45 shlokas
- 1
अथातो व्रणालेपनबन्धविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto vraṇālepanabandhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
आलेप आद्य उपक्रमः एष सर्वशोफानां सामान्यः प्रधानतमश्च तं च प्रतिरोगं वक्ष्यामः ततो बन्धः प्रधानं तेन शुद्धिर्व्रणरोपणमस्थिसंधिस्थैर्यं च
ālepa ādya upakramaḥ eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ pradhānatamaśca taṃ ca pratirogaṃ vakṣyāmaḥ tato bandhaḥ pradhānaṃ tena śuddhirvraṇaropaṇamasthisaṃdhisthairyaṃ ca
- 4
तत्र प्रतिलोममालिम्पेत्
प्रतिलोमे हि सम्यगौषधमवतिष्ठते ऽनुप्रविशति रोमकूपान्स्वेदवाहिभिश्च सिरामुखैर्वीर्यं प्राप्नोति
tatra pratilomamālimpet
pratilome hi samyagauṣadhamavatiṣṭhate 'nupraviśati romakūpānsvedavāhibhiśca sirāmukhairvīryaṃ prāpnoti
- 5
न च शुष्यमाणमुपेक्षेत अन्यत्र पीडयितव्यात्शुष्को ह्य् अपार्थको रुक्करश्च
na ca śuṣyamāṇamupekṣeta anyatra pīḍayitavyātśuṣko hy apārthako rukkaraśca
- 6
स त्रिविधः प्रलेपः प्रदेह आलेपश्च
प्रलेपप्रदेहयोर् अन्तरं तत्र प्रलेपः शीतस्तनुर् अविशोषी विशोषी च प्रदेहस्तूष्णः शीतो वा बहलो ऽबहुर् अविशोषी च मध्यमो ऽत्रालेपः
तत्र रक्तपित्तप्रसादकृदालेपः प्रदेहो वातश्लेष्मप्रशमनः संधानः शोधनो रोपणः शोफवेदनापहश्च तस्योपयोगः क्षताक्षतेषु यस्तु क्षतेषूपयुज्यते स भूयः कल्क इति संज्ञां लभते निरुद्धालेपनसंज्ञः तेनास्रावसंनिरोधो मृदुता पूतिमांसापकर्षणम् अनन्तर्दोषता व्रणशुद्धिश्च भवति
sa trividhaḥ pralepaḥ pradeha ālepaśca
pralepapradehayor antaraṃ tatra pralepaḥ śītastanur aviśoṣī viśoṣī ca pradehastūṣṇaḥ śīto vā bahalo 'bahur aviśoṣī ca madhyamo 'trālepaḥ
tatra raktapittaprasādakṛdālepaḥ pradeho vātaśleṣmapraśamanaḥ saṃdhānaḥ śodhano ropaṇaḥ śophavedanāpahaśca tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu yastu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka iti saṃjñāṃ labhate niruddhālepanasaṃjñaḥ tenāsrāvasaṃnirodho mṛdutā pūtimāṃsāpakarṣaṇam anantardoṣatā vraṇaśuddhiśca bhavati
- 7
अविदग्धेषु शोफेषु हितमालेपनं भवेत्
यथास्वं दोषशमनं दाहकण्डूरुजापहम्
avidagdheṣu śopheṣu hitamālepanaṃ bhavet
yathāsvaṃ doṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpaham
- 8
त्वक्प्रसादनमेवाग्र्यं मांसरक्तप्रसादनम्
दाहप्रशमनं श्रेष्ठं तोदकण्डूविनाशनम्
tvakprasādanamevāgryaṃ māṃsaraktaprasādanam
dāhapraśamanaṃ śreṣṭhaṃ todakaṇḍūvināśanam
- 9
मर्मदेशेषु ये रोगा गुह्येष्वपि तथा नॄणाम्
संशोधनाय तेषां हि कुर्यादालेपनं भिषक्
marmadeśeṣu ye rogā guhyeṣvapi tathā nṝṇām
saṃśodhanāya teṣāṃ hi kuryādālepanaṃ bhiṣak
- 10
षड्भागं पैत्तिके स्नेहं चतुर्भागं तु वातिके
अष्टभागं तु कफजे स्नेहमात्रां प्रदापयेत्
ṣaḍbhāgaṃ paittike snehaṃ caturbhāgaṃ tu vātike
aṣṭabhāgaṃ tu kaphaje snehamātrāṃ pradāpayet
- 11
तस्य प्रमाणमार्द्रमाहिषचर्मोत्सेधम् उपदिशन्ति
tasya pramāṇamārdramāhiṣacarmotsedham upadiśanti
- 12
न चालेपं रात्रौ प्रयुञ्जीत मा भूच्छैत्यपिहितोष्मणस्तदनिर्गमाद्विकारप्रवृत्तिर् इति
na cālepaṃ rātrau prayuñjīta mā bhūcchaityapihitoṣmaṇastadanirgamādvikārapravṛttir iti
- 13
प्रदेहसाध्ये व्याधौ तु हितमालेपनं दिवा
पित्तरक्ताभिघातोत्थे सविषे च विशेषतः
pradehasādhye vyādhau tu hitamālepanaṃ divā
pittaraktābhighātotthe saviṣe ca viśeṣataḥ
- 14
न च पर्युषितं लेपं कदाचिदवचारयेत्
उपर्युपरि लेपं तु न कदाचित्प्रदापयेत्
na ca paryuṣitaṃ lepaṃ kadācidavacārayet
uparyupari lepaṃ tu na kadācitpradāpayet
- 15
ऊष्माणं वेदनां दाहं घनत्वाज्जनयेत्स हि
न च तेनैव लेपेन प्रदेहं दापयेत्पुनः
शुष्कभावात्स निर्वीर्यो युक्तो ऽपि स्यादपार्थकः
ūṣmāṇaṃ vedanāṃ dāhaṃ ghanatvājjanayetsa hi
na ca tenaiva lepena pradehaṃ dāpayetpunaḥ
śuṣkabhāvātsa nirvīryo yukto 'pi syādapārthakaḥ
- 16
अत ऊर्ध्वं व्रणबन्धनद्रव्याण्युपदेक्ष्यामः तद्यथा क्षौमकार्पासाविकदुकूलकौशेयपत्त्रोर्णचीनपट्टचर्मान्तर्वल्कलालाबूशकललताविदलरज्जुतूलफलसंतानिकालौहानीति तेषां व्याधिं कालं चावेक्ष्योपयोगः प्रकरणतश्चैषामादेशः
ata ūrdhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇyupadekṣyāmaḥ tadyathā kṣaumakārpāsāvikadukūlakauśeyapattrorṇacīnapaṭṭacarmāntarvalkalālābūśakalalatāvidalarajjutūlaphalasaṃtānikālauhānīti teṣāṃ vyādhiṃ kālaṃ cāvekṣyopayogaḥ prakaraṇataścaiṣāmādeśaḥ
- 17
तत्र कोशदामस्वस्तिकानुवेल्लितप्रतोलीमण्डलस्थगिकायमकखट्वाचीनविबन्धवितानगोफणाः पञ्चाङ्गी चेति चतुर्दश बन्धविशेषाः
तेषां नामभिर् एवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः
tatra kośadāmasvastikānuvellitapratolīmaṇḍalasthagikāyamakakhaṭvācīnavibandhavitānagophaṇāḥ pañcāṅgī ceti caturdaśa bandhaviśeṣāḥ
teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ
- 18
तत्र कोशम् अङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वसु विदध्यात्दाम संबाधे ऽङ्गे सन्धिकूर्चकभ्रूस्तनान्तरतलकर्णेषु स्वस्तिकम् अनुवेल्लितं तु शाखासु ग्रीवामेढ्रयोः प्रतोलीं वृत्ते ऽङ्गे मण्डलम् अङ्गुष्ठाङ्गुलिमेढ्राग्रेषु स्थगिकां यमलव्रणयोर्यमकं हनुशङ्खगण्डेषु खट्वाम् अपाङ्गयोश्चीनं पृष्ठोदरोरःसु विबन्धं मूर्धनि वितानं चिबुकनासौष्ठांसबस्तिषु गोफणां जत्रुण ऊर्ध्वं पञ्चाङ्गीमिति यो वा यस्मिन्शरीरप्रदेशे सुनिविष्टो भवति तं तस्मिन्विदध्यात्
tatra kośam aṅguṣṭhāṅguliparvasu vidadhyātdāma saṃbādhe 'ṅge sandhikūrcakabhrūstanāntaratalakarṇeṣu svastikam anuvellitaṃ tu śākhāsu grīvāmeḍhrayoḥ pratolīṃ vṛtte 'ṅge maṇḍalam aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu sthagikāṃ yamalavraṇayoryamakaṃ hanuśaṅkhagaṇḍeṣu khaṭvām apāṅgayoścīnaṃ pṛṣṭhodaroraḥsu vibandhaṃ mūrdhani vitānaṃ cibukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu gophaṇāṃ jatruṇa ūrdhvaṃ pañcāṅgīmiti yo vā yasminśarīrapradeśe suniviṣṭo bhavati taṃ tasminvidadhyāt
- 19
यन्त्रणम् ऊर्ध्वम् अधस्तिर्यक्च
yantraṇam ūrdhvam adhastiryakca
- 20
तत्र घनां कवलिकां दत्त्वा वामहस्तपरिक्षेपम् ऋजुम् अनाविद्धम् असंकुचितं मृदु पट्टं निवेश्य बध्नीयात्
न च व्रणस्योपरि कुर्याद्ग्रन्थिमाबाधकरं च
tatra ghanāṃ kavalikāṃ dattvā vāmahastaparikṣepam ṛjum anāviddham asaṃkucitaṃ mṛdu paṭṭaṃ niveśya badhnīyāt
na ca vraṇasyopari kuryādgranthimābādhakaraṃ ca
- 21
न च विकेशिकौषधे ऽतिस्निग्धे ऽतिरूक्षे विषमे वा कुर्वीत यस्मादतिस्नेहात्क्लेदो रौक्ष्याच्छेदो दुर्न्यासाद्व्रणवर्त्मावघर्षणम् इति
na ca vikeśikauṣadhe 'tisnigdhe 'tirūkṣe viṣame vā kurvīta yasmādatisnehātkledo raukṣyācchedo durnyāsādvraṇavartmāvagharṣaṇam iti
- 22
तत्र व्रणायतनविशेषाद्बन्धविशेषस्त्रिविधो भवति गाढः समः शिथिल इति
tatra vraṇāyatanaviśeṣādbandhaviśeṣastrividho bhavati gāḍhaḥ samaḥ śithila iti
- 23
पीडयन्नरुजो गाढः सोच्छ्वासः शिथिलः स्मृतः
नैव गाढो न शिथिलः समो बन्धः प्रकीर्तितः
pīḍayannarujo gāḍhaḥ socchvāsaḥ śithilaḥ smṛtaḥ
naiva gāḍho na śithilaḥ samo bandhaḥ prakīrtitaḥ
- 24
तत्र स्फिक्कुक्षिकक्षावङ्क्षणोरुशिरःसु गाढः शाखावदनकर्णकण्ठमेढ्रमुष्कपृष्ठपार्श्वोदरोरःसु समः अक्ष्णोः सन्धिषु च शिथिल इति
tatra sphikkukṣikakṣāvaṅkṣaṇoruśiraḥsu gāḍhaḥ śākhāvadanakarṇakaṇṭhameḍhramuṣkapṛṣṭhapārśvodaroraḥsu samaḥ akṣṇoḥ sandhiṣu ca śithila iti
- 25
तत्र पैत्तिकं गाढस्थाने समं बध्नीयात्समस्थाने शिथिलं शिथिलस्थाने नैव एवं शोणितदुष्टं च श्लैष्मिकं शिथिलस्थाने समं समस्थाने गाढं गाढस्थाने गाढतरम् एवं वातदुष्टं च
tatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyātsamasthāne śithilaṃ śithilasthāne naiva evaṃ śoṇitaduṣṭaṃ ca ślaiṣmikaṃ śithilasthāne samaṃ samasthāne gāḍhaṃ gāḍhasthāne gāḍhataram evaṃ vātaduṣṭaṃ ca
- 26
तत्र पैत्तिकं शरदि ग्रीष्मे द्विरह्नो बध्नीयात्रक्तोपद्रुतमप्येवं श्लैष्मिकं हेमन्तवसन्तयोस्त्र्यहात्वातोपद्रुतमप्येवम्
एवमभ्यूह्य बन्धविपर्ययं च कुर्यात्
tatra paittikaṃ śaradi grīṣme dvirahno badhnīyātraktopadrutamapyevaṃ ślaiṣmikaṃ hemantavasantayostryahātvātopadrutamapyevam
evamabhyūhya bandhaviparyayaṃ ca kuryāt
- 27
तत्र समशिथिलस्थानेषु गाढं बद्धे विकेशिकौषधनैरर्थक्यं शोफवेदनाप्रादुर्भावश्च गाढसमस्थानेषु शिथिलं बद्धे विकेशिकौषधपतनं पट्टसंचाराद्व्रणवर्त्मावघर्षणम् इति गाढशिथिलस्थानेषु समं बद्धे च गुणाभाव इति
tatra samaśithilasthāneṣu gāḍhaṃ baddhe vikeśikauṣadhanairarthakyaṃ śophavedanāprādurbhāvaśca gāḍhasamasthāneṣu śithilaṃ baddhe vikeśikauṣadhapatanaṃ paṭṭasaṃcārādvraṇavartmāvagharṣaṇam iti gāḍhaśithilasthāneṣu samaṃ baddhe ca guṇābhāva iti
- 28
अविपरीतबन्धे वेदनोपशान्तिरसृक्प्रसादो मार्दवं च
aviparītabandhe vedanopaśāntirasṛkprasādo mārdavaṃ ca
- 29
अबध्यमानो दंशमशकतृणकाष्ठोपलपांशुशीतवातातपप्रभृतिभिर्विशेषैर् अभिहन्यते व्रणो विविधवेदनोपद्रुतश्च दुष्टताम् उपैत्यालेपनादीनि चास्य विशोषम् उपयान्ति
abadhyamāno daṃśamaśakatṛṇakāṣṭhopalapāṃśuśītavātātapaprabhṛtibhirviśeṣair abhihanyate vraṇo vividhavedanopadrutaśca duṣṭatām upaityālepanādīni cāsya viśoṣam upayānti
- 30
चूर्णितं मथितं भग्नं विश्लिष्टमतिपातितम्
अस्थिस्नायुसिराछिन्नम् आशु बन्धेन रोहति
cūrṇitaṃ mathitaṃ bhagnaṃ viśliṣṭamatipātitam
asthisnāyusirāchinnam āśu bandhena rohati

