21 shlokas
- 1
अथातो विपरीताविपरीतव्रणविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto viparītāviparītavraṇavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
फलाग्निजलवृष्टीनां पुष्पधूमाम्बुदा यथा
ख्यापयन्ति भविष्यत्वं तथा रिष्टानि पञ्चताम्
phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā yathā
khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ tathā riṣṭāni pañcatām
- 4
तानि सौक्ष्म्यात्प्रमादाद्वा तथैवाशु व्यतिक्रमात्
गृह्यन्ते नोद्गतान्यज्ञैर्मुमूर्षोर्न त्वसंभवात्
tāni saukṣmyātpramādādvā tathaivāśu vyatikramāt
gṛhyante nodgatānyajñairmumūrṣorna tvasaṃbhavāt
- 5
ध्रुवं तु मरणं रिष्टे ब्राह्मणैस्तत्किलामलैः
रसायनतपोजप्यतत्परैर्वा निवार्यते
dhruvaṃ tu maraṇaṃ riṣṭe brāhmaṇaistatkilāmalaiḥ
rasāyanatapojapyatatparairvā nivāryate
- 6
नक्षत्रपीडा बहुधा यथाकालं विपच्यते
तथैवारिष्टपाकं च ब्रुवते बहवो जनाः
nakṣatrapīḍā bahudhā yathākālaṃ vipacyate
tathaivāriṣṭapākaṃ ca bruvate bahavo janāḥ
- 7
असिद्धिमाप्नुयाल्लोके प्रतिकुर्वन्गतायुषः
अतो ऽरिष्टानि यत्नेन लक्षयेत्कुशलो भिषक्
asiddhimāpnuyālloke pratikurvangatāyuṣaḥ
ato 'riṣṭāni yatnena lakṣayetkuśalo bhiṣak
- 8
गन्धवर्णरसादीनां विशेषाणां स्वभावतः
वैकृतं यत्तदाचष्टे व्रणिनः पक्वलक्षणम्
gandhavarṇarasādīnāṃ viśeṣāṇāṃ svabhāvataḥ
vaikṛtaṃ yattadācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇam
- 9
कटुस्तीक्ष्णश्च विस्रश्च गन्धस्तु पवनादिभिः
लोहगन्धिस्तु रक्तेन व्यामिश्रः सान्निपातिकः
kaṭustīkṣṇaśca visraśca gandhastu pavanādibhiḥ
lohagandhistu raktena vyāmiśraḥ sānnipātikaḥ
- 10
लाजातसीतैलसमाः किंचिद्विस्राश्च गन्धतः
ज्ञेयाः प्रकृतिगन्धाः स्युरतो ऽन्यद्गन्धवैकृतम्
lājātasītailasamāḥ kiṃcidvisrāśca gandhataḥ
jñeyāḥ prakṛtigandhāḥ syurato 'nyadgandhavaikṛtam
- 11
मद्यागुर्वाज्यसुमनापद्मचन्दनचम्पकैः
सगन्धा दिव्यगन्धाश्च मुमूर्षूणां व्रणाः स्मृताः
madyāgurvājyasumanāpadmacandanacampakaiḥ
sagandhā divyagandhāśca mumūrṣūṇāṃ vraṇāḥ smṛtāḥ
- 12
श्ववाजिमूषिकध्वाङ्क्षपूतिवल्लूरमत्कुणैः
सगन्धाः पङ्कगन्धाश्च भूमिगन्धाश्च गर्हिताः
śvavājimūṣikadhvāṅkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ
sagandhāḥ paṅkagandhāśca bhūmigandhāśca garhitāḥ
- 13
कुङ्कुमध्यामकङ्कुष्ठसवर्णाः पित्तकोपतः
न दह्यन्ते न चूष्यन्ते भिषक्तान्परिवर्जयेत्
kuṅkumadhyāmakaṅkuṣṭhasavarṇāḥ pittakopataḥ
na dahyante na cūṣyante bhiṣaktānparivarjayet
- 14
कण्डूमन्तः स्थिराः श्वेताः स्निग्धाः कफनिमित्ततः
दूयन्ते वापि दह्यन्ते भिषक्तान्परिवर्जयेत्
kaṇḍūmantaḥ sthirāḥ śvetāḥ snigdhāḥ kaphanimittataḥ
dūyante vāpi dahyante bhiṣaktānparivarjayet
- 15
कृष्णास्तु ये तनुस्रावा वातजा मर्मतापिनः
स्वल्पाम् अपि न कुर्वन्ति रुजं तान्परिवर्जयेत्
kṛṣṇāstu ye tanusrāvā vātajā marmatāpinaḥ
svalpām api na kurvanti rujaṃ tānparivarjayet
- 16
क्ष्वेडन्ति घुर्घुरायन्ते ज्वलन्तीव च ये व्रणाः
त्वङ्मांसस्थाश्च पवनं सशब्दं विसृजन्ति ये
kṣveḍanti ghurghurāyante jvalantīva ca ye vraṇāḥ
tvaṅmāṃsasthāśca pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye
- 17
ये च मर्मस्वसंभूता भवन्त्यत्यर्थवेदनाः
दह्यन्ते चान्तरत्यर्थं बहिः शीताश्च ये व्रणाः
ye ca marmasvasaṃbhūtā bhavantyatyarthavedanāḥ
dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥ śītāśca ye vraṇāḥ
- 18
दह्यन्ते बहिर् अत्यर्थं भवन्त्यन्तश्च शीतलाः
शक्तिध्वजरथाः कुन्तवाजिवारणगोवृषाः
dahyante bahir atyarthaṃ bhavantyantaśca śītalāḥ
śaktidhvajarathāḥ kuntavājivāraṇagovṛṣāḥ
- 19
येषु चाप्यवभासेरन्प्रासादाकृतयस्तथा
चूर्णावकीर्णा इव ये भान्ति वा न च चूर्णिताः
yeṣu cāpyavabhāseranprāsādākṛtayastathā
cūrṇāvakīrṇā iva ye bhānti vā na ca cūrṇitāḥ
- 20
प्राणमांसक्षयश्वासकासारोचकपीडिताः
प्रवृद्धपूयरुधिरा व्रणा येषां च मर्मसु
prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ
pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu
- 21
क्रियाभिः सम्यगारब्धा न सिध्यन्ति च ये व्रणाः
वर्जयेत्तान्भिषक्प्राज्ञः संरक्षन्नात्मनो यशः
kriyābhiḥ samyagārabdhā na sidhyanti ca ye vraṇāḥ
varjayettānbhiṣakprājñaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ

