17 shlokas
- 1
अथातो भूमिप्रविभागीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto bhūmipravibhāgīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
श्वभ्रशर्कराश्मविषमवल्मीकश्मशानाघातनदेवतायतनसिकताभिर् अनुपहताम् अनूषराम् अभङ्गुराम् अदूरोदकां स्निग्धां प्ररोहवतीं मृद्वीं स्थिरां समां कृष्णां गौरीं लोहितां वा भूमिमौषधार्थं परीक्षेत
तस्यां जातम् अपि कृमिविषशस्त्रातपपवनदहनतोयसम्बाधमार्गैर् अनुपहतम् एकरसं पुष्टं पृथ्ववगाढमूलमुदीच्यां चौषधमाददीतेत्येष भूमिपरीक्षाविशेषः सामान्यः
śvabhraśarkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghātanadevatāyatanasikatābhir anupahatām anūṣarām abhaṅgurām adūrodakāṃ snigdhāṃ prarohavatīṃ mṛdvīṃ sthirāṃ samāṃ kṛṣṇāṃ gaurīṃ lohitāṃ vā bhūmimauṣadhārthaṃ parīkṣeta
tasyāṃ jātam api kṛmiviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārgair anupahatam ekarasaṃ puṣṭaṃ pṛthvavagāḍhamūlamudīcyāṃ cauṣadhamādadītetyeṣa bhūmiparīkṣāviśeṣaḥ sāmānyaḥ
- 4
विशेषतस्तु तत्र अश्मवती स्थिरा गुर्वी श्यामा कृष्णा वा स्थूलवृक्षशस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा स्निग्धा शीतलासन्नोदका स्निग्धशस्यतृणकोमलवृक्षप्राया शुक्लाम्बुगुणभूयिष्ठा नानावर्णा लघ्वश्मवती प्रविरलाल्पपाण्डुवृक्षप्ररोहाग्निगुणभूयिष्ठा रूक्षा भस्मरासभवर्णा तनुरूक्षकोटराल्परसवृक्षप्रायानिलगुणभूयिष्ठा मृद्वी समा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला सर्वतो ऽसारवृक्षा महापर्वतवृक्षप्राया श्यामा चाकाशगुणभूयिष्ठा
viśeṣatastu tatra aśmavatī sthirā gurvī śyāmā kṛṣṇā vā sthūlavṛkṣaśasyaprāyā svaguṇabhūyiṣṭhā snigdhā śītalāsannodakā snigdhaśasyatṛṇakomalavṛkṣaprāyā śuklāmbuguṇabhūyiṣṭhā nānāvarṇā laghvaśmavatī praviralālpapāṇḍuvṛkṣaprarohāgniguṇabhūyiṣṭhā rūkṣā bhasmarāsabhavarṇā tanurūkṣakoṭarālparasavṛkṣaprāyānilaguṇabhūyiṣṭhā mṛdvī samā śvabhravatyavyaktarasajalā sarvato 'sāravṛkṣā mahāparvatavṛkṣaprāyā śyāmā cākāśaguṇabhūyiṣṭhā
- 5
अत्र केचिदाहुराचार्याः प्रावृड्वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मेषु यथासंख्यं मूलपत्रत्वक्क्षीरसारफलान्य् आददीतेति तत्तु न सम्यक्सौम्याग्नेयत्वाज्जगतः
सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुष्वाददीताग्नेयान्याग्नेयेषु एवम् अव्यापन्नगुणानि भवन्ति
सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुषु गृहीतानि सोमगुणभूयिष्ठायां भूमौ जातान्यतिमधुरस्निग्धशीतानि जायन्ते
एतेन शेषं व्याख्यातम्
atra kecidāhurācāryāḥ prāvṛḍvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣu yathāsaṃkhyaṃ mūlapatratvakkṣīrasāraphalāny ādadīteti tattu na samyaksaumyāgneyatvājjagataḥ
saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtuṣvādadītāgneyānyāgneyeṣu evam avyāpannaguṇāni bhavanti
saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtuṣu gṛhītāni somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātānyatimadhurasnigdhaśītāni jāyante
etena śeṣaṃ vyākhyātam
- 6
तत्र पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठायां भूमौ जातानि विरेचनद्रव्याण्याददीत अग्न्याकाशमारुतगुणभूयिष्ठायां वमनद्रव्याणि उभयगुणभूयिष्ठायामुभयतोभागान्य् आकाशगुणभूयिष्ठायां संशमनानि एवं बलवत्तराणि भवन्ति
tatra pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni virecanadravyāṇyādadīta agnyākāśamārutaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ vamanadravyāṇi ubhayaguṇabhūyiṣṭhāyāmubhayatobhāgāny ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃśamanāni evaṃ balavattarāṇi bhavanti
- 7
सर्वाण्येव चाभिनवान्यन्यत्र मधुघृतगुडपिप्पलीविडङ्गेभ्यः
sarvāṇyeva cābhinavānyanyatra madhughṛtaguḍapippalīviḍaṅgebhyaḥ
- 8
विडङ्गं पिप्पली क्षौद्रं सर्पिश्चाप्यनवं हितम्
शेषम् अन्यत्त्वभिनवं गृह्णीयाद्दोषवर्जितम्
viḍaṅgaṃ pippalī kṣaudraṃ sarpiścāpyanavaṃ hitam
śeṣam anyattvabhinavaṃ gṛhṇīyāddoṣavarjitam
- 9
तेषाम् असम्पत्ताव् अतिक्रान्तसंवत्सराण्य् आददीतेति
teṣām asampattāv atikrāntasaṃvatsarāṇy ādadīteti
- 10
भवन्ति चात्र
गोपालास्तापसा व्याधा ये चान्ये वनचारिणः
मूलाहाराश्च ये तेभ्यो भेषजव्यक्तिरिष्यते
bhavanti cātra
gopālāstāpasā vyādhā ye cānye vanacāriṇaḥ
mūlāhārāśca ye tebhyo bheṣajavyaktiriṣyate
- 11
सर्वावयवसाध्येषु पलाशलवणादिषु
व्यवस्थितो न कालो ऽस्ति तत्र सर्वो विधीयते
sarvāvayavasādhyeṣu palāśalavaṇādiṣu
vyavasthito na kālo 'sti tatra sarvo vidhīyate
- 12
गन्धवर्णरसोपेता षड्विधा भूमिरिष्यते
तस्माद्भूमिस्वभावेन बीजिनः षड्रसायुताः
gandhavarṇarasopetā ṣaḍvidhā bhūmiriṣyate
tasmādbhūmisvabhāvena bījinaḥ ṣaḍrasāyutāḥ
- 13
अव्यक्तः किल तोयस्य रसो निश्चयनिश्चितः
रसः स एव चाव्यक्तो व्यक्तो भूमिरसाद्भवेत्
avyaktaḥ kila toyasya raso niścayaniścitaḥ
rasaḥ sa eva cāvyakto vyakto bhūmirasādbhavet
- 14
सर्वलक्षणसम्पन्ना भूमिः साधारणा स्मृता
द्रव्याणि यत्र तत्रैव तद्गुणानि विशेषतः
sarvalakṣaṇasampannā bhūmiḥ sādhāraṇā smṛtā
dravyāṇi yatra tatraiva tadguṇāni viśeṣataḥ
- 15
विगन्धेनापरामृष्टम् अविपन्नं रसादिभिः
नवं द्रव्यं पुराणं वा ग्राह्यम् एव विनिर्दिशेत्
vigandhenāparāmṛṣṭam avipannaṃ rasādibhiḥ
navaṃ dravyaṃ purāṇaṃ vā grāhyam eva vinirdiśet
- 16
जङ्गमानां वयःस्थानां रक्तरोमनखादिकम्
क्षीरमूत्रपुरीषाणि जीर्णाहारेषु संहरेत्
jaṅgamānāṃ vayaḥsthānāṃ raktaromanakhādikam
kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇāhāreṣu saṃharet
- 17
प्लोतमृद्भाण्डफलकशङ्कुविन्यस्तभेषजम्
प्रशस्तायां दिशि शुचौ भेषजागारमिष्यते
plotamṛdbhāṇḍaphalakaśaṅkuvinyastabheṣajam
praśastāyāṃ diśi śucau bheṣajāgāramiṣyate

