38 shlokas
- 1
अथात ऋतुचर्यमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāta ṛtucaryamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
कालो हि नाम भगवान्स्वयम्भुर् अनादिमध्यनिधनो ऽत्र रसव्यापत्सम्पत्ती जीवितमरणे च मनुष्याणाम् आयत्ते
स सूक्ष्माम् अपि कलां न लीयत इति कालः संकलयति कालयति वा भूतानीति कालः
kālo hi nāma bhagavānsvayambhur anādimadhyanidhano 'tra rasavyāpatsampattī jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇām āyatte
sa sūkṣmām api kalāṃ na līyata iti kālaḥ saṃkalayati kālayati vā bhūtānīti kālaḥ
- 4
तस्य संवत्सरात्मनो भगवान् आदित्यो गतिविशेषेण निमेषकाष्ठाकलामुहूर्ताहोरात्रपक्षमासर्त्वयनसंवत्सरयुगप्रविभागं करोति
tasya saṃvatsarātmano bhagavān ādityo gativiśeṣeṇa nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ karoti
- 5
तत्र लघ्वक्षरोच्चारणमात्रो ऽक्षिनिमेषः पञ्चदशाक्षिनिमेषाः काष्ठा त्रिंशत्काष्ठाः कला विंशतिकलो मुहूर्तः कलादशभागश्च त्रिंशन्मुहूर्तम् अहोरात्रं पञ्चदशाहोरात्राणि पक्षः स च द्विविधः शुक्लः कृष्णश्च तौ मासः
tatra laghvakṣaroccāraṇamātro 'kṣinimeṣaḥ pañcadaśākṣinimeṣāḥ kāṣṭhā triṃśatkāṣṭhāḥ kalā viṃśatikalo muhūrtaḥ kalādaśabhāgaśca triṃśanmuhūrtam ahorātraṃ pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ sa ca dvividhaḥ śuklaḥ kṛṣṇaśca tau māsaḥ
- 6
तत्र माघादयो द्वादश मासाः संवत्सरः द्विमासिकम् ऋतुं कृत्वा षडृतवो भवन्ति ते शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः तेषां तपस्तपस्यौ शिशिरः मधुमाधवौ वसन्तः शुचिशुक्रौ ग्रीष्मः नभोनभस्यौ वर्षाः इषोर्जौ शरत्सहःसहस्यौ हेमन्त इति
tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ dvimāsikam ṛtuṃ kṛtvā ṣaḍṛtavo bhavanti te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ teṣāṃ tapastapasyau śiśiraḥ madhumādhavau vasantaḥ śuciśukrau grīṣmaḥ nabhonabhasyau varṣāḥ iṣorjau śaratsahaḥsahasyau hemanta iti
- 7
त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च
तयोर्दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः तेषु भगवान् आप्यायते सोमः अम्ललवणमधुराश्च रसा बलवन्तो भवन्ति उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलम् अभिवर्धते
उत्तरं च शिशिरवसन्तग्रीष्माः तेषु भगवान् आप्यायते ऽर्कः तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तो भवन्ति उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलम् अपहीयते
ta ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ kālavibhāgakaratvādayane dve bhavato dakṣiṇamuttaraṃ ca
tayordakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāḥ teṣu bhagavān āpyāyate somaḥ amlalavaṇamadhurāśca rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balam abhivardhate
uttaraṃ ca śiśiravasantagrīṣmāḥ teṣu bhagavān āpyāyate 'rkaḥ tiktakaṣāyakaṭukāśca rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balam apahīyate
- 8
भवति चात्र
शीतांशुः क्लेदयत्युर्वीं विवस्वान्शोषयत्य् अपि
ताव् उभाव् अपि संश्रित्य वायुः पालयति प्रजाः
bhavati cātra
śītāṃśuḥ kledayatyurvīṃ vivasvānśoṣayaty api
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ
- 9
अथ खल्वयने द्वे युगपत्संवत्सरो भवति ते तु पञ्च युगमिति संज्ञां लभन्ते स एष निमेषादिर्युगपर्यन्तः कालश्चक्रवत्परिवर्तमानः कालचक्रम् उच्यत इत्य् एके
atha khalvayane dve yugapatsaṃvatsaro bhavati te tu pañca yugamiti saṃjñāṃ labhante sa eṣa nimeṣādiryugaparyantaḥ kālaścakravatparivartamānaḥ kālacakram ucyata ity eke
- 10
इह तु वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मप्रावृषः षडृतवो भवन्ति दोषोपचयप्रकोपोपशमनिमित्तं ते तु भाद्रपदाद्येन द्विमासिकेन व्याख्याताः तद्यथा भाद्रपदाश्वयुजौ वर्षाः कार्त्तिकमार्गशीर्षौ शरत्पौषमाघौ हेमन्तः फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः वैशाखज्येष्ठौ ग्रीष्मः आषाढश्रावणौ प्रावृड् इति
iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ te tu bhādrapadādyena dvimāsikena vyākhyātāḥ tadyathā bhādrapadāśvayujau varṣāḥ kārttikamārgaśīrṣau śaratpauṣamāghau hemantaḥ phālgunacaitrau vasantaḥ vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍ iti
- 11
तत्र वर्षास्वोषधयस्तरुण्यो ऽल्पवीर्या आपश्चाप्रसन्नाः क्षितिमलप्रायाः ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते विदाहात्पित्तसंचयमापादयन्ति स संचयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्य् उपशुष्यति पङ्के ऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान्व्याधीन्जनयति
ता एवौषधयः कालपरिणामात्परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रसन्नाः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्यश्च ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवाद् उपलेपाच्च श्लेष्मसंचयम् आपादयन्ति स संचयो वसन्ते ऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान्व्याधीन्जनयति
ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाद्वैशद्याच्च वायोः संचयम् आपादयन्ति स संचयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान्व्याधीन्जनयति
एवमेष दोषाणां संचयप्रकोपहेतुर् उक्तः
tatra varṣāsvoṣadhayastaruṇyo 'lpavīryā āpaścāprasannāḥ kṣitimalaprāyāḥ tā upayujyamānā nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante vidāhātpittasaṃcayamāpādayanti sa saṃcayaḥ śaradi praviralameghe viyaty upaśuṣyati paṅke 'rkakiraṇapravilāyitaḥ paittikānvyādhīnjanayati
tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmātpariṇatavīryā balavatyo hemante bhavantyāpaśca prasannāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyaśca tā upayujyamānā mandakiraṇatvādbhānoḥ satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ dehināmavidagdhāḥ snehācchaityādgauravād upalepācca śleṣmasaṃcayam āpādayanti sa saṃcayo vasante 'rkaraśmipravilāyita īṣatstabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikānvyādhīnjanayati
tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā atimātraṃ laghvyo bhavantyāpaśca tā upayujyamānāḥ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāllaghutvādvaiśadyācca vāyoḥ saṃcayam āpādayanti sa saṃcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātavarṣerito vātikānvyādhīnjanayati
evameṣa doṣāṇāṃ saṃcayaprakopahetur uktaḥ
- 12
तत्र वर्षाहेमन्तग्रीष्मेषु संचितानां दोषाणां शरद्वसन्तप्रावृट्सु च प्रकुपितानां निर्हरणं कर्तव्यम्
tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu saṃcitānāṃ doṣāṇāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyam
- 13
तत्र पैत्तिकानां व्याधीनाम् उपशमो हेमन्ते श्लैष्मिकाणां निदाघे वातिकानां शरदि स्वभावत एव त एते संचयप्रकोपोपशमा व्याख्याताः
tatra paittikānāṃ vyādhīnām upaśamo hemante ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe vātikānāṃ śaradi svabhāvata eva ta ete saṃcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ
- 14
तत्र पूर्वाह्णे वसन्तस्य लिङ्गं मध्याह्ने ग्रीष्मस्य अपराह्णे प्रावृषः प्रदोषे वार्षिकं शारदमर्धरात्रे प्रत्युषसि हैमन्तम् उपलक्षयेत् एवमहोरात्रम् अपि वर्षम् इव शीतोष्णवर्षलक्षणं दोषोपचयप्रकोपोपशमैर्जानीयात्
tatra pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ madhyāhne grīṣmasya aparāhṇe prāvṛṣaḥ pradoṣe vārṣikaṃ śāradamardharātre pratyuṣasi haimantam upalakṣayet evamahorātram api varṣam iva śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamairjānīyāt
- 15
तत्र अव्यापन्नेष्व् ऋतुष्व् अव्यापन्ना ओषधयो भवन्त्यापश्च ता उपयुज्यमानाः प्राणायुर्बलवीर्यौजस्कर्यो भवन्ति
tatra avyāpanneṣv ṛtuṣv avyāpannā oṣadhayo bhavantyāpaśca tā upayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti
- 16
तेषां पुनर्व्यापदो ऽदृष्टकारिताः शीतोष्णवातवर्षाणि खलु विपरीतान्योषधीर्व्यापादयन्त्य् अपश्च
teṣāṃ punarvyāpado 'dṛṣṭakāritāḥ śītoṣṇavātavarṣāṇi khalu viparītānyoṣadhīrvyāpādayanty apaśca
- 17
तासाम् उपयोगाद्विविधरोगप्रादुर्भावो मरको वा भवेद् इति
tāsām upayogādvividharogaprādurbhāvo marako vā bhaved iti
- 18
तत्र अव्यापन्नानाम् ओषधीनाम् अपां चोपयोगः
tatra avyāpannānām oṣadhīnām apāṃ copayogaḥ
- 19
कदाचिद् अव्यापन्नेष्व् अप्य् ऋतुषु कृत्याभिशापरक्षःक्रोधाधर्मैर् उपध्वस्यन्ते जनपदाः विषौषधिपुष्पगन्धेन वायुनोपनीतेनाक्रम्यते यो देशस्तत्र दोषप्रकृत्यविशेषेण कासश्वासवमथुप्रतिश्यायशिरोरुग्ज्वरैर् उपतप्यन्ते ग्रहनक्षत्रचरितैर्वा गृहदारशयनासनयानवाहनमणिरत्नोपकरणगर्हितलक्षणनिमित्तप्रादुर्भावैर्वा
kadācid avyāpanneṣv apy ṛtuṣu kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhādharmair upadhvasyante janapadāḥ viṣauṣadhipuṣpagandhena vāyunopanītenākramyate yo deśastatra doṣaprakṛtyaviśeṣeṇa kāsaśvāsavamathupratiśyāyaśirorugjvarair upatapyante grahanakṣatracaritairvā gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvairvā
- 20
तत्र स्थानपरित्यागशान्तिकर्मप्रायश्चित्तमङ्गलजपहोमोपहारेज्याञ्जलिनमस्कारतपोनियमदयादानदीक्षाभ्युपगमदेवताब्राह्मणगुरुपरैर्भवितव्यम् एवं साधु भवति
tatra sthānaparityāgaśāntikarmaprāyaścittamaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyamadayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparairbhavitavyam evaṃ sādhu bhavati
- 21
अत ऊर्ध्वम् अव्यापन्नानाम् ऋतूनां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः
ata ūrdhvam avyāpannānām ṛtūnāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ
- 22
वायुर्वात्युत्तरः शीतो रजोधूमाकुला दिशः
छन्नस्तुषारैः सविता हिमानद्धा जलाशयाः
vāyurvātyuttaraḥ śīto rajodhūmākulā diśaḥ
channastuṣāraiḥ savitā himānaddhā jalāśayāḥ
- 23
दर्पिता ध्वाङ्क्षखड्गाह्वमहिषोरभ्रकुञ्जराः
रोध्रप्रियङ्गुपुंनागाः पुष्पिता हिमसाह्वये
darpitā dhvāṅkṣakhaḍgāhvamahiṣorabhrakuñjarāḥ
rodhrapriyaṅgupuṃnāgāḥ puṣpitā himasāhvaye
- 24
शिशिरे शीतमधिकं वातवृष्ट्याकुला दिशः
शेषं हेमन्तवत्सर्वं विज्ञेयं लक्षणं बुधैः
śiśire śītamadhikaṃ vātavṛṣṭyākulā diśaḥ
śeṣaṃ hemantavatsarvaṃ vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ
- 25
सिद्धविद्याधरवधूचरणालक्तकाङ्किते
मलये चन्दनलतापरिष्वङ्गाधिवासिते
siddhavidyādharavadhūcaraṇālaktakāṅkite
malaye candanalatāpariṣvaṅgādhivāsite
- 26
वाति कामिजनानन्दजननो ऽनङ्गदीपनः
दम्पत्योर्मानभिदुरो वसन्ते दक्षिणो ऽनिलः
vāti kāmijanānandajanano 'naṅgadīpanaḥ
dampatyormānabhiduro vasante dakṣiṇo 'nilaḥ
- 27
दिशो वसन्ते विमलाः काननैर् उपशोभिताः
किंशुकाम्भोजबकुलचूताशोकादिपुष्पितैः
diśo vasante vimalāḥ kānanair upaśobhitāḥ
kiṃśukāmbhojabakulacūtāśokādipuṣpitaiḥ
- 28
कोकिलाषट्पदगणैर् उपगीता मनोहराः
दक्षिणानिलसंवीताः सुमुखाः पल्लवोज्ज्वलाः
kokilāṣaṭpadagaṇair upagītā manoharāḥ
dakṣiṇānilasaṃvītāḥ sumukhāḥ pallavojjvalāḥ
- 29
ग्रीष्मे तीक्ष्णांशुरादित्यो मारुतो नैरृतो ऽसुखः
भूस्तप्ता सरितस्तन्व्यो दिशः प्रज्वलिता इव
grīṣme tīkṣṇāṃśurādityo māruto nairṛto 'sukhaḥ
bhūstaptā saritastanvyo diśaḥ prajvalitā iva
- 30
भ्रान्तचक्राह्वयुगलाः पयःपानाकुला मृगाः
ध्वस्तवीरुत्तृणलता विपर्णाङ्कितपादपाः
bhrāntacakrāhvayugalāḥ payaḥpānākulā mṛgāḥ
dhvastavīruttṛṇalatā viparṇāṅkitapādapāḥ

