229 shlokas
- 1
अथातो द्रवद्रव्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto dravadravyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
पानीयम् आन्तरीक्षम् अनिर्देश्यरसम् अमृतं जीवनं तर्पणं धारणमाश्वासजननं श्रमक्लमपिपासामदमूर्छातन्द्रानिद्रादाहप्रशमनम् एकान्ततः पथ्यतमं च
pānīyam āntarīkṣam anirdeśyarasam amṛtaṃ jīvanaṃ tarpaṇaṃ dhāraṇamāśvāsajananaṃ śramaklamapipāsāmadamūrchātandrānidrādāhapraśamanam ekāntataḥ pathyatamaṃ ca
- 4
तदेवावनिपतितम् अन्यतमं रसम् उपलभते स्थानविशेषान्नदीनदसरस्तडागवापीकूपचुण्टीप्रस्रवणोद्भिदविकिरकेदारपल्वलादिषु स्थानेष्ववस्थितम् इति
tadevāvanipatitam anyatamaṃ rasam upalabhate sthānaviśeṣānnadīnadasarastaḍāgavāpīkūpacuṇṭīprasravaṇodbhidavikirakedārapalvalādiṣu sthāneṣvavasthitam iti
- 5
तत्र लोहितकपिलपाण्डुनीलपीतशुक्लेष्ववनिप्रदेशेषु मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाणि यथासङ्ख्यम् उदकानि सम्भवन्तीत्येके भाषन्ते
tatra lohitakapilapāṇḍunīlapītaśukleṣvavanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyam udakāni sambhavantītyeke bhāṣante
- 6
तत्तु न सम्यक्
तत्र पृथिव्यादीनामन्योन्यानुप्रवेशकृतः सलिलरसो भवत्युत्कर्षापकर्षेण
तत्र स्वलक्षणभूयिष्ठायां भूमावम्लं लवणं च अम्बुगुणभूयिष्ठायां मधुरं तेजोगुणभूयिष्ठायां कटुकं तिक्तं च वायुगुणभूयिष्ठायां कषायम् आकाशगुणभूयिष्ठायामव्यक्तरसम् अव्यक्तं ह्याकाशमित्यतः तत्प्रधानमव्यक्तरसत्वात्तत्पेयमान्तरीक्षलाभे
tattu na samyak
tatra pṛthivyādīnāmanyonyānupraveśakṛtaḥ salilaraso bhavatyutkarṣāpakarṣeṇa
tatra svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmāvamlaṃ lavaṇaṃ ca ambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ madhuraṃ tejoguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṭukaṃ tiktaṃ ca vāyuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyam ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāmavyaktarasam avyaktaṃ hyākāśamityataḥ tatpradhānamavyaktarasatvāttatpeyamāntarīkṣalābhe
- 7
तत्रान्तरीक्षं चतुर्विधम्
तद्यथा धारं कारं तौषारं हैमम् इति
तेषां धारं प्रधानं लघुत्वात्तत्पुनर्द्विविधं गाङ्गं सामुद्रं चेति
तत्र गाङ्गमाश्वयुजे मासि प्रायशो वर्षति
तयोर्द्वयोर् अपि परीक्षणं कुर्वीत शाल्योदनपिण्डम् अकुथितम् अविदग्धं रजतभाजनोपहितं वर्षति देवे बहिष्कुर्वीत स यदि मुहूर्तम्स्थितस्तादृश एव भवति तदा गाङ्गं पततीत्यवगन्तव्यं वर्णान्यत्वे सिक्थप्रक्लेदे च सामुद्रमिति विद्यात्तन्नोपादेयम्
सामुद्रमप्याश्वयुजे मासि गृहीतं गाङ्गवद्भवति
गाङ्गं पुनः प्रधानं तदुपाददीताश्वयुजे मासि
शुचिशुक्लविततपटैकदेशच्युतमथवा हर्म्यतलपरिभ्रष्टमन्यैर्वा शुचिभिर्भाजनैर्गृहीतं सौवर्णे राजते मृन्मये वा पात्रे निदध्यात्
तत्सर्वकालम् उपयुञ्जीत तस्यालाभे भौमम्
तच्चाकाशगुणबहुलम्
तत्पुनः सप्तविधम्
तद्यथा कौपं नादेयं सारसं ताडागं प्रास्रवणम् औद्भिदं चौण्ट्यम् इति
tatrāntarīkṣaṃ caturvidham
tadyathā dhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ haimam iti
teṣāṃ dhāraṃ pradhānaṃ laghutvāttatpunardvividhaṃ gāṅgaṃ sāmudraṃ ceti
tatra gāṅgamāśvayuje māsi prāyaśo varṣati
tayordvayor api parīkṣaṇaṃ kurvīta śālyodanapiṇḍam akuthitam avidagdhaṃ rajatabhājanopahitaṃ varṣati deve bahiṣkurvīta sa yadi muhūrtamsthitastādṛśa eva bhavati tadā gāṅgaṃ patatītyavagantavyaṃ varṇānyatve sikthapraklede ca sāmudramiti vidyāttannopādeyam
sāmudramapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gāṅgavadbhavati
gāṅgaṃ punaḥ pradhānaṃ tadupādadītāśvayuje māsi
śuciśuklavitatapaṭaikadeśacyutamathavā harmyatalaparibhraṣṭamanyairvā śucibhirbhājanairgṛhītaṃ sauvarṇe rājate mṛnmaye vā pātre nidadhyāt
tatsarvakālam upayuñjīta tasyālābhe bhaumam
taccākāśaguṇabahulam
tatpunaḥ saptavidham
tadyathā kaupaṃ nādeyaṃ sārasaṃ tāḍāgaṃ prāsravaṇam audbhidaṃ cauṇṭyam iti
- 8
तत्र वर्षास्वान्तरिक्षमौद्भिदं वा सेवेत महागुणत्वात्शरदि सर्वं प्रसन्नत्वात्हेमन्ते सारसं ताडागं वा वसन्ते कौपं प्रास्रवणं वा ग्रीष्मे ऽप्येवं प्रावृषि चौण्ट्यम् अनभिवृष्टं सर्वं चेति
tatra varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṃ vā seveta mahāguṇatvātśaradi sarvaṃ prasannatvāthemante sārasaṃ tāḍāgaṃ vā vasante kaupaṃ prāsravaṇaṃ vā grīṣme 'pyevaṃ prāvṛṣi cauṇṭyam anabhivṛṣṭaṃ sarvaṃ ceti
- 9
कीटमूत्रपुरीषाण्डशवकोथप्रदूषितम्
तृणपर्णोत्करयुतं कलुषं विषसंयुतम्
kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakothapradūṣitam
tṛṇaparṇotkarayutaṃ kaluṣaṃ viṣasaṃyutam
- 10
यो ऽवगाहेत वर्षासु पिबेद्वापि नवं जलम्
स बाह्याभ्यन्तरान्रोगान्प्राप्नुयात्क्षिप्रम् एव तु
yo 'vagāheta varṣāsu pibedvāpi navaṃ jalam
sa bāhyābhyantarānrogānprāpnuyātkṣipram eva tu
- 11
तत्र यत्पङ्कशैवलहठतृणपद्मपत्रप्रभृतिभिर् अवच्छन्नं शशिसूर्यकिरणानिलैर्नाभिजुष्टं गन्धवर्णरसोपसृष्टं च तद्व्यापन्नमिति विद्यात्
तस्य स्पर्शरूपरसगन्धवीर्यविपाकदोषाः षट्सम्भवन्ति
तत्र खरता पैच्छिल्यमौष्ण्यं दन्तग्राहिता च स्पर्शदोषः पङ्कसिकताशैवालबहुवर्णता रूपदोषः व्यक्तरसता रसदोषः अनिष्टगन्धता गन्धदोषः यदुपयुक्तं तृष्णागौरवशूलकफप्रसेकानापादयति स वीर्यदोषः यदुपयुक्तं चिराद्विपच्यते विष्टम्भयति वा स विपाकदोष इति
त एते आन्तरिक्षे न सन्ति
tatra yatpaṅkaśaivalahaṭhatṛṇapadmapatraprabhṛtibhir avacchannaṃ śaśisūryakiraṇānilairnābhijuṣṭaṃ gandhavarṇarasopasṛṣṭaṃ ca tadvyāpannamiti vidyāt
tasya sparśarūparasagandhavīryavipākadoṣāḥ ṣaṭsambhavanti
tatra kharatā paicchilyamauṣṇyaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ paṅkasikatāśaivālabahuvarṇatā rūpadoṣaḥ vyaktarasatā rasadoṣaḥ aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ yadupayuktaṃ tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekānāpādayati sa vīryadoṣaḥ yadupayuktaṃ cirādvipacyate viṣṭambhayati vā sa vipākadoṣa iti
ta ete āntarikṣe na santi
- 12
व्यापन्नस्य चाग्निक्वथनं सूर्यातपप्रतापनं तप्तायःपिण्डसिकतालोष्ट्राणां वा निर्वापणं प्रसादनं च कर्तव्यं नागचम्पकोत्पलपाटलापुष्पप्रभृतिभिश्चाधिवासनम् इति
vyāpannasya cāgnikvathanaṃ sūryātapapratāpanaṃ taptāyaḥpiṇḍasikatāloṣṭrāṇāṃ vā nirvāpaṇaṃ prasādanaṃ ca kartavyaṃ nāgacampakotpalapāṭalāpuṣpaprabhṛtibhiścādhivāsanam iti
- 13
सौवर्णे राजते ताम्रे कांस्ये मणिमये ऽपि वा
पुष्पावतंसं भौमे वा सुगन्धि सलिलं पिबेत्
sauvarṇe rājate tāmre kāṃsye maṇimaye 'pi vā
puṣpāvataṃsaṃ bhaume vā sugandhi salilaṃ pibet
- 14
व्यापन्नं वर्जयेन्नित्यं तोयं यच्चाप्यनार्तवम्
दोषसंजननं ह्येतन्नाददीताहितं तु तत्
vyāpannaṃ varjayennityaṃ toyaṃ yaccāpyanārtavam
doṣasaṃjananaṃ hyetannādadītāhitaṃ tu tat
- 15
व्यापन्नम्सलिलं यस्तु पिबतीहाप्रसादितम्
श्वयथुं पाण्डुरोगं च त्वग्दोषमविपाकताम्
vyāpannamsalilaṃ yastu pibatīhāprasāditam
śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca tvagdoṣamavipākatām
- 16
श्वासकासप्रतिश्यायशूलगुल्मोदराणि च
अन्यान्वा विषमान्रोगान्प्राप्नुयाद् अचिरेण सः
śvāsakāsapratiśyāyaśūlagulmodarāṇi ca
anyānvā viṣamānrogānprāpnuyād acireṇa saḥ
- 17
तत्र सप्त कलुषस्य प्रसादनानि भवन्ति
तद्यथा कतकगोमेदकबिसग्रन्थिशैवालमूलवस्त्राणि मुक्तामणिश्चेति
tatra sapta kaluṣasya prasādanāni bhavanti
tadyathā katakagomedakabisagranthiśaivālamūlavastrāṇi muktāmaṇiśceti
- 18
पञ्च निक्षेपणानि भवन्ति
तद्यथा फलकं त्र्यष्टकं मुञ्जवलय उदकमञ्चिका शिक्यं चेति
pañca nikṣepaṇāni bhavanti
tadyathā phalakaṃ tryaṣṭakaṃ muñjavalaya udakamañcikā śikyaṃ ceti
- 19
सप्त शीतीकरणानि भवन्ति तद्यथा प्रवातस्थापनम् उदकप्रक्षेपणं यष्टिकाभ्रामणं व्यजनं वस्त्रोद्धरणं वालुकाप्रक्षेपणं शिक्यावलम्बनं चेति
sapta śītīkaraṇāni bhavanti tadyathā pravātasthāpanam udakaprakṣepaṇaṃ yaṣṭikābhrāmaṇaṃ vyajanaṃ vastroddharaṇaṃ vālukāprakṣepaṇaṃ śikyāvalambanaṃ ceti
- 20
निर्गन्धमव्यक्तरसं तृष्णाघ्नं शुचि शीतलम्
अच्छं लघु च हृद्यं च तोयं गुणवदुच्यते
nirgandhamavyaktarasaṃ tṛṣṇāghnaṃ śuci śītalam
acchaṃ laghu ca hṛdyaṃ ca toyaṃ guṇavaducyate
- 21
तत्र नद्यः पश्चिमाभिमुखाः पथ्याः लघूदकत्वात्पूर्वाभिमुखास्तु न प्रशस्यन्ते गुरूदकत्वात्दक्षिणाभिमुखा नातिदोषलाः साधारणत्वात्
तत्र सह्यप्रभवाः कुष्ठं जनयन्ति विन्ध्यप्रभवाः कुष्ठं पाण्डुरोगं च मलयप्रभवाः कृमीन्महेन्द्रप्रभवाः श्लीपदोदराणि हिमवत्प्रभवा हृद्रोगश्वयथुशिरोरोगश्लीपदगलगण्डान्प्राच्यावन्त्या अपरावन्त्याश्चार्शांस्युपजनयन्ति पारियात्रप्रभवाः पथ्या बलारोग्यकर्य इति
tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyāḥ laghūdakatvātpūrvābhimukhāstu na praśasyante gurūdakatvātdakṣiṇābhimukhā nātidoṣalāḥ sādhāraṇatvāt
tatra sahyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ janayanti vindhyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ pāṇḍurogaṃ ca malayaprabhavāḥ kṛmīnmahendraprabhavāḥ ślīpadodarāṇi himavatprabhavā hṛdrogaśvayathuśirorogaślīpadagalagaṇḍānprācyāvantyā aparāvantyāścārśāṃsyupajanayanti pāriyātraprabhavāḥ pathyā balārogyakarya iti
- 22
नद्यः शीघ्रवहा लघ्व्यः प्रोक्ता याश्चामलोदकाः
गुर्व्यः शैवालसंछन्नाः कलुषा मन्दगाश्च याः
nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāścāmalodakāḥ
gurvyaḥ śaivālasaṃchannāḥ kaluṣā mandagāśca yāḥ
- 23
प्रायेण नद्यो मरुषु सतिक्ता लवणान्विताः
लघ्व्यः समधुराश्चैव पौरुषेया बले हिताः
prāyeṇa nadyo maruṣu satiktā lavaṇānvitāḥ
laghvyaḥ samadhurāścaiva pauruṣeyā bale hitāḥ
- 24
तत्र सर्वेषां भौमानां ग्रहणं प्रत्यूषसि तत्र ह्यमलत्वं शैत्यं चाधिकं भवति स एव चापां परो गुण इति
tatra sarveṣāṃ bhaumānāṃ grahaṇaṃ pratyūṣasi tatra hyamalatvaṃ śaityaṃ cādhikaṃ bhavati sa eva cāpāṃ paro guṇa iti
- 25
दिवार्ककिरणैर्जुष्टं निशायामिन्दुरश्मिभिः
अरूक्षमनभिष्यन्दि तत्तुल्यं गगनाम्बुना
divārkakiraṇairjuṣṭaṃ niśāyāminduraśmibhiḥ
arūkṣamanabhiṣyandi tattulyaṃ gaganāmbunā
- 26
गगनाम्बु त्रिदोषघ्नं गृहीतं यत्सुभाजने
बल्यं रसायनं मेध्यं पात्रापेक्षि ततः परम्
gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yatsubhājane
balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ pātrāpekṣi tataḥ param
- 27
रक्षोघ्नं शीतलं ह्लादि ज्वरदाहविषापहम्
चन्द्रकान्तोद्भवं वारि पित्तघ्नं विमलं स्मृतम्
rakṣoghnaṃ śītalaṃ hlādi jvaradāhaviṣāpaham
candrakāntodbhavaṃ vāri pittaghnaṃ vimalaṃ smṛtam
- 28
मूर्च्छापित्तोष्णदाहेषु विषे रक्ते मदात्यये
भ्रमक्लमपरीतेषु तमके वमथौ तथा
mūrcchāpittoṣṇadāheṣu viṣe rakte madātyaye
bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā
- 29
ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च शीतमम्भः प्रशस्यते
पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातरोगे गलग्रहे
ūrdhvage raktapitte ca śītamambhaḥ praśasyate
pārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe
- 30
आध्माने स्तिमिते कोष्ठे सद्यःशुद्धे नवज्वरे
हिक्कायां स्नेहपीते च शीताम्बु परिवर्जयेत्
ādhmāne stimite koṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare
hikkāyāṃ snehapīte ca śītāmbu parivarjayet

