṣāḥ eva vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nāpyevamsaṃśleṣo na paricchedaḥ śāśvatikaḥ atha ca nimittata evotpattir iti
- 12
भवति चात्र
विकारपरिमाणं च संख्या चैषां पृथक्पृथक्
विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते
bhavati cātra
vikāraparimāṇaṃ ca saṃkhyā caiṣāṃ pṛthakpṛthak
vistareṇottare tantre sarvābādhāśca vakṣyate

