532 shlokas
- 1
अथातो ऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto 'nnapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
धन्वन्तरिमभिवाद्य सुश्रुत उवाच प्रागभिहितः प्राणिनां पुनर्मूलमाहारो बलवर्णौजसां च स षट्सु रसेष्वायत्तः रसाः पुनर्द्रव्याश्रयिणः द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकनिमित्ते च क्षयवृद्धी दोषाणां साम्यं च ब्रह्मादेरपि च लोकस्याहारः स्थित्युत्पत्तिविनाशहेतुः आहारादेवाभिवृद्धिर्बलमारोग्यं वर्णेन्द्रियप्रसादश्च तथा ह्याहारवैषम्यादस्वास्थ्यं तस्याशितपीतलीढखादितस्य नानाद्रव्यात्मकस्यानेकविधविकल्पस्यानेकविधप्रभावस्य पृथक्पृथग्द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकप्रभावकर्माणीच्छामि ज्ञातुं न ह्यनवबुद्धस्वभावा भिषजः स्वस्थानुवृत्तिं रोगनिग्रहणं च कर्तुं समर्थाः आहारायत्ताश्च सर्वप्राणिनो यस्मात्तस्माद् अन्नपानविधिम् उपदिशतु मे भगवान् इत्युक्तः प्रोवाच भगवान्धन्वन्तरिः अथ खलु वत्स सुश्रुत यथाप्रश्नमुच्यमानम् उपधारयस्व
dhanvantarimabhivādya suśruta uvāca prāgabhihitaḥ prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca sa ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ rasāḥ punardravyāśrayiṇaḥ dravyarasaguṇavīryavipākanimitte ca kṣayavṛddhī doṣāṇāṃ sāmyaṃ ca brahmāderapi ca lokasyāhāraḥ sthityutpattivināśahetuḥ āhārādevābhivṛddhirbalamārogyaṃ varṇendriyaprasādaśca tathā hyāhāravaiṣamyādasvāsthyaṃ tasyāśitapītalīḍhakhāditasya nānādravyātmakasyānekavidhavikalpasyānekavidhaprabhāvasya pṛthakpṛthagdravyarasaguṇavīryavipākaprabhāvakarmāṇīcchāmi jñātuṃ na hyanavabuddhasvabhāvā bhiṣajaḥ svasthānuvṛttiṃ roganigrahaṇaṃ ca kartuṃ samarthāḥ āhārāyattāśca sarvaprāṇino yasmāttasmād annapānavidhim upadiśatu me bhagavān ityuktaḥ provāca bhagavāndhanvantariḥ atha khalu vatsa suśruta yathāpraśnamucyamānam upadhārayasva
- 4
तत्र लोहितशालिकलमकर्दमकपाण्डुकसुगन्धकशकुनाहृतपुष्पाण्डकपुण्डरीकमहाशालिशीतभीरुकरोध्रपुष्पकदीर्घशूककाञ्चनकमहिषमहाशूकहायनकदूषकमहादूषकप्रभृतयः शालयः
tatra lohitaśālikalamakardamakapāṇḍukasugandhakaśakunāhṛtapuṣpāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukarodhrapuṣpakadīrghaśūkakāñcanakamahiṣamahāśūkahāyanakadūṣakamahādūṣakaprabhṛtayaḥ śālayaḥ
- 5
मधुरा वीर्यतः शीता लघुपाका बलावहाः
पित्तघ्नाल्पानिलकफाः स्निग्धा बद्धाल्पवर्चसः
madhurā vīryataḥ śītā laghupākā balāvahāḥ
pittaghnālpānilakaphāḥ snigdhā baddhālpavarcasaḥ
- 6
तेषां लोहितकः श्रेष्ठो दोषघ्नः शुक्रमूत्रलः
चक्षुष्यो वर्णबलकृत्स्वर्यो हृद्यस्तृषापहः
teṣāṃ lohitakaḥ śreṣṭho doṣaghnaḥ śukramūtralaḥ
cakṣuṣyo varṇabalakṛtsvaryo hṛdyastṛṣāpahaḥ
- 7
व्रण्यो ज्वरहरश्चैव सर्वदोषविषापहः
तस्माद् अल्पान्तरगुणाः क्रमशः शालयो ऽवराः
vraṇyo jvaraharaścaiva sarvadoṣaviṣāpahaḥ
tasmād alpāntaraguṇāḥ kramaśaḥ śālayo 'varāḥ
- 8
षष्टिककाङ्गुकमुकुन्दकपीतकप्रमोदककाकलकासनपुष्पकमहाषष्टिकचूर्णककुरवककेदारप्रभृतयः षष्टिकाः
ṣaṣṭikakāṅgukamukundakapītakapramodakakākalakāsanapuṣpakamahāṣaṣṭikacūrṇakakuravakakedāraprabhṛtayaḥ ṣaṣṭikāḥ
- 9
रसे पाके च मधुराः शमना वातपित्तयोः
शालीनां च गुणैस्तुल्या बृंहणाः कफशुक्रलाः
rase pāke ca madhurāḥ śamanā vātapittayoḥ
śālīnāṃ ca guṇaistulyā bṛṃhaṇāḥ kaphaśukralāḥ
- 10
षष्टिकः प्रवरस्तेषां कषायानुरसो लघुः
मृदुः स्निग्धस्त्रिदोषघ्नः स्थैर्यकृद्बलवर्धनः
ṣaṣṭikaḥ pravarasteṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ
mṛduḥ snigdhastridoṣaghnaḥ sthairyakṛdbalavardhanaḥ
- 11
विपाके मधुरो ग्राही तुल्यो लोहितशालिभिः
शेषास्त्वल्पान्तरगुणाः षष्टिकाः क्रमशो गुणैः
vipāke madhuro grāhī tulyo lohitaśālibhiḥ
śeṣāstvalpāntaraguṇāḥ ṣaṣṭikāḥ kramaśo guṇaiḥ
- 12
कृष्णव्रीहिशालामुखजतुमुखनन्दीमुखलावाक्षकत्वरितककुक्कुटाण्डकपारावतकपाटलप्रभृतयो व्रीहयः
kṛṣṇavrīhiśālāmukhajatumukhanandīmukhalāvākṣakatvaritakakukkuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalaprabhṛtayo vrīhayaḥ
- 13
कषायमधुराः पाके ऽमधुरा वीर्यतो ऽहिमाः
अल्पाभिष्यन्दिनस्तुल्याः षष्टिकैर्बद्धवर्चसः
kaṣāyamadhurāḥ pāke 'madhurā vīryato 'himāḥ
alpābhiṣyandinastulyāḥ ṣaṣṭikairbaddhavarcasaḥ
- 14
कृष्णव्रीहिर्वरस्तेषां कषायानुरसो लघुः
तस्माद् अल्पान्तरगुणाः क्रमशो व्रीहयो ऽपरे
kṛṣṇavrīhirvarasteṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ
tasmād alpāntaraguṇāḥ kramaśo vrīhayo 'pare
- 15
दग्धायामवनौ जाताः शालयो लघुपाकिनः
कषाया बद्धविण्मूत्रा रूक्षाः श्लेष्मापकर्षणाः
dagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ
kaṣāyā baddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ
- 16
स्थलजाः कफपित्तघ्नाः कषायाः कटुकान्वयाः
किंचित्सतिक्तमधुराः पवनानलवर्धनाः
sthalajāḥ kaphapittaghnāḥ kaṣāyāḥ kaṭukānvayāḥ
kiṃcitsatiktamadhurāḥ pavanānalavardhanāḥ
- 17
कैदारा मधुरा वृष्या बल्याः पित्तनिबर्हणाः
ईषत्कषायाल्पमला गुरवः कफशुक्रलाः
kaidārā madhurā vṛṣyā balyāḥ pittanibarhaṇāḥ
īṣatkaṣāyālpamalā guravaḥ kaphaśukralāḥ
- 18
रोप्यातिरोप्या लघवः शीघ्रपाका गुणोत्तराः
अदाहिनो दोषहरा बल्या मूत्रविवर्धनाः
ropyātiropyā laghavaḥ śīghrapākā guṇottarāḥ
adāhino doṣaharā balyā mūtravivardhanāḥ
- 19
शालयश्छिन्नरूढा ये रूक्षास्ते बद्धवर्चसः
तिक्ताः कषायाः पित्तघ्ना लघुपाकाः कफापहाः
śālayaśchinnarūḍhā ye rūkṣāste baddhavarcasaḥ
tiktāḥ kaṣāyāḥ pittaghnā laghupākāḥ kaphāpahāḥ
- 20
विस्तरेणायमुद्दिष्टः शालिवर्गो हिताहितः
तद्वत्कुधान्यमुद्गादिमाषादीनां च वक्ष्यते
vistareṇāyamuddiṣṭaḥ śālivargo hitāhitaḥ
tadvatkudhānyamudgādimāṣādīnāṃ ca vakṣyate
- 21
अथ कुधान्यवर्गः
कोरदूषकश्यामाकनीवारशान्तनुवरकोद्दालकप्रियङ्गुमधूलिकानान्दीमुखीकुरुविन्दगवेधुकसरवरुकतोदपर्णीमुकुन्दकवेणुयवप्रभृतयः कुधान्यविशेषाः
atha kudhānyavargaḥ
koradūṣakaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānāndīmukhīkuruvindagavedhukasaravarukatodaparṇīmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥ kudhānyaviśeṣāḥ
- 22
उष्णाः कषायमधुरा रूक्षाः कटुविपाकिनः
श्लेष्मघ्ना बद्धनिस्यन्दा वातपित्तप्रकोपणाः
uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ kaṭuvipākinaḥ
śleṣmaghnā baddhanisyandā vātapittaprakopaṇāḥ
- 23
कषायमधुरस्तेषां शीतः पित्तापहः स्मृतः
कोद्रवश्च सनीवारः श्यामाकश्च सशान्तनुः
kaṣāyamadhurasteṣāṃ śītaḥ pittāpahaḥ smṛtaḥ
kodravaśca sanīvāraḥ śyāmākaśca saśāntanuḥ
- 24
कृष्णा रक्ताश्च पीताश्च श्वेताश्चैव प्रियङ्गवः
यथोत्तरम्प्रधानाः स्यू रूक्षाः कफहराः स्मृताः
kṛṣṇā raktāśca pītāśca śvetāścaiva priyaṅgavaḥ
yathottarampradhānāḥ syū rūkṣāḥ kaphaharāḥ smṛtāḥ
- 25
मधूली मधुरा शीता स्निग्धा नन्दीमुखी तथा
विशोषी तत्र भूयिष्ठं वरुकः समुकुन्दकः
madhūlī madhurā śītā snigdhā nandīmukhī tathā
viśoṣī tatra bhūyiṣṭhaṃ varukaḥ samukundakaḥ
- 26
रूक्षा वेणुयवा ज्ञेया वीर्योष्णाः कटुपाकिनः
बद्धमूत्राः कफहराः कषाया वातकोपनाः
rūkṣā veṇuyavā jñeyā vīryoṣṇāḥ kaṭupākinaḥ
baddhamūtrāḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakopanāḥ
- 27
मुद्गवनमुद्गकलायमकुष्ठमसूरमङ्गल्यचणकसतीनत्रिपुटकहरेण्वाढकीप्रभृतयो वैदलाः
mudgavanamudgakalāyamakuṣṭhamasūramaṅgalyacaṇakasatīnatripuṭakahareṇvāḍhakīprabhṛtayo vaidalāḥ
- 28
कषायमधुराः शीताः कटुपाका मरुत्कराः
बद्धमूत्रपुरीषाश्च पित्तश्लेष्महरास्तथा
kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kaṭupākā marutkarāḥ
baddhamūtrapurīṣāśca pittaśleṣmaharāstathā
- 29
नात्यर्थं वातलास्तेषु मुद्गा दृष्टिप्रसादनः
प्रधाना हरितास्तत्र वन्या मुद्गसमाः स्मृताः
nātyarthaṃ vātalāsteṣu mudgā dṛṣṭiprasādanaḥ
pradhānā haritāstatra vanyā mudgasamāḥ smṛtāḥ
- 30
विपाके मधुराः प्रोक्ता मसूरा बद्धवर्चसः
मकुष्ठकाः कृमिकराः कलायाः प्रचुरानिलाः
vipāke madhurāḥ proktā masūrā baddhavarcasaḥ
makuṣṭhakāḥ kṛmikarāḥ kalāyāḥ pracurānilāḥ

