24 shlokas
- 1
अथातो जलौकावचारणीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto jalaukāvacāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
नृपाढ्यबालस्थविरभीरुदुर्बलनारीसुकुमाराणामनुग्रहार्थं परमसुकुमारो ऽयं शोणितावसेचनोपायो ऽभिहितो जलौकसः
nṛpāḍhyabālasthavirabhīrudurbalanārīsukumārāṇāmanugrahārthaṃ paramasukumāro 'yaṃ śoṇitāvasecanopāyo 'bhihito jalaukasaḥ
- 4
तत्र वातपित्तकफदुष्टशोणितं यथासंख्यं शृङ्गजलौकालाबुभिर् अवसेचयेत्सर्वाणि सर्वैर्वा
tatra vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsaṃkhyaṃ śṛṅgajalaukālābubhir avasecayetsarvāṇi sarvairvā
- 5
भवन्ति चात्र
उष्णं समधुरस्निग्धं गवां शृङ्गं प्रकीर्तितम्
तस्माद्वातोपसृष्टे तु हितं तदवसेचने
bhavanti cātra
uṣṇaṃ samadhurasnigdhaṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrtitam
tasmādvātopasṛṣṭe tu hitaṃ tadavasecane
- 6
शीताधिवासा मधुरा जलौका वारिसम्भवा
तस्मात्पित्तोपसृष्टे तु हिता सा त्ववसेचने
śītādhivāsā madhurā jalaukā vārisambhavā
tasmātpittopasṛṣṭe tu hitā sā tvavasecane
- 7
अलाबु कटुकं रूक्षं तीक्ष्णं च परिकीर्तितम्
तस्माच्छ्लेष्मोपसृष्टे तु हितं तदवसेचने
alābu kaṭukaṃ rūkṣaṃ tīkṣṇaṃ ca parikīrtitam
tasmācchleṣmopasṛṣṭe tu hitaṃ tadavasecane
- 8
तत्र प्रच्छिते तनुवस्तिपटलावनद्धेन शृङ्गेण शोणितम् अवसेचयेद् आचूषणात्सान्तर्दीपयालाब्वा
tatra pracchite tanuvastipaṭalāvanaddhena śṛṅgeṇa śoṇitam avasecayed ācūṣaṇātsāntardīpayālābvā
- 9
जलमासामायुरिति जलायुकाः जलमासामोक इति जलौकसः
jalamāsāmāyuriti jalāyukāḥ jalamāsāmoka iti jalaukasaḥ
- 10
ता द्वादश तासां सविषाः षट्तावत्य एव निर्विषाः
tā dvādaśa tāsāṃ saviṣāḥ ṣaṭtāvatya eva nirviṣāḥ
- 11
तत्र सविषाः कृष्णा कर्बुरा अलगर्दा इन्द्रायुधा सामुद्रिका गोचन्दना चेति
तासु अञ्जनचूर्णवर्णा पृथुशिराः कृष्णा वर्मिमत्स्यवदायता छिन्नोन्नतकुक्षिः कर्बुरा रोमशा महापार्श्वा कृष्णमुखी अलगर्दा इन्द्रायुधवद् ऊर्ध्वराजिभिश्चित्रिता इन्द्रायुधा ईषदसितपीतिका विचित्रपुष्पाकृतिचित्रा सामुद्रिका गोवृषणवदधोभागे द्विधाभूताकृतिरणुमुखी गोचन्दनेति
ताभिर्दष्टे पुरुषे दंशे श्वयथुरतिमात्रं कण्डूर्मूर्छा ज्वरो दाहश्छर्दिर्मदः सदनमिति लिङ्गानि भवन्ति
तत्र महागदः पानालेपननस्यकर्मादिषूपयोज्यः
इन्द्रायुधादष्टमसाध्यम्
इत्येताः सविषाः सचिकित्सिता व्याख्याताः
tatra saviṣāḥ kṛṣṇā karburā alagardā indrāyudhā sāmudrikā gocandanā ceti
tāsu añjanacūrṇavarṇā pṛthuśirāḥ kṛṣṇā varmimatsyavadāyatā chinnonnatakukṣiḥ karburā romaśā mahāpārśvā kṛṣṇamukhī alagardā indrāyudhavad ūrdhvarājibhiścitritā indrāyudhā īṣadasitapītikā vicitrapuṣpākṛticitrā sāmudrikā govṛṣaṇavadadhobhāge dvidhābhūtākṛtiraṇumukhī gocandaneti
tābhirdaṣṭe puruṣe daṃśe śvayathuratimātraṃ kaṇḍūrmūrchā jvaro dāhaśchardirmadaḥ sadanamiti liṅgāni bhavanti
tatra mahāgadaḥ pānālepananasyakarmādiṣūpayojyaḥ
indrāyudhādaṣṭamasādhyam
ityetāḥ saviṣāḥ sacikitsitā vyākhyātāḥ
- 12
अथ निर्विषाः कपिला पिङ्गला शङ्कुमुखी मूषिका पुण्डरीकमुखी सावरिका चेति
तत्र मनःशिलारञ्जिताभ्याम् इव पार्श्वाभ्यां पृष्ठे स्निग्धमुद्गवर्णा कपिला यकृद्वर्णा शीघ्रपायिनी दीर्घतीक्ष्णमुखी शङ्कुमुखी मूषिकाकृतिवर्णानिष्टगन्धा च मूषिका मुद्गवर्णा पुण्डरीकतुल्यवक्त्रा पुण्डरीकमुखी स्निग्धा पद्मपत्त्रवर्णाष्टादशाङ्गुलप्रमाणा सावरिका सा च पश्वर्थे इत्येता अविषा व्याख्याताः
atha nirviṣāḥ kapilā piṅgalā śaṅkumukhī mūṣikā puṇḍarīkamukhī sāvarikā ceti
tatra manaḥśilārañjitābhyām iva pārśvābhyāṃ pṛṣṭhe snigdhamudgavarṇā kapilā yakṛdvarṇā śīghrapāyinī dīrghatīkṣṇamukhī śaṅkumukhī mūṣikākṛtivarṇāniṣṭagandhā ca mūṣikā mudgavarṇā puṇḍarīkatulyavaktrā puṇḍarīkamukhī snigdhā padmapattravarṇāṣṭādaśāṅgulapramāṇā sāvarikā sā ca paśvarthe ityetā aviṣā vyākhyātāḥ
- 13
तासां यवनपाण्ड्यसह्यपौतनादीनि क्षेत्राणि तेषु महाशरीरा बलवत्यः शीघ्रपायिन्यो महाशना निर्विषाश्च विशेषेण भवन्ति
tāsāṃ yavanapāṇḍyasahyapautanādīni kṣetrāṇi teṣu mahāśarīrā balavatyaḥ śīghrapāyinyo mahāśanā nirviṣāśca viśeṣeṇa bhavanti
- 14
तत्र सविषमत्स्यकीटदर्दुरमूत्रपुरीषकोथजाताः कलुषेष्वम्भःसु च सविषाः पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिककुवलयपुण्डरीकशैवलकोथजाता विमलेष्वम्भःसु च निर्विषाः
tatra saviṣamatsyakīṭadarduramūtrapurīṣakothajātāḥ kaluṣeṣvambhaḥsu ca saviṣāḥ padmotpalanalinakumudasaugandhikakuvalayapuṇḍarīkaśaivalakothajātā vimaleṣvambhaḥsu ca nirviṣāḥ
- 15
भवति चात्र
क्षेत्रेषु विचरन्त्येताः सलिलाढ्यसुगन्धिषु
न च संकीर्णचारिण्यो न च पङ्केशयाः सुखाः
bhavati cātra
kṣetreṣu vicarantyetāḥ salilāḍhyasugandhiṣu
na ca saṃkīrṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ sukhāḥ
- 16
तासां ग्रहणमार्द्रचर्मणा अन्यैर्वा प्रयोगैर्गृह्णीयात्
tāsāṃ grahaṇamārdracarmaṇā anyairvā prayogairgṛhṇīyāt
- 17
अथैनां नवे महति घटे सरस्तडागोदकपङ्कमावाप्य निदध्यात्भक्ष्यार्थे चासाम् उपहरेच्छैवलं वल्लूरमौदकांश्च कन्दांश्चूर्णीकृत्य शय्यार्थं तृणमौदकानि च पत्त्राणि त्र्यहात्त्र्यहाच्चाभ्यो ऽन्यज्जलं भक्ष्यं च दद्यात्सप्तरात्रात्सप्तरात्राच्च घटमन्यं संक्रामयेत्
athaināṃ nave mahati ghaṭe sarastaḍāgodakapaṅkamāvāpya nidadhyātbhakṣyārthe cāsām upaharecchaivalaṃ vallūramaudakāṃśca kandāṃścūrṇīkṛtya śayyārthaṃ tṛṇamaudakāni ca pattrāṇi tryahāttryahāccābhyo 'nyajjalaṃ bhakṣyaṃ ca dadyātsaptarātrātsaptarātrācca ghaṭamanyaṃ saṃkrāmayet
- 18
भवति चात्र
स्थूलमध्याः परिक्लिष्टाः पृथ्व्यो मन्दविचेष्टिताः
अग्राहिण्यो ऽल्पपायिन्यः सविषाश्च न पूजिताः
bhavati cātra
sthūlamadhyāḥ parikliṣṭāḥ pṛthvyo mandaviceṣṭitāḥ
agrāhiṇyo 'lpapāyinyaḥ saviṣāśca na pūjitāḥ
- 19
अथ जलौकोऽवसेकसाध्यव्याधितम् उपवेश्य संवेश्य वा विरूक्ष्य चास्य तमवकाशं मृद्गोमयचूर्णैर्यद्यरुजः स्यात्
गृहीताश्च ताः सर्षपरजनीकल्कोदकप्रदिग्धगात्रीः सलिलसरकमध्ये मुहूर्तस्थिता विगतक्लमा ज्ञात्वा ताभी रोगं ग्राहयेत्
श्लक्ष्णशुक्लार्द्रपिचुप्रोतावच्छन्नां कृत्वा मुखमपावृणुयात् अगृह्णन्त्यै क्षीरबिन्दुं शोणितबिन्दुं वा दद्याच्छस्त्रपदानि वा कुर्वीत यद्येवम् अपि न गृह्णीयात्तदान्यां ग्राहयेत्
atha jalauko'vasekasādhyavyādhitam upaveśya saṃveśya vā virūkṣya cāsya tamavakāśaṃ mṛdgomayacūrṇairyadyarujaḥ syāt
gṛhītāśca tāḥ sarṣaparajanīkalkodakapradigdhagātrīḥ salilasarakamadhye muhūrtasthitā vigataklamā jñātvā tābhī rogaṃ grāhayet
ślakṣṇaśuklārdrapicuprotāvacchannāṃ kṛtvā mukhamapāvṛṇuyāt agṛhṇantyai kṣīrabinduṃ śoṇitabinduṃ vā dadyācchastrapadāni vā kurvīta yadyevam api na gṛhṇīyāttadānyāṃ grāhayet
- 20
यदा च निविशते ऽश्वखुरवदाननं कृत्वोन्नम्य च स्कन्धं तदा जानीयाद्गृह्णातीति चार्द्रवस्त्रावच्छन्नां धारयेत्सेचयेच्च
yadā ca niviśate 'śvakhuravadānanaṃ kṛtvonnamya ca skandhaṃ tadā jānīyādgṛhṇātīti cārdravastrāvacchannāṃ dhārayetsecayecca
- 21
दंशे तोदकण्डुप्रादुर्भावैर्जानीयाच्छुद्धमियमादत्त इति शुद्धमाददानामपनयेत् अथ शोणितगन्धेन न मुञ्चेन्मुखमस्याः सैन्धवचूर्णेनावकिरेत्
daṃśe todakaṇḍuprādurbhāvairjānīyācchuddhamiyamādatta iti śuddhamādadānāmapanayet atha śoṇitagandhena na muñcenmukhamasyāḥ saindhavacūrṇenāvakiret
- 22
अथ पतितां तण्डुलकण्डनप्रदिग्धगात्रीं तैललवणाभ्यक्तमुखीं वामहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्यां गृहीतपुच्छां दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलिभ्यां शनैः शनैर् अनुलोमम् अनुमार्जयेद् आ मुखात्वामयेत्तावद्यावत्सम्यग्वान्तलिङ्गानीति
सम्यग्वान्ता सलिलसरकन्यस्ता भोक्तुकामा सती चरेत्
या सीदती न चेष्टते सा दुर्वान्ता तां पुनः सम्यग्वामयेत्
दुर्वान्ताया व्याधिरसाध्य इन्द्रमदो नाम भवति
अथ सुवान्तां पूर्ववत्संनिदध्यात्
atha patitāṃ taṇḍulakaṇḍanapradigdhagātrīṃ tailalavaṇābhyaktamukhīṃ vāmahastāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ gṛhītapucchāṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ śanaiḥ śanair anulomam anumārjayed ā mukhātvāmayettāvadyāvatsamyagvāntaliṅgānīti
samyagvāntā salilasarakanyastā bhoktukāmā satī caret
yā sīdatī na ceṣṭate sā durvāntā tāṃ punaḥ samyagvāmayet
durvāntāyā vyādhirasādhya indramado nāma bhavati
atha suvāntāṃ pūrvavatsaṃnidadhyāt
- 23
शोणितस्य च योगायोगानवेक्ष्य शतधौतघृताभ्यङ्गस्तत्पिचुधारणं वा जलौकोव्रणान्मधुनावघट्टयेत्शीताभिर् अद्भिश्च परिषेचयेद्बध्नीत वा कषायमधुरस्निग्धशीतैश्च प्रदेहैः प्रदिह्यादिति
śoṇitasya ca yogāyogānavekṣya śatadhautaghṛtābhyaṅgastatpicudhāraṇaṃ vā jalaukovraṇānmadhunāvaghaṭṭayetśītābhir adbhiśca pariṣecayedbadhnīta vā kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiśca pradehaiḥ pradihyāditi
- 24
भवति चात्र
क्षेत्राणि ग्रहणं जातीः पोषणं सावचारणम्
जलौकसां च यो वेत्ति तत्साध्यान्स जयेद्गदान्
bhavati cātra
kṣetrāṇi grahaṇaṃ jātīḥ poṣaṇaṃ sāvacāraṇam
jalaukasāṃ ca yo vetti tatsādhyānsa jayedgadān

