39 shlokas
- 1
अथातो ऽग्निकर्मविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto 'gnikarmavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
क्षारादग्निर्गरीयान्क्रियासु व्याख्यातः तद्दग्धानां रोगाणाम् अपुनर्भावाद्भेषजशस्त्रक्षारैर् असाध्यानां तत्साध्यत्वाच्च
kṣārādagnirgarīyānkriyāsu vyākhyātaḥ taddagdhānāṃ rogāṇām apunarbhāvādbheṣajaśastrakṣārair asādhyānāṃ tatsādhyatvācca
- 4
अथेमानि दहनोपकरणानि तद्यथा पिप्पल्यजाशकृद्गोदन्तशरशलाकाजाम्बवौष्ठेतरलौहाः क्षौद्रगुडस्नेहाश्च
तत्र पिप्पल्यजाशकृद्गोदन्तशरशलाकास्त्वग्गतानां जाम्बवौष्ठेतरलौहा मांसगतानां क्षौद्रगुडस्नेहाः सिरास्नायुसंध्यस्थिगतानाम्
athemāni dahanopakaraṇāni tadyathā pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākājāmbavauṣṭhetaralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāśca
tatra pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākāstvaggatānāṃ jāmbavauṣṭhetaralauhā māṃsagatānāṃ kṣaudraguḍasnehāḥ sirāsnāyusaṃdhyasthigatānām
- 5
तत्राग्निकर्म सर्वर्तुषु कुर्यादन्यत्र शरद्ग्रीष्माभ्यां तत्राप्यात्ययिके ऽग्निकर्मसाध्ये व्याधौ तत्प्रत्यनीकं विधिं कृत्वा
tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryādanyatra śaradgrīṣmābhyāṃ tatrāpyātyayike 'gnikarmasādhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā
- 6
सर्वव्याधिष्वृतुषु च पिच्छिलमन्नं भुक्तवतः मूढगर्भाश्मरीभगंदरार्शोमुखरोगेष्वभुक्तवतः कर्म कुर्वीत
sarvavyādhiṣvṛtuṣu ca picchilamannaṃ bhuktavataḥ mūḍhagarbhāśmarībhagaṃdarārśomukharogeṣvabhuktavataḥ karma kurvīta
- 7
तत्र द्विविधमग्निकर्माहुरेके त्वग्दग्धं मांसदग्धं च इह तु सिरास्नायुसंध्यस्थिष्वपि न प्रतिषिद्धो ऽग्निः
tatra dvividhamagnikarmāhureke tvagdagdhaṃ māṃsadagdhaṃ ca iha tu sirāsnāyusaṃdhyasthiṣvapi na pratiṣiddho 'gniḥ
- 8
तत्र शब्दप्रादुर्भावो दुर्गन्धता त्वक्संकोचश्च त्वग्दग्धे कपोतवर्णताल्पश्वयथुवेदना शुष्कसंकुचितव्रणता च मांसदग्धे कृष्णोन्नतव्रणता स्रावसंनिरोधश्च सिरास्नायुदग्धे रूक्षारुणता कर्कशस्थिरव्रणता च संध्यस्थिदग्धे
tatra śabdaprādurbhāvo durgandhatā tvaksaṃkocaśca tvagdagdhe kapotavarṇatālpaśvayathuvedanā śuṣkasaṃkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe kṛṣṇonnatavraṇatā srāvasaṃnirodhaśca sirāsnāyudagdhe rūkṣāruṇatā karkaśasthiravraṇatā ca saṃdhyasthidagdhe
- 9
तत्र शिरोरोगाधिमन्थयोर्भ्रूललाटशङ्खप्रदेशेषु दहेत्वर्त्मरोगेष्वार्द्रालक्तकप्रतिच्छन्नां दृष्टिं कृत्वा वर्त्मरोमकूपान्
tatra śirorogādhimanthayorbhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahetvartmarogeṣvārdrālaktakapraticchannāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā vartmaromakūpān
- 10
त्वङ्मांससिरास्नायुसंध्यस्थिस्थिते ऽत्युग्ररुजि वायावुच्छ्रितकठिनसुप्तमांसे व्रणे ग्रन्थ्यर्शोऽर्बुदभगंदरापचीश्लीपदचर्मकीलतिलकालकान्त्रवृद्धिसंधिसिराछेदनादिषु नाडीशोणितातिप्रवृत्तिषु चाग्निकर्म कुर्यात्
tvaṅmāṃsasirāsnāyusaṃdhyasthisthite 'tyugraruji vāyāvucchritakaṭhinasuptamāṃse vraṇe granthyarśo'rbudabhagaṃdarāpacīślīpadacarmakīlatilakālakāntravṛddhisaṃdhisirāchedanādiṣu nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarma kuryāt
- 11
तत्र वलयबिन्दुविलेखाप्रतिसारणानीति दहनविशेषाः
tatra valayabinduvilekhāpratisāraṇānīti dahanaviśeṣāḥ
- 12
भवति चात्र
रोगस्य संस्थानमवेक्ष्य सम्यङ्नरस्य मर्माणि बलाबलं च
व्याधिं तथर्तुं च समीक्ष्य सम्यक्ततो व्यवस्येद्भिषगग्निकर्म
bhavati cātra
rogasya saṃsthānamavekṣya samyaṅnarasya marmāṇi balābalaṃ ca
vyādhiṃ tathartuṃ ca samīkṣya samyaktato vyavasyedbhiṣagagnikarma
- 13
तत्र सम्यग्दग्धे मधुसर्पिर्भ्यामभ्यङ्गः
tatra samyagdagdhe madhusarpirbhyāmabhyaṅgaḥ
- 14
अथेमानग्निना परिहरेत्पित्तप्रकृतिम् अन्तःशोणितं भिन्नकोष्ठम् अनुद्धृतशल्यं दुर्बलं बालं वृद्धं भीरुम् अनेकव्रणपीडितम् अस्वेद्यांश्चेति
athemānagninā pariharetpittaprakṛtim antaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭham anuddhṛtaśalyaṃ durbalaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīrum anekavraṇapīḍitam asvedyāṃśceti
- 15
अत ऊर्ध्वमितरथा दग्धलक्षणं वक्ष्यामः
तत्र स्निग्धं रूक्षं वाश्रित्य द्रव्यमग्निर्दहति अग्निसंतप्तो हि स्नेहः सूक्ष्मसिरानुसारित्वात्त्वगादीन् अनुप्रविश्याशु दहति तस्मात्स्नेहदग्धे ऽधिका रुजो भवन्ति
ata ūrdhvamitarathā dagdhalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ
tatra snigdhaṃ rūkṣaṃ vāśritya dravyamagnirdahati agnisaṃtapto hi snehaḥ sūkṣmasirānusāritvāttvagādīn anupraviśyāśu dahati tasmātsnehadagdhe 'dhikā rujo bhavanti
- 16
तत्र प्लुष्टं दुर्दग्धं सम्यग्दग्धम् अतिदग्धं चेति चतुर्विधम् अग्निदग्धम्
तत्र यद्विवर्णं प्लुष्यते ऽतिमात्रं तत्प्लुष्टं यत्रोत्तिष्ठन्ति स्फोटास्तीव्राश्चोषदाहरागपाकवेदनाश्चिराच्चोपशाम्यन्ति तद्दुर्दग्धं सम्यग्दग्धम् अनवगाढं तालफलवर्णं सुसंस्थितं पूर्वलक्षणयुक्तं च अतिदग्धे मांसावलम्बनं गात्रविश्लेषः सिरास्नायुसंध्यस्थिव्यापादनम् अतिमात्रं ज्वरदाहपिपासामूर्छाश्चोपद्रवा भवन्ति व्रणश्चास्य चिरेण रोहति रूढश्च विवर्णो भवति
तदेतच्चतुर्विधम् अग्निदग्धलक्षणम् आत्मकर्मप्रसाधकं भवति
tatra pluṣṭaṃ durdagdhaṃ samyagdagdham atidagdhaṃ ceti caturvidham agnidagdham
tatra yadvivarṇaṃ pluṣyate 'timātraṃ tatpluṣṭaṃ yatrottiṣṭhanti sphoṭāstīvrāścoṣadāharāgapākavedanāścirāccopaśāmyanti taddurdagdhaṃ samyagdagdham anavagāḍhaṃ tālaphalavarṇaṃ susaṃsthitaṃ pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca atidagdhe māṃsāvalambanaṃ gātraviśleṣaḥ sirāsnāyusaṃdhyasthivyāpādanam atimātraṃ jvaradāhapipāsāmūrchāścopadravā bhavanti vraṇaścāsya cireṇa rohati rūḍhaśca vivarṇo bhavati
tadetaccaturvidham agnidagdhalakṣaṇam ātmakarmaprasādhakaṃ bhavati
- 17
भवति चात्र
अग्निना कोपितं रक्तं भृशं जन्तोः प्रकुप्यति
ततस्तेनैव वेगेन पित्तम् अस्याभ्युदीर्यते
bhavati cātra
agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ jantoḥ prakupyati
tatastenaiva vegena pittam asyābhyudīryate
- 18
तुल्यवीर्ये उभे ह्येते रसतो द्रव्यतस्तथा
तेनास्य वेदनास्तीव्राः प्रकृत्या च विदह्यते
tulyavīrye ubhe hyete rasato dravyatastathā
tenāsya vedanāstīvrāḥ prakṛtyā ca vidahyate
- 19
स्फोटाः शीघ्रं प्रजायन्ते ज्वरस्तृष्णा च वर्धते
दग्धस्योपशमार्थाय चिकित्सा सम्प्रवक्ष्यते
sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvarastṛṣṇā ca vardhate
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā sampravakṣyate
- 20
प्लुष्टस्याग्निप्रतपनं कार्यमुष्णं तथौषधम्
शरीरे स्विन्नभूयिष्ठे स्विन्नं भवति शोणितम्
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ tathauṣadham
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṃ bhavati śoṇitam
- 21
प्रकृत्या ह्युदकं शीतं स्कन्दयत्यति शोणितम्
तस्मात्सुखयति ह्युष्णं नतु शीतं कथंचन
prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ skandayatyati śoṇitam
tasmātsukhayati hyuṣṇaṃ natu śītaṃ kathaṃcana
- 22
शीतामुष्णां च दुर्दग्धे क्रियां कुर्याद्भिषक्पुनः
घृतालेपनसेकांस्तु शीतानेवास्य कारयेत्
śītāmuṣṇāṃ ca durdagdhe kriyāṃ kuryādbhiṣakpunaḥ
ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāsya kārayet
- 23
सम्यग्दग्धे तुगाक्षीरीप्लक्षचन्दनगैरिकैः
सामृतैः सर्पिषा स्निग्धैर् आलेपं कारयेद्भिषक्
samyagdagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ
sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhair ālepaṃ kārayedbhiṣak
- 24
ग्राम्यानूपौदकैश्चैनं पिष्टैर्मांसैः प्रलेपयेत्
पित्तविद्रधिवच्चैनं संततोष्माणम् आचरेत्
grāmyānūpaudakaiścainaṃ piṣṭairmāṃsaiḥ pralepayet
pittavidradhivaccainaṃ saṃtatoṣmāṇam ācaret
- 25
अतिदग्धे विशीर्णानि मांसान्युद्धृत्य शीतलाम्
क्रियां कुर्याद्भिषक्पश्चाच्छालितण्डुलकण्डनैः
atidagdhe viśīrṇāni māṃsānyuddhṛtya śītalām
kriyāṃ kuryādbhiṣakpaścācchālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ
- 26
तिन्दुकीत्वक्कपालैर्वा घृतमिश्रैः प्रलेपयेत्
व्रणं गुडूचीपत्त्रैर्वा छादयेद् अथवौदकैः
tindukītvakkapālairvā ghṛtamiśraiḥ pralepayet
vraṇaṃ guḍūcīpattrairvā chādayed athavaudakaiḥ
- 27
क्रियां च निखिलां कुर्याद्भिषक्पित्तविसर्पवत्
मधूच्छिष्टं समधुकं रोध्रं सर्जरसं तथा
kriyāṃ ca nikhilāṃ kuryādbhiṣakpittavisarpavat
madhūcchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā
- 28
मञ्जिष्ठां चन्दनं मूर्वां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत्
सर्वेषाम् अग्निदग्धानाम् एतद्रोपणम् उत्तमम्
mañjiṣṭhāṃ candanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpirvipācayet
sarveṣām agnidagdhānām etadropaṇam uttamam
- 29
स्नेहदग्धे क्रियां रूक्षां विशेषेणावचारयेत्
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धूमोपहतलक्षणम्
snehadagdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇam
- 30
श्वसिति क्षौति चात्यर्थम् अत्याधमति कासते
चक्षुषोः परिदाहश्च रागश्चैवोपजायते
śvasiti kṣauti cātyartham atyādhamati kāsate
cakṣuṣoḥ paridāhaśca rāgaścaivopajāyate

