21 shlokas
- 1
अथातः कृत्याकृत्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ kṛtyākṛtyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
तत्र वयःस्थानां दृढानां प्राणवतां सत्त्ववतां च सुचिकित्स्या व्रणाः एकस्मिन्वा पुरुषे यत्रैतद्गुणचतुष्टयं तस्य सुखसाधनीयतमाः
तत्र वयःस्थानां प्रत्यग्रधातुत्वादाशु व्रणा रोहन्ति दृढानां स्थिरबहुमांसत्वाच्छस्त्रमवचार्यमाणं सिरास्नाय्वादिविशेषान्न प्राप्नोति प्राणवतां वेदनाभिघाताहारयन्त्रणादिभिर्न ग्लानिरुत्पद्यते सत्त्ववतां दारुणैर् अपि क्रियाविशेषैर्न व्यथा भवति तस्माद् एतेषां सुखसाधनीयतमाः
tatra vayaḥsthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ sattvavatāṃ ca sucikitsyā vraṇāḥ ekasminvā puruṣe yatraitadguṇacatuṣṭayaṃ tasya sukhasādhanīyatamāḥ
tatra vayaḥsthānāṃ pratyagradhātutvādāśu vraṇā rohanti dṛḍhānāṃ sthirabahumāṃsatvācchastramavacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādiviśeṣānna prāpnoti prāṇavatāṃ vedanābhighātāhārayantraṇādibhirna glānirutpadyate sattvavatāṃ dāruṇair api kriyāviśeṣairna vyathā bhavati tasmād eteṣāṃ sukhasādhanīyatamāḥ
- 4
त एव विपरीतगुणा वृद्धकृशाल्पप्राणभीरुषु द्रष्टव्याः
ta eva viparītaguṇā vṛddhakṛśālpaprāṇabhīruṣu draṣṭavyāḥ
- 5
स्फिक्पायुप्रजननललाटगण्डौष्ठपृष्ठकर्णफलकोशोदरजत्रुमुखाभ्यन्तरसंस्थाः सुखरोपणीया व्रणाः
sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapṛṣṭhakarṇaphalakośodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ sukharopaṇīyā vraṇāḥ
- 6
अक्षिदन्तनासापाङ्गश्रोत्रनाभिजठरसेवनीनितम्बपार्श्वकुक्षिवक्षःकक्षास्तनसंधिभागगताः सफेनपूयरक्तानिलवाहिनो ऽन्तःशल्याश्च दुश्चिकित्स्याः अधोभागाश्चोर्ध्वभागनिर्वाहिणो रोमान्तोपनखमर्मजङ्घास्थिसंश्रिताश्च भगन्दरम् अपि चान्तर्मुखं सेवनीकुटकास्थिसंश्रितम्
akṣidantanāsāpāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥkakṣāstanasaṃdhibhāgagatāḥ saphenapūyaraktānilavāhino 'ntaḥśalyāśca duścikitsyāḥ adhobhāgāścordhvabhāganirvāhiṇo romāntopanakhamarmajaṅghāsthisaṃśritāśca bhagandaram api cāntarmukhaṃ sevanīkuṭakāsthisaṃśritam
- 7
कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम्
व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां चापि व्रणे व्रणाः
kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām
vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ
- 8
अवपाटिकानिरुद्धप्रकशसंनिरुद्धगुदजठरग्रन्थिक्षतक्रिमयः प्रतिश्यायजाः कोष्ठजाश्च त्वग्दोषिणां प्रमेहिणां वा ये परिक्षतेषु दृश्यन्ते शर्करा सिकतामेहो वातकुण्डलिकाष्ठीला दन्तशर्करोपकुशः कण्ठशालूकं निष्कोषणदूषिताश्च दन्तवेष्टा विसर्पास्थिक्षतोरःक्षतव्रणग्रन्थिप्रभृतयश्च याप्याः
avapāṭikāniruddhaprakaśasaṃniruddhagudajaṭharagranthikṣatakrimayaḥ pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāśca tvagdoṣiṇāṃ pramehiṇāṃ vā ye parikṣateṣu dṛśyante śarkarā sikatāmeho vātakuṇḍalikāṣṭhīlā dantaśarkaropakuśaḥ kaṇṭhaśālūkaṃ niṣkoṣaṇadūṣitāśca dantaveṣṭā visarpāsthikṣatoraḥkṣatavraṇagranthiprabhṛtayaśca yāpyāḥ
- 9
साध्या याप्यत्वमायान्ति याप्याश्चासाध्यतां तथा
घ्नन्ति प्राणानसाध्यास्तु नराणामक्रियावताम्
sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā
ghnanti prāṇānasādhyāstu narāṇāmakriyāvatām
- 10
यापनीयं विजानीयात्क्रिया धारयते तु यम्
क्रियायां तु निवृत्तायां सद्य एव विनश्यति
yāpanīyaṃ vijānīyātkriyā dhārayate tu yam
kriyāyāṃ tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati
- 11
प्राप्ता क्रिया धारयति याप्यव्याधितम् आतुरम्
प्रपतिष्यदिवागारं विष्कम्भः साधुयोजितः
prāptā kriyā dhārayati yāpyavyādhitam āturam
prapatiṣyadivāgāraṃ viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ
- 12
अत ऊर्ध्वमसाध्यान्वक्ष्यामः मांसपिण्डवदुद्गताः प्रसेकिनो ऽन्तःपूयवेदनावन्तो ऽश्वापानवद् उद्वृत्तौष्ठाः केचित्कठिना गोशृङ्गवद् उन्नतमृदुमांसप्ररोहाः अपरे दुष्टरुधिरास्राविणस्तनुशीतपिच्छिलस्राविणो वा मध्योन्नताः केचिदवसन्नशुषिरपर्यन्ताः शणतूलवत्स्नायुजालवन्तो दुर्दर्शनाः वसामेदोमज्जमस्तुलुङ्गस्राविणश्च दोषसमुत्थाः पीतासितमूत्रपुरीषवातवाहिनश्च कोष्ठस्थाः त एवोभयतोभागव्रणमुखेषु पूयरक्तनिर्वाहिणः क्षीणमांसानां च सर्वतोगतयश्चाणुमुखा मांसबुद्बुदवन्तः सशब्दवातवाहिनश्च शिरःकण्ठस्थाः क्षीणमांसानां च पूयरक्तनिर्वाहिणो ऽरोचकाविपाककासश्वासोपद्रवयुक्ताः भिन्ने वा शिरःकपाले यत्र मस्तुलुङ्गदर्शनं त्रिदोषलिङ्गप्रादुर्भावः कासश्वासौ वा यस्येति
ata ūrdhvamasādhyānvakṣyāmaḥ māṃsapiṇḍavadudgatāḥ prasekino 'ntaḥpūyavedanāvanto 'śvāpānavad udvṛttauṣṭhāḥ kecitkaṭhinā gośṛṅgavad unnatamṛdumāṃsaprarohāḥ apare duṣṭarudhirāsrāviṇastanuśītapicchilasrāviṇo vā madhyonnatāḥ kecidavasannaśuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavatsnāyujālavanto durdarśanāḥ vasāmedomajjamastuluṅgasrāviṇaśca doṣasamutthāḥ pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaśca koṣṭhasthāḥ ta evobhayatobhāgavraṇamukheṣu pūyaraktanirvāhiṇaḥ kṣīṇamāṃsānāṃ ca sarvatogatayaścāṇumukhā māṃsabudbudavantaḥ saśabdavātavāhinaśca śiraḥkaṇṭhasthāḥ kṣīṇamāṃsānāṃ ca pūyaraktanirvāhiṇo 'rocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ bhinne vā śiraḥkapāle yatra mastuluṅgadarśanaṃ tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ kāsaśvāsau vā yasyeti
- 13
भवन्ति चात्र
वसां मेदो ऽथ मज्जानं मस्तुलुङ्गं च यः स्रवेत्
आगन्तुस्तु व्रणः सिध्येन्न सिध्येद्दोषसंभवः
bhavanti cātra
vasāṃ medo 'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet
āgantustu vraṇaḥ sidhyenna sidhyeddoṣasaṃbhavaḥ
- 14
अमर्मोपहिते देशे सिरासन्ध्यस्थिवर्जिते
विकारो यो ऽनुपर्येति तदसाध्यस्य लक्षणम्
amarmopahite deśe sirāsandhyasthivarjite
vikāro yo 'nuparyeti tadasādhyasya lakṣaṇam
- 15
क्रमेणोपचयं प्राप्य धातूननुगतः शनैः
न शक्य उन्मूलयितुं वृद्धो वृक्ष इवामयः
krameṇopacayaṃ prāpya dhātūnanugataḥ śanaiḥ
na śakya unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ
- 16
स स्थिरत्वान्महत्त्वाच्च धात्वनुक्रमणेन च
निहन्त्यौषधवीर्याणि मन्त्रान्दुष्टग्रहो यथा
sa sthiratvānmahattvācca dhātvanukramaṇena ca
nihantyauṣadhavīryāṇi mantrānduṣṭagraho yathā
- 17
अतो यो विपरीतः स्यात्सुखसाध्यः स उच्यते
अबद्धमूलः क्षुपको यद्वदुत्पाटने सुखः
ato yo viparītaḥ syātsukhasādhyaḥ sa ucyate
abaddhamūlaḥ kṣupako yadvadutpāṭane sukhaḥ
- 18
त्रिभिर्दोषैर् अनाक्रान्तः श्यावौष्ठः पिडकी समः
अवेदनो निरास्रावो व्रणः शुद्ध इहोच्यते
tribhirdoṣair anākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī samaḥ
avedano nirāsrāvo vraṇaḥ śuddha ihocyate
- 19
कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः
स्थिराश्चिपिटिकावन्तो रोहतीति तमादिशेत्
kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ
sthirāścipiṭikāvanto rohatīti tamādiśet
- 20
रूढवर्त्मानम् अग्रन्थिम् अशूनम् अरुजं व्रणम्
त्वक्सवर्णं समतलं सम्यग्रूढं विनिर्दिशेत्
rūḍhavartmānam agranthim aśūnam arujaṃ vraṇam
tvaksavarṇaṃ samatalaṃ samyagrūḍhaṃ vinirdiśet
- 21
दोषप्रकोपाद्व्यायामादभिघातादजीर्णतः
हर्षात्क्रोधाद्भयाद्वापि व्रणो रूढो ऽपि दीर्यते
doṣaprakopādvyāyāmādabhighātādajīrṇataḥ
harṣātkrodhādbhayādvāpi vraṇo rūḍho 'pi dīryate

