41 shlokas
- 1
अथातो दोषधातुमलक्षयवृद्धिविज्ञानीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
दोषधातुमलमूलं हि शरीरं तस्माद् एतेषां लक्षणमुच्यमानम् उपधारय
doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ tasmād eteṣāṃ lakṣaṇamucyamānam upadhāraya
- 4
तत्र प्रस्पन्दनोद्वहनपूरणविवेकधारणलक्षणो वायुः पञ्चधा प्रविभक्तः शरीरं धारयति
रागपक्त्योजस्तेजोमेधोष्मकृत्पित्तं पञ्चधा प्रविभक्तमग्निकर्मणानुग्रहं करोति
संधिसंश्लेषणस्नेहनरोपणपूरणबलस्थैर्यकृच्छ्लेष्मा पञ्चधा प्रविभक्त उदककर्मणानुग्रहं करोति
tatra praspandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā pravibhaktaḥ śarīraṃ dhārayati
rāgapaktyojastejomedhoṣmakṛtpittaṃ pañcadhā pravibhaktamagnikarmaṇānugrahaṃ karoti
saṃdhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇapūraṇabalasthairyakṛcchleṣmā pañcadhā pravibhakta udakakarmaṇānugrahaṃ karoti
- 5
रसस्तुष्टिं प्रीणनं रक्तपुष्टिं च करोति रक्तं वर्णप्रसादं मांसपुष्टिं जीवयति च मांसं शरीरपुष्टिं मेदसश्च मेदः स्नेहस्वेदौ दृढत्वं पुष्टिमस्थ्नां च अस्थीनि देहधारणं मज्ज्ञः पुष्टिं च मज्जा प्रीतिं स्नेहं बलं शुक्रपुष्टिं पूरणमस्थ्नां च करोति शुक्रं धैर्यं च्यवनं प्रीतिं देहबलं हर्षं बीजार्थं च
पुरीषम् उपस्तम्भं वाय्वग्निधारणं च वस्तिपूरणविक्लेदकृन्मूत्रं स्वेदः क्लेदत्वक्सौकुमार्यकृत्
रक्तलक्षणमार्तवं गर्भकृच्च गर्भो गर्भलक्षणं स्तन्यं स्तनयोर् आपीनत्वजननं जीवनं चेति
rasastuṣṭiṃ prīṇanaṃ raktapuṣṭiṃ ca karoti raktaṃ varṇaprasādaṃ māṃsapuṣṭiṃ jīvayati ca māṃsaṃ śarīrapuṣṭiṃ medasaśca medaḥ snehasvedau dṛḍhatvaṃ puṣṭimasthnāṃ ca asthīni dehadhāraṇaṃ majjñaḥ puṣṭiṃ ca majjā prītiṃ snehaṃ balaṃ śukrapuṣṭiṃ pūraṇamasthnāṃ ca karoti śukraṃ dhairyaṃ cyavanaṃ prītiṃ dehabalaṃ harṣaṃ bījārthaṃ ca
purīṣam upastambhaṃ vāyvagnidhāraṇaṃ ca vastipūraṇavikledakṛnmūtraṃ svedaḥ kledatvaksaukumāryakṛt
raktalakṣaṇamārtavaṃ garbhakṛcca garbho garbhalakṣaṇaṃ stanyaṃ stanayor āpīnatvajananaṃ jīvanaṃ ceti
- 6
तत्र विधिवत्परिरक्षणं कुर्वीत
tatra vidhivatparirakṣaṇaṃ kurvīta
- 7
अत ऊर्ध्वम् एषां क्षीणलक्षणं वक्ष्यामः तत्र वातक्षये मन्दचेष्टताल्पवाक्त्वमप्रहर्षो मूढसंज्ञता च पित्तक्षये मन्दोष्माग्निता निष्प्रभता च श्लेष्मक्षये रूक्षतान्तर्दाह आमाशयेतरश्लेष्माशयशून्यता संधिशैथिल्यं तृष्णा दौर्बल्यं प्रजागरणं च
ata ūrdhvam eṣāṃ kṣīṇalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ tatra vātakṣaye mandaceṣṭatālpavāktvamapraharṣo mūḍhasaṃjñatā ca pittakṣaye mandoṣmāgnitā niṣprabhatā ca śleṣmakṣaye rūkṣatāntardāha āmāśayetaraśleṣmāśayaśūnyatā saṃdhiśaithilyaṃ tṛṣṇā daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ ca
- 8
तत्र स्वयोनिवर्धनान्येव प्रतीकारः
tatra svayonivardhanānyeva pratīkāraḥ
- 9
रसक्षये हृत्पीडाकम्पशून्यतास्तृष्णा च शोणितक्षये त्वक्पारुष्यमम्लशीतप्रार्थना सिराशैथिल्यं च मांसक्षये स्फिग्गण्डौष्ठोपस्थोरुवक्षःकक्षापिण्डिकोदरग्रीवाशुष्कता रौक्ष्यतोदौ गात्राणां सदनं धमनीशैथिल्यं च मेदःक्षये प्लीहाभिवृद्धिः संधिशून्यता रौक्ष्यं मेदुरमांसप्रार्थना च अस्थिक्षये ऽस्थिशूलं दन्तनखभङ्गो रौक्ष्यं च मज्जक्षये ऽल्पशुक्रता पर्वभेदो ऽस्थिनिस्तोदो ऽस्थिशून्यता च शुक्रक्षये मेढ्रवृषणवेदनाशक्तिर्मैथुने चिराद्वा प्रसेकः प्रसेके चाल्परक्तशुक्रदर्शनम्
rasakṣaye hṛtpīḍākampaśūnyatāstṛṣṇā ca śoṇitakṣaye tvakpāruṣyamamlaśītaprārthanā sirāśaithilyaṃ ca māṃsakṣaye sphiggaṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥkakṣāpiṇḍikodaragrīvāśuṣkatā raukṣyatodau gātrāṇāṃ sadanaṃ dhamanīśaithilyaṃ ca medaḥkṣaye plīhābhivṛddhiḥ saṃdhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca asthikṣaye 'sthiśūlaṃ dantanakhabhaṅgo raukṣyaṃ ca majjakṣaye 'lpaśukratā parvabhedo 'sthinistodo 'sthiśūnyatā ca śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanāśaktirmaithune cirādvā prasekaḥ praseke cālparaktaśukradarśanam
- 10
तत्रापि स्वयोनिवर्धनद्रव्योपयोगः प्रतीकारः
tatrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ pratīkāraḥ
- 11
पुरीषक्षये हृदयपार्श्वपीडा सशब्दस्य च वायोर् ऊर्ध्वगमनं कुक्षौ संचरणं च मूत्रक्षये वस्तितोदो ऽल्पमूत्रता च अत्रापि स्वयोनिवर्धनद्रव्याणि प्रतीकारः
स्वेदक्षये स्तब्धरोमकूपता त्वक्शोषः स्पर्शवैगुण्यं स्वेदनाशश्च तत्राभ्यङ्गः स्वेदोपयोगश्च
purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyor ūrdhvagamanaṃ kukṣau saṃcaraṇaṃ ca mūtrakṣaye vastitodo 'lpamūtratā ca atrāpi svayonivardhanadravyāṇi pratīkāraḥ
svedakṣaye stabdharomakūpatā tvakśoṣaḥ sparśavaiguṇyaṃ svedanāśaśca tatrābhyaṅgaḥ svedopayogaśca
- 12
आर्तवक्षये यथोचितकालादर्शनमल्पता वा योनिवेदना च तत्र संशोधनमाग्नेयानां च द्रव्याणां विधिवदुपयोगः
स्तन्यक्षये स्तनयोर्म्लानता स्तन्यासंभवो ऽल्पता वा तत्र श्लेष्मवर्धनद्रव्योपयोगः
गर्भक्षये गर्भास्पन्दनम् अनुन्नतकुक्षिता च तत्र प्राप्तवस्तिकालायाः क्षीरवस्तिप्रयोगो मेद्यान्नोपयोगश्चेति
ārtavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā yonivedanā ca tatra saṃśodhanamāgneyānāṃ ca dravyāṇāṃ vidhivadupayogaḥ
stanyakṣaye stanayormlānatā stanyāsaṃbhavo 'lpatā vā tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ
garbhakṣaye garbhāspandanam anunnatakukṣitā ca tatra prāptavastikālāyāḥ kṣīravastiprayogo medyānnopayogaśceti
- 13
अत ऊर्ध्वम् अतिवृद्धानां दोषधातुमलानां लक्षणं वक्ष्यामः
वृद्धिः पुनरेषां स्वयोनिवर्धनात्युपसेवनाद्भवति
तत्र वातवृद्धौ वाक्पारुष्यं कार्श्यं कार्ष्ण्यं गात्रस्फुरणम् उष्णकामिता निद्रानाशो ऽल्पबलत्वं गाढवर्चस्त्वं च पित्तवृद्धौ पीतावभासता संतापः शीतकामित्वम् अल्पनिद्रता मूर्छा बलहानिरिन्द्रियदौर्बल्यं पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं च श्लेष्मवृद्धौ शौक्ल्यं शैत्यं स्थैर्यं गौरवमवसादस्तन्द्रा निद्रा संध्यस्थिविश्लेषश्च
ata ūrdhvam ativṛddhānāṃ doṣadhātumalānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ
vṛddhiḥ punareṣāṃ svayonivardhanātyupasevanādbhavati
tatra vātavṛddhau vākpāruṣyaṃ kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇam uṣṇakāmitā nidrānāśo 'lpabalatvaṃ gāḍhavarcastvaṃ ca pittavṛddhau pītāvabhāsatā saṃtāpaḥ śītakāmitvam alpanidratā mūrchā balahānirindriyadaurbalyaṃ pītaviṇmūtranetratvaṃ ca śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaityaṃ sthairyaṃ gauravamavasādastandrā nidrā saṃdhyasthiviśleṣaśca
- 14
रसो ऽतिवृद्धो हृदयोत्क्लेदं प्रसेकं चापादयति रक्तं रक्ताङ्गाक्षितां सिरापूर्णत्वं च मांसं स्फिग्गण्डौष्ठोपस्थोरुबाहुजङ्घासु वृद्धिं गुरुगात्रतां च मेदः स्निग्धाङ्गताम् उदरपार्श्ववृद्धिं कासश्वासादीन्दौर्गन्ध्यं च अस्थ्यध्यस्थीन्यधिदन्तांश्च मज्जा सर्वाङ्गनेत्रगौरवं च शुक्रं शुक्राश्मरीम् अतिप्रादुर्भावं च
raso 'tivṛddho hṛdayotkledaṃ prasekaṃ cāpādayati raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ sirāpūrṇatvaṃ ca māṃsaṃ sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ gurugātratāṃ ca medaḥ snigdhāṅgatām udarapārśvavṛddhiṃ kāsaśvāsādīndaurgandhyaṃ ca asthyadhyasthīnyadhidantāṃśca majjā sarvāṅganetragauravaṃ ca śukraṃ śukrāśmarīm atiprādurbhāvaṃ ca
- 15
पुरीषमाटोपं कुक्षौ शूलं च मूत्रं मूत्रवृद्धिं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं वस्तितोदम् आध्मानं च स्वेदस्त्वचो दौर्गन्ध्यं कण्डूं च
purīṣamāṭopaṃ kukṣau śūlaṃ ca mūtraṃ mūtravṛddhiṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ vastitodam ādhmānaṃ ca svedastvaco daurgandhyaṃ kaṇḍūṃ ca
- 16
आर्तवमङ्गमर्दमतिप्रवृत्तिं दौर्गन्ध्यं च स्तन्यं स्तनयोर् आपीनत्वं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं तोदं च गर्भो जठराभिवृद्धिं स्वेदं च
ārtavamaṅgamardamatipravṛttiṃ daurgandhyaṃ ca stanyaṃ stanayor āpīnatvaṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ todaṃ ca garbho jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ ca
- 17
तेषां यथास्वं संशोधनं क्षपणं च क्षयादविरुद्धैः क्रियाविशेषैः प्रकुर्वीत
teṣāṃ yathāsvaṃ saṃśodhanaṃ kṣapaṇaṃ ca kṣayādaviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ prakurvīta
- 18
पूर्वः पूर्वो ऽतिवृद्धत्वाद्वर्धयेद्धि परं परम्
तस्माद् अतिप्रवृद्धानां धातूनां ह्रासनं हितम्
pūrvaḥ pūrvo 'tivṛddhatvādvardhayeddhi paraṃ param
tasmād atipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam
- 19
बललक्षणं बलक्षयलक्षणं चात ऊर्ध्वम् उपदेक्ष्यामः
तत्र रसादीनां शुक्रान्तानां धातूनां यत्परं तेजस्तत्खल्वोजस्तदेव बलमित्युच्यते स्वशास्त्रसिद्धान्तात्
balalakṣaṇaṃ balakṣayalakṣaṇaṃ cāta ūrdhvam upadekṣyāmaḥ
tatra rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yatparaṃ tejastatkhalvojastadeva balamityucyate svaśāstrasiddhāntāt
- 20
तत्र बलेन स्थिरोपचितमांसता सर्वचेष्टास्व् अप्रतिघातः स्वरवर्णप्रसादो बाह्यानामाभ्यन्तराणां च करणानामात्मकार्यप्रतिपत्तिर्भवति
tatra balena sthiropacitamāṃsatā sarvaceṣṭāsv apratighātaḥ svaravarṇaprasādo bāhyānāmābhyantarāṇāṃ ca karaṇānāmātmakāryapratipattirbhavati
- 21
भवन्ति चात्र
ओजः सोमात्मकं स्निग्धं शुक्लं शीतं स्थिरं सरम्
विविक्तं मृदु मृत्स्नं च प्राणायतनमुत्तमम्
bhavanti cātra
ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītaṃ sthiraṃ saram
viviktaṃ mṛdu mṛtsnaṃ ca prāṇāyatanamuttamam
- 22
देहः सावयवस्तेन व्याप्तो भवति देहिनाम्
तदभावाच्च शीर्यन्ते शरीराणि शरीरिणाम्
dehaḥ sāvayavastena vyāpto bhavati dehinām
tadabhāvācca śīryante śarīrāṇi śarīriṇām
- 23
अभिघातात्क्षयात्कोपाच्छोकाद्ध्यानाच्छ्रमात्क्षुधः
ओजः संक्षीयते ह्य् एभ्यो धातुग्रहणनिःसृतम्
तेजः समीरितं तस्माद्विस्रंसयति देहिनः
abhighātātkṣayātkopācchokāddhyānācchramātkṣudhaḥ
ojaḥ saṃkṣīyate hy ebhyo dhātugrahaṇaniḥsṛtam
tejaḥ samīritaṃ tasmādvisraṃsayati dehinaḥ
- 24
तस्य विस्रंसो व्यापत्क्षय इति लिङ्गानि व्यापन्नस्य भवन्ति संधिविश्लेषो गात्राणां सदनं दोषच्यवनं क्रियासंनिरोधश्च विस्रंसे स्तब्धगुरुगात्रता वातशोफो वर्णभेदो ग्लानिस्तन्द्रा निद्रा च व्यापन्ने मूर्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापो मरणमिति च क्षये
tasya visraṃso vyāpatkṣaya iti liṅgāni vyāpannasya bhavanti saṃdhiviśleṣo gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanaṃ kriyāsaṃnirodhaśca visraṃse stabdhagurugātratā vātaśopho varṇabhedo glānistandrā nidrā ca vyāpanne mūrchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo maraṇamiti ca kṣaye
- 25
भवन्ति चात्र
त्रयो दोषा बलस्योक्ता व्यापद्विस्रंसनक्षयाः
विश्लेषसादौ गात्राणां दोषविस्रंसनं श्रमः
bhavanti cātra
trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ
viśleṣasādau gātrāṇāṃ doṣavisraṃsanaṃ śramaḥ
- 26
अप्राचुर्यं क्रियानां च बलविस्रंसलक्षणम्
गुरुत्वं स्तब्धताङ्गेषु ग्लानिर्वर्णस्य भेदनम्
aprācuryaṃ kriyānāṃ ca balavisraṃsalakṣaṇam
gurutvaṃ stabdhatāṅgeṣu glānirvarṇasya bhedanam
- 27
तन्द्रा निद्रा वातशोफो बलव्यापदि लक्षणम्
मूर्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापो ऽज्ञानम् एव च
tandrā nidrā vātaśopho balavyāpadi lakṣaṇam
mūrchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo 'jñānam eva ca
- 28
पूर्वोक्तानि च लिङ्गानि मरणं च बलक्षये
तत्र विस्रंसे व्यापन्ने च क्रियाविशेषैर् अविरुद्धैर्बलमाप्याययेत् इतरं तु मूढसंज्ञं वर्जयेत्
pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca balakṣaye
tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣair aviruddhairbalamāpyāyayet itaraṃ tu mūḍhasaṃjñaṃ varjayet
- 29
दोषधातुमलक्षीणो बलक्षीणो ऽपि वा नरः
स्वयोनिवर्धनं यत्तदन्नपानं प्रकाङ्क्षति
doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇo 'pi vā naraḥ
svayonivardhanaṃ yattadannapānaṃ prakāṅkṣati
- 30
यद्यदाहारजातं तु क्षीणः प्रार्थयते नरः
तस्य तस्य स लाभे तु तं तं क्षयमपोहति
yadyadāhārajātaṃ tu kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ
tasya tasya sa lābhe tu taṃ taṃ kṣayamapohati

