91 shlokas
- 1
अथातो विरेचनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto virecanadravyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अरुणाभं त्रिवृन्मूलं श्रेष्ठं मूलविरेचने
प्रधानं तिल्वकस्त्वक्षु फलेष्वपि हरीतकी
aruṇābhaṃ trivṛnmūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane
pradhānaṃ tilvakastvakṣu phaleṣvapi harītakī
- 4
तैलेष्वेरण्डजं तैलं स्वरसे कारवेल्लिका
सुधापयः पयःसूक्तमिति प्राधान्यसंग्रहः
तेषां विधानं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः
taileṣveraṇḍajaṃ tailaṃ svarase kāravellikā
sudhāpayaḥ payaḥsūktamiti prādhānyasaṃgrahaḥ
teṣāṃ vidhānaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ
- 5
वैरेचनद्रव्यरसानुपीतं मूलं महत्त्रैवृतमस्तदोषम्
चूर्णीकृतम्सैन्धवनागराढ्यमम्लैः पिबेन्मारुतरोगजुष्टः
vairecanadravyarasānupītaṃ mūlaṃ mahattraivṛtamastadoṣam
cūrṇīkṛtamsaindhavanāgarāḍhyamamlaiḥ pibenmārutarogajuṣṭaḥ
- 6
इक्षोर्विकारैर्मधुरै रसैस्तत्पैत्ते गदे क्षीरयुतं पिबेच्च
गुडूच्यरिष्टत्रिफलारसेन सव्योषमूत्रं कफजे पिबेत्तत्
ikṣorvikārairmadhurai rasaistatpaitte gade kṣīrayutaṃ pibecca
guḍūcyariṣṭatriphalārasena savyoṣamūtraṃ kaphaje pibettat
- 7
त्रिवर्णकत्र्यूषणयुक्तमेतद्गुडेन लिह्यादनवेन चूर्णम्
प्रस्थे च तन्मूलरसस्य दत्त्वा तन्मूलकल्कं कुडवप्रमाणम्
trivarṇakatryūṣaṇayuktametadguḍena lihyādanavena cūrṇam
prasthe ca tanmūlarasasya dattvā tanmūlakalkaṃ kuḍavapramāṇam
- 8
कर्षोन्मिते सैन्धवनागरे च विपाच्य कल्कीकृतमेतदद्यात्
तत्कल्कभागः समहौषधार्धः ससैन्धवो मूत्रयुतश्च पेयः
karṣonmite saindhavanāgare ca vipācya kalkīkṛtametadadyāt
tatkalkabhāgaḥ samahauṣadhārdhaḥ sasaindhavo mūtrayutaśca peyaḥ
- 9
समास्त्रिवृन्नागरकाभयाः स्युर्भागार्धकं पूगफलं सुपक्वम्
विडङ्गसारो मरिचं सदारु योगः ससिन्धूद्भवमूत्रयुक्तः
samāstrivṛnnāgarakābhayāḥ syurbhāgārdhakaṃ pūgaphalaṃ supakvam
viḍaṅgasāro maricaṃ sadāru yogaḥ sasindhūdbhavamūtrayuktaḥ
- 10
विरेचनद्रव्यभवं तु चूर्णं रसेन तेषां भिषजा विमृद्य
तन्मूलसिद्धेन च सर्पिषाक्तं सेव्यं तदाज्ये गुटिकीकृतं च
virecanadravyabhavaṃ tu cūrṇaṃ rasena teṣāṃ bhiṣajā vimṛdya
tanmūlasiddhena ca sarpiṣāktaṃ sevyaṃ tadājye guṭikīkṛtaṃ ca
- 11
गुडे च पाकाभिमुखे निधाय चूर्णीकृतं सम्यगिदं विपाच्य
शीतं त्रिजाताक्तमथो विमृद्य योगानुरूपा गुटिकाः प्रयोज्याः
guḍe ca pākābhimukhe nidhāya cūrṇīkṛtaṃ samyagidaṃ vipācya
śītaṃ trijātāktamatho vimṛdya yogānurūpā guṭikāḥ prayojyāḥ
- 12
वैरेकीयद्रव्यचूर्णस्य भागं सिद्धं सार्धं क्वाथभागैश्चतुर्भिः
आमृद्नीयात्सर्पिषा तच्छृतेन तत्क्वाथोष्मस्वेदितं सामितं च
vairekīyadravyacūrṇasya bhāgaṃ siddhaṃ sārdhaṃ kvāthabhāgaiścaturbhiḥ
āmṛdnīyātsarpiṣā tacchṛtena tatkvāthoṣmasveditaṃ sāmitaṃ ca
- 13
पाकप्राप्ते फाणिते चूर्णितं तत्क्षिप्तं पक्वं चावतार्य प्रयत्नात्
शीतीभूता मोदका हृद्यगन्धाः कार्यास्त्वेते भक्ष्यकल्पाः समासात्
pākaprāpte phāṇite cūrṇitaṃ tatkṣiptaṃ pakvaṃ cāvatārya prayatnāt
śītībhūtā modakā hṛdyagandhāḥ kāryāstvete bhakṣyakalpāḥ samāsāt
- 14
रसेन तेषां परिभाव्य मुद्गान्यूषः ससिन्धूद्भवसर्पिरिष्टः
वैरेचने ऽन्यैर् अपि वैदलैः स्यादेवं विदध्याद्वमनौषधैश्च
rasena teṣāṃ paribhāvya mudgānyūṣaḥ sasindhūdbhavasarpiriṣṭaḥ
vairecane 'nyair api vaidalaiḥ syādevaṃ vidadhyādvamanauṣadhaiśca
- 15
भित्त्वा द्विधेक्षुं परिलिप्य कल्कैस्त्रिभण्डिजातैः प्रतिबध्य रज्ज्वा
पक्वं च सम्यक्पुटपाकयुक्त्या खादेत्तु तं पित्तगदी सुशीतम्
bhittvā dvidhekṣuṃ parilipya kalkaistribhaṇḍijātaiḥ pratibadhya rajjvā
pakvaṃ ca samyakpuṭapākayuktyā khādettu taṃ pittagadī suśītam
- 16
सिताजगन्धात्वक्क्षीरीविदारीत्रिवृताः समाः
लिह्यान्मधुघृताभ्यां तु तृड्दाहज्वरशान्तये
sitājagandhātvakkṣīrīvidārītrivṛtāḥ samāḥ
lihyānmadhughṛtābhyāṃ tu tṛḍdāhajvaraśāntaye
- 17
शर्कराक्षौद्रसंयुक्तं त्रिवृच्चूर्णावचूर्णितम्
रेचनं सुकुमाराणां त्वक्पत्रमरिचांशकम्
śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ trivṛccūrṇāvacūrṇitam
recanaṃ sukumārāṇāṃ tvakpatramaricāṃśakam
- 18
पचेल्लेहं सिताक्षौद्रपलार्धकुडवान्वितम्
त्रिवृच्चूर्णयुतं शीतं पित्तघ्नं तद्विरेचनम्
pacellehaṃ sitākṣaudrapalārdhakuḍavānvitam
trivṛccūrṇayutaṃ śītaṃ pittaghnaṃ tadvirecanam
- 19
त्रिवृच्छ्यामाक्षारशुण्ठीपिप्पलीर्मधुनाप्नुयात्
सर्वश्लेष्मविकाराणां श्रेष्ठमेतद्विरेचनम्
trivṛcchyāmākṣāraśuṇṭhīpippalīrmadhunāpnuyāt
sarvaśleṣmavikārāṇāṃ śreṣṭhametadvirecanam
- 20
बीजाढ्यपथ्याकाश्मर्यधात्रीदाडिमकोलजान्
तैलभृष्टान्रसानम्लफलैर् आवाप्य साधयेत्
bījāḍhyapathyākāśmaryadhātrīdāḍimakolajān
tailabhṛṣṭānrasānamlaphalair āvāpya sādhayet
- 21
घनीभूतं त्रिसौगन्ध्यं त्रिवृत्क्षौद्रसमन्वितम्
लेह्यमेतत्कफप्रायैः सुकुमारैर्विरेचनम्
ghanībhūtaṃ trisaugandhyaṃ trivṛtkṣaudrasamanvitam
lehyametatkaphaprāyaiḥ sukumārairvirecanam
- 22
नीलीतुल्यं त्वगेलं च तैस्त्रिवृत्ससितोपला
चूर्णं संतर्पणं क्षौद्रफलाम्लं संनिपातनुत्
nīlītulyaṃ tvagelaṃ ca taistrivṛtsasitopalā
cūrṇaṃ saṃtarpaṇaṃ kṣaudraphalāmlaṃ saṃnipātanut
- 23
त्रिवृच्छ्यामासिताकृष्णात्रिफलामाक्षिकैः समैः
मोदकाः संनिपातोर्ध्वरक्तपित्तज्वरापहाः
trivṛcchyāmāsitākṛṣṇātriphalāmākṣikaiḥ samaiḥ
modakāḥ saṃnipātordhvaraktapittajvarāpahāḥ
- 24
त्रिवृद्भागास्त्रयः प्रोक्तास्त्रिफला तत्समा तथा
क्षारकृष्णाविडङ्गानि संचूर्ण्य मधुसर्पिषा
trivṛdbhāgāstrayaḥ proktāstriphalā tatsamā tathā
kṣārakṛṣṇāviḍaṅgāni saṃcūrṇya madhusarpiṣā
- 25
लिह्याद्गुडेन गुटिकाः कृत्वा वाप्यथ भक्षयेत्
कफवातकृतान्गुल्मान्प्लीहोदरहलीमकान्
lihyādguḍena guṭikāḥ kṛtvā vāpyatha bhakṣayet
kaphavātakṛtāngulmānplīhodarahalīmakān
- 26
हन्त्यन्यान् अपि चाप्येतन्निरपायं विरेचनम्
चूर्णं श्यामात्रिवृन्नीली कट्वी मुस्ता दुरालभा
hantyanyān api cāpyetannirapāyaṃ virecanam
cūrṇaṃ śyāmātrivṛnnīlī kaṭvī mustā durālabhā
- 27
चव्येन्द्रबीजं त्रिफला सर्पिर्मांसरसाम्बुभिः
पीतं विरेचनं तद्धि रूक्षाणाम् अपि शस्यते
cavyendrabījaṃ triphalā sarpirmāṃsarasāmbubhiḥ
pītaṃ virecanaṃ taddhi rūkṣāṇām api śasyate
- 28
वैरेचनिकनिःक्वाथभागाः शीतास्त्रयो मताः
द्वौ फाणितस्य तच्चापि पुनरग्नावधिश्रयेत्
vairecanikaniḥkvāthabhāgāḥ śītāstrayo matāḥ
dvau phāṇitasya taccāpi punaragnāvadhiśrayet
- 29
तत्साधुसिद्धं विज्ञाय शीतं कृत्वा निधापयेत्
कलसे कृतसंस्कारे विभज्यर्तू हिमाहिमौ
tatsādhusiddhaṃ vijñāya śītaṃ kṛtvā nidhāpayet
kalase kṛtasaṃskāre vibhajyartū himāhimau
- 30
मासाद् ऊर्ध्वं जातरसं मधुगन्धं वरासवम्
पिबेदसावेव विधिः क्षारमूत्रासवेष्वपि
māsād ūrdhvaṃ jātarasaṃ madhugandhaṃ varāsavam
pibedasāveva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣvapi

