32 shlokas
- 1
अथातश्छायाविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaśchāyāvipratipattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
श्यावा लोहितिका नीला पीतिका वापि मानवम्
अभिद्रवन्ति यं छायाः स परासुर् असंशयम्
śyāvā lohitikā nīlā pītikā vāpi mānavam
abhidravanti yaṃ chāyāḥ sa parāsur asaṃśayam
- 4
ह्रीरपक्रमते यस्य प्रभाधृतिस्मृतिश्रियः
अकस्माद्यं भजन्ते वा स परासुर् असंशयम्
hrīrapakramate yasya prabhādhṛtismṛtiśriyaḥ
akasmādyaṃ bhajante vā sa parāsur asaṃśayam
- 5
यस्याधरौष्ठः पतितः क्षिप्तश्चोर्ध्वं तथोत्तरः
उभौ वा जाम्बवाभासौ दुर्लभं तस्य जीवितम्
yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaścordhvaṃ tathottaraḥ
ubhau vā jāmbavābhāsau durlabhaṃ tasya jīvitam
- 6
आरक्ता दशना यस्य श्यावा वा स्युः पतन्ति वा
खञ्जनप्रतिमा वापि तं गतायुषमादिशेत्
āraktā daśanā yasya śyāvā vā syuḥ patanti vā
khañjanapratimā vāpi taṃ gatāyuṣamādiśet
- 7
कृष्णा स्तब्धावलिप्ता वा जिह्वा शूना च यस्य वै
कर्कशा वा भवेद्यस्य सो ऽचिराद्विजहात्यसून्
kṛṣṇā stabdhāvaliptā vā jihvā śūnā ca yasya vai
karkaśā vā bhavedyasya so 'cirādvijahātyasūn
- 8
कुटिला स्फुटिता वापि शुष्का वा यस्य नासिका
अवस्फूर्जति मग्ना वा न स जीवति मानवः
kuṭilā sphuṭitā vāpi śuṣkā vā yasya nāsikā
avasphūrjati magnā vā na sa jīvati mānavaḥ
- 9
संक्षिप्ते विषमे स्तब्धे रक्ते स्रस्ते च लोचने
स्यातां वा प्रस्रुते यस्य स गतायुर्नरो ध्रुवम्
saṃkṣipte viṣame stabdhe rakte sraste ca locane
syātāṃ vā prasrute yasya sa gatāyurnaro dhruvam
- 10
केशाः सीमन्तिनो यस्य संक्षिप्ते विनते भ्रुवौ
लुनन्ति चाक्षिपक्ष्माणि सो ऽचिराद्याति मृत्यवे
keśāḥ sīmantino yasya saṃkṣipte vinate bhruvau
lunanti cākṣipakṣmāṇi so 'cirādyāti mṛtyave
- 11
नाहरत्यन्नमास्यस्थं न धारयति यः शिरः
एकाग्रदृष्टिर्मूढात्मा सद्यः प्राणान्जहाति सः
nāharatyannamāsyasthaṃ na dhārayati yaḥ śiraḥ
ekāgradṛṣṭirmūḍhātmā sadyaḥ prāṇānjahāti saḥ
- 12
बलवान्दुर्बलो वापि संमोहं यो ऽधिगच्छति
उत्थाप्यमानो बहुशस्तं पक्वं भिषगादिशेत्
balavāndurbalo vāpi saṃmohaṃ yo 'dhigacchati
utthāpyamāno bahuśastaṃ pakvaṃ bhiṣagādiśet
- 13
उत्तानः सर्वदा शेते पादौ विकुरुते च यः
विप्रसारणशीलो वा न स जीवति मानवः
uttānaḥ sarvadā śete pādau vikurute ca yaḥ
viprasāraṇaśīlo vā na sa jīvati mānavaḥ
- 14
शीतपादकरोच्छ्वासश्छिन्नोच्छ्वासश्च यो भवेत्
काकोच्छ्वासश्च यो मर्त्यस्तं धीरः परिवर्जयेत्
śītapādakarocchvāsaśchinnocchvāsaśca yo bhavet
kākocchvāsaśca yo martyastaṃ dhīraḥ parivarjayet
- 15
निद्रा न छिद्यते यस्य यो वा जागर्ति सर्वदा
मुह्येद्वा वक्तुकामश्च प्रत्याख्येयः स जानता
nidrā na chidyate yasya yo vā jāgarti sarvadā
muhyedvā vaktukāmaśca pratyākhyeyaḥ sa jānatā
- 16
उत्तरौष्ठं च यो लिह्याद् उत्कारांश्च करोति यः
प्रेतैर्वा भाषते सार्धं प्रेतरूपं तमादिशेत्
uttarauṣṭhaṃ ca yo lihyād utkārāṃśca karoti yaḥ
pretairvā bhāṣate sārdhaṃ pretarūpaṃ tamādiśet
- 17
खेभ्यः सरोमकूपेभ्यो यस्य रक्तं प्रवर्तते
पुरुषस्याविषार्तस्य सद्यो जह्यात्स जीवितम्
khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ pravartate
puruṣasyāviṣārtasya sadyo jahyātsa jīvitam
- 18
वाताष्ठीला तु हृदये यस्योर्ध्वम् अनुयायिनी
रुजान्नविद्वेषकरी स परासुर् असंशयम्
vātāṣṭhīlā tu hṛdaye yasyordhvam anuyāyinī
rujānnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayam
- 19
अनन्योपद्रवकृतः शोफः पादसमुत्थितः
पुरुषं हन्ति नारीं तु मुखजो गुह्यजो द्वयम्
ananyopadravakṛtaḥ śophaḥ pādasamutthitaḥ
puruṣaṃ hanti nārīṃ tu mukhajo guhyajo dvayam
- 20
अतिसारो ज्वरो हिक्का छर्दिः शूनाण्डमेढ्रता
श्वासिनः कासिनो वापि यस्य तं क्षीणमादिशेत्
atisāro jvaro hikkā chardiḥ śūnāṇḍameḍhratā
śvāsinaḥ kāsino vāpi yasya taṃ kṣīṇamādiśet
- 21
स्वेदो दाहश्च बलवान्हिक्का श्वासश्च मानवम्
बलवन्तम् अपि प्राणैर्वियुञ्जन्ति न संशयः
svedo dāhaśca balavānhikkā śvāsaśca mānavam
balavantam api prāṇairviyuñjanti na saṃśayaḥ
- 22
श्यावा जिह्वा भवेद्यस्य सव्यं चाक्षि निमज्जति
मुखं च जायते पूति यस्य तं परिवर्जयेत्
śyāvā jihvā bhavedyasya savyaṃ cākṣi nimajjati
mukhaṃ ca jāyate pūti yasya taṃ parivarjayet
- 23
वक्त्रमापूर्यते ऽश्रुभिः स्विद्यतश्चरणावुभौ
चक्षुश्चाकुलतां याति यमराष्ट्रं गमिष्यतः
vaktramāpūryate 'śrubhiḥ svidyataścaraṇāvubhau
cakṣuścākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ
- 24
अतिमात्रं लघूनि स्युर्गात्राणि गुरुकाणि वा
यस्याकस्मात्स विज्ञेयो गन्ता वैवस्वतालयम्
atimātraṃ laghūni syurgātrāṇi gurukāṇi vā
yasyākasmātsa vijñeyo gantā vaivasvatālayam
- 25
पङ्कमत्स्यवसातैलघृतगन्धांश्च ये नराः
मृष्टगन्धांश्च ये वान्ति गन्तारस्ते यमालयम्
paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāṃśca ye narāḥ
mṛṣṭagandhāṃśca ye vānti gantāraste yamālayam
- 26
यूका ललाटमायान्ति बलिं नाश्नन्ति वायसाः
येषां वापि रतिर्नास्ति यातारस्ते यमालयम्
yūkā lalāṭamāyānti baliṃ nāśnanti vāyasāḥ
yeṣāṃ vāpi ratirnāsti yātāraste yamālayam
- 27
ज्वरातिसारशोफाः स्युर्यस्यान्योन्यावसादिनः
प्रक्षीणबलमांसस्य नासौ शक्यश्चिकित्सितुम्
jvarātisāraśophāḥ syuryasyānyonyāvasādinaḥ
prakṣīṇabalamāṃsasya nāsau śakyaścikitsitum
- 28
क्षीणस्य यस्य क्षुत्तृष्णे हृद्यैर्मिष्टैर्हितैस्तथा
न शाम्यतो ऽन्नपानैश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः
kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyairmiṣṭairhitaistathā
na śāmyato 'nnapānaiśca tasya mṛtyurupasthitaḥ
- 29
प्रवाहिका शिरःशूलं कोष्ठशूलं च दारुणम्
पिपासा बलहानिश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः
pravāhikā śiraḥśūlaṃ koṣṭhaśūlaṃ ca dāruṇam
pipāsā balahāniśca tasya mṛtyurupasthitaḥ
- 30
विषमेणोपचारेण कर्मभिश्च पुराकृतैः
अनित्यत्वाच्च जन्तूनां जीवितं निधनं व्रजेत्
viṣameṇopacāreṇa karmabhiśca purākṛtaiḥ
anityatvācca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanaṃ vrajet

