37 shlokas
- 1
अथातो व्रणितोपासनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto vraṇitopāsanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
व्रणितस्य प्रथममेवागारमन्विच्छेत्तच्चागारं प्रशस्तवास्त्वादिकं कार्यम्
vraṇitasya prathamamevāgāramanvicchettaccāgāraṃ praśastavāstvādikaṃ kāryam
- 4
प्रशस्तवास्तुनि गृहे शुचावातपवर्जिते
निवाते न च रोगाः स्युः शारीरागन्तुमानसाः
praśastavāstuni gṛhe śucāvātapavarjite
nivāte na ca rogāḥ syuḥ śārīrāgantumānasāḥ
- 5
तस्मिन्शयनमसंबाधं स्वास्तीर्णं मनोज्ञं प्राक्शिरस्कं सशस्त्रं कुर्वीत
tasminśayanamasaṃbādhaṃ svāstīrṇaṃ manojñaṃ prākśiraskaṃ saśastraṃ kurvīta
- 6
सुखचेष्टाप्रचारः स्यात्स्वास्तीर्णे शयने व्रणी
प्राच्यां दिशि स्थिता देवास्तत्पूजार्थं च तच्छिरः
sukhaceṣṭāpracāraḥ syātsvāstīrṇe śayane vraṇī
prācyāṃ diśi sthitā devāstatpūjārthaṃ ca tacchiraḥ
- 7
तस्मिन्सुहृद्भिर् अनुकूलैः प्रियंवदैर् उपास्यमानो यथेष्टमासीत
tasminsuhṛdbhir anukūlaiḥ priyaṃvadair upāsyamāno yatheṣṭamāsīta
- 8
सुहृदो विक्षिपन्त्याशु कथाभिर्व्रणवेदनाः
आश्वासयन्तो बहुशस्त्वनुकूलाः प्रियंवदाः
suhṛdo vikṣipantyāśu kathābhirvraṇavedanāḥ
āśvāsayanto bahuśastvanukūlāḥ priyaṃvadāḥ
- 9
न च दिवानिद्रावशगः स्यात्
na ca divānidrāvaśagaḥ syāt
- 10
दिवास्वप्नाद्व्रणे कण्डूर्गात्राणां गौरवं तथा
श्वयथुर्वेदना रागः स्रावश्चैव भृशं भवेत्
divāsvapnādvraṇe kaṇḍūrgātrāṇāṃ gauravaṃ tathā
śvayathurvedanā rāgaḥ srāvaścaiva bhṛśaṃ bhavet
- 11
उत्थानसंवेशनपरिवर्तनचङ्क्रमणोच्चैर्भाषणाद्यास्वात्मचेष्टास्व् अप्रमत्तो व्रणं संरक्षेत्
utthānasaṃveśanaparivartanacaṅkramaṇoccairbhāṣaṇādyāsvātmaceṣṭāsv apramatto vraṇaṃ saṃrakṣet
- 12
स्थानासनं चङ्क्रमणं दिवास्वप्नं तथैव च
व्रणितो न निषेवेत शक्तिमान् अपि मानवः
sthānāsanaṃ caṅkramaṇaṃ divāsvapnaṃ tathaiva ca
vraṇito na niṣeveta śaktimān api mānavaḥ
- 13
उत्थानाद्यासनं स्थानं शय्या चातिनिषेविता
प्राप्नुयान्मारुतादङ्गे रुजस्तस्माद्विवर्जयेत्
utthānādyāsanaṃ sthānaṃ śayyā cātiniṣevitā
prāpnuyānmārutādaṅge rujastasmādvivarjayet
- 14
गम्यानां च स्त्रीणां संदर्शनसंभाषणसंस्पर्शनानि दूरतः परिहरेत्
gamyānāṃ ca strīṇāṃ saṃdarśanasaṃbhāṣaṇasaṃsparśanāni dūrataḥ pariharet
- 15
स्त्रीदर्शनादिभिः शुक्रं कदाचिच्चलितं स्रवेत्
ग्राम्यधर्मकृतान्दोषान्सो ऽसंसर्गे ऽप्यवाप्नुयात्
strīdarśanādibhiḥ śukraṃ kadāciccalitaṃ sravet
grāmyadharmakṛtāndoṣānso 'saṃsarge 'pyavāpnuyāt
- 16
नवधान्यमाषतिलकलायकुलत्थनिष्पावहरितकशाकाम्ललवणकटुकगुडपिष्टविकृतिवल्लूरशुष्कशाकाजाविकानूपौदकमांसवसाशीतोदककृशरापायसदधिदुग्धतक्रप्रभृतीन्परिहरेत्
navadhānyamāṣatilakalāyakulatthaniṣpāvaharitakaśākāmlalavaṇakaṭukaguḍapiṣṭavikṛtivallūraśuṣkaśākājāvikānūpaudakamāṃsavasāśītodakakṛśarāpāyasadadhidugdhatakraprabhṛtīnpariharet
- 17
तक्रान्तो नवधान्यादिर्यो ऽयं वर्ग उदाहृतः
दोषसंजननो ह्येष विज्ञेयः पूयवर्धनः
takrānto navadhānyādiryo 'yaṃ varga udāhṛtaḥ
doṣasaṃjanano hyeṣa vijñeyaḥ pūyavardhanaḥ
- 18
मद्यपश्च मैरेयारिष्टासवसीधुसुराविकारान्परिहरेत्
madyapaśca maireyāriṣṭāsavasīdhusurāvikārānpariharet
- 19
मद्यमम्लं तथा रूक्षं तीक्ष्णमुष्णं च वीर्यतः
आशुकारि च तत्पीतं क्षिप्रं व्यापादयेद्व्रणम्
madyamamlaṃ tathā rūkṣaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca vīryataḥ
āśukāri ca tatpītaṃ kṣipraṃ vyāpādayedvraṇam
- 20
वातातपरजोधूमावश्यायातिसेवनातिभोजनानिष्टभोजनाश्रवणदर्शनेर्ष्यामर्षभयक्रोधशोकध्यानरात्रिजागरणविषमाशनशयनोपवासवाग्व्यायामस्थानचङ्क्रमणशीतवातविरुद्धाध्यशनाजीर्णमक्षिकाद्या बाधाः परिहरेत्
vātātaparajodhūmāvaśyāyātisevanātibhojanāniṣṭabhojanāśravaṇadarśanerṣyāmarṣabhayakrodhaśokadhyānarātrijāgaraṇaviṣamāśanaśayanopavāsavāgvyāyāmasthānacaṅkramaṇaśītavātaviruddhādhyaśanājīrṇamakṣikādyā bādhāḥ pariharet
- 21
व्रणिनः संप्रतप्तस्य कारणैर् एवमादिभिः
क्षीणशोणितमांसस्य भुक्तं सम्यङ्न जीर्यति
vraṇinaḥ saṃprataptasya kāraṇair evamādibhiḥ
kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ samyaṅna jīryati
- 22
अजीर्णात्पवनादीनां विभ्रमो बलवान्भवेत्
ततः शोफरुजास्रावदाहपाकानवाप्नुयात्
ajīrṇātpavanādīnāṃ vibhramo balavānbhavet
tataḥ śopharujāsrāvadāhapākānavāpnuyāt
- 23
सदा नीचनखरोम्णा शुचिना शुक्लवाससा शान्तिमङ्गलदेवताब्राह्मणगुरुपरेण भवितव्यम् इति
तत्कस्य हेतोः हिंसाविहाराणि हि महावीर्याणि रक्षांसि पशुपतिकुबेरकुमारानुचराणि मांसशोणितप्रियत्वात्क्षतजनिमित्तं व्रणिनम् उपसर्पन्ति सत्कारार्थं जिघांसूनि वा कदाचित्
sadā nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇa bhavitavyam iti
tatkasya hetoḥ hiṃsāvihārāṇi hi mahāvīryāṇi rakṣāṃsi paśupatikuberakumārānucarāṇi māṃsaśoṇitapriyatvātkṣatajanimittaṃ vraṇinam upasarpanti satkārārthaṃ jighāṃsūni vā kadācit
- 24
भवति चात्र
तेषां सत्कारकामानां प्रयतेतान्तरात्मना
धूपबल्युपहारांश्च भक्ष्यांश्चैवोपहारयेत्
bhavati cātra
teṣāṃ satkārakāmānāṃ prayatetāntarātmanā
dhūpabalyupahārāṃśca bhakṣyāṃścaivopahārayet
- 25
ते तु संतर्पिता आत्मवन्तं न हिंस्युः
तस्मात्सततम् अतन्द्रितो जनपरिवृतो नित्यं दीपोदकशस्त्रस्रग्दामपुष्पलाजाद्यलंकृते वेश्मनि संपन्मङ्गलमनोऽनुकूलाः कथाः शृण्वन्नासीत
te tu saṃtarpitā ātmavantaṃ na hiṃsyuḥ
tasmātsatatam atandrito janaparivṛto nityaṃ dīpodakaśastrasragdāmapuṣpalājādyalaṃkṛte veśmani saṃpanmaṅgalamano'nukūlāḥ kathāḥ śṛṇvannāsīta
- 26
संपदाद्यनुकूलाभिः कथाभिः प्रीतमानसः
आशावान्व्याधिमोक्षाय क्षिप्रं सुखमवाप्नुयात्
saṃpadādyanukūlābhiḥ kathābhiḥ prītamānasaḥ
āśāvānvyādhimokṣāya kṣipraṃ sukhamavāpnuyāt
- 27
ऋग्यजुःसामाथर्ववेदाभिहितैर् अपरैश्चाशीर्विधानैर् उपाध्याया भिषजश्च संध्ययो रक्षां कुर्युः
ṛgyajuḥsāmātharvavedābhihitair aparaiścāśīrvidhānair upādhyāyā bhiṣajaśca saṃdhyayo rakṣāṃ kuryuḥ
- 28
सर्षपारिष्टपत्राभ्यां सर्पिषा लवणेन च
द्विरह्नः कारयेद्धूपं दशरात्रम् अतन्द्रितः
sarṣapāriṣṭapatrābhyāṃ sarpiṣā lavaṇena ca
dvirahnaḥ kārayeddhūpaṃ daśarātram atandritaḥ
- 29
छत्त्राम् अतिछत्रां लाङ्गूलीं जटिलां ब्रह्मचारिणीं लक्ष्मीं गुहामतिगुहां वचामतिविषां शतवीर्यां सहस्रवीर्यां सिद्धार्थकांश्च शिरसा धारयेत्
chattrām atichatrāṃ lāṅgūlīṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīṃ lakṣmīṃ guhāmatiguhāṃ vacāmativiṣāṃ śatavīryāṃ sahasravīryāṃ siddhārthakāṃśca śirasā dhārayet
- 30
व्यज्येत बालव्यजनैर्व्रणं न च विघट्टयेत्
न तुदेन्न च कण्डूयेच्छयानः परिपालयेत्
vyajyeta bālavyajanairvraṇaṃ na ca vighaṭṭayet
na tudenna ca kaṇḍūyecchayānaḥ paripālayet

