40 shlokas
- 1
अथातो व्रणप्रश्नम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto vraṇapraśnam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
वातपित्तश्लेष्माण एव देहसम्भवहेतवः
तैर् एवाव्यापन्नैर् अधोमध्योर्ध्वसंनिविष्टैः शरीरमिदं धार्यते ऽगारम् इव स्थूणाभिस्तिसृभिर् अतश्च त्रिस्थूणमाहुरेके
त एव च व्यापन्नाः प्रलयहेतवः
तदेभिर् एव शोणितचतुर्थैः सम्भवस्थितिप्रलयेष्वप्य् अविरहितं शरीरं भवति
vātapittaśleṣmāṇa eva dehasambhavahetavaḥ
tair evāvyāpannair adhomadhyordhvasaṃniviṣṭaiḥ śarīramidaṃ dhāryate 'gāram iva sthūṇābhistisṛbhir ataśca tristhūṇamāhureke
ta eva ca vyāpannāḥ pralayahetavaḥ
tadebhir eva śoṇitacaturthaiḥ sambhavasthitipralayeṣvapy avirahitaṃ śarīraṃ bhavati
- 4
भवति चात्र
नर्ते देहः कफादस्ति न पित्तान्न च मारुतात्
शोणिताद् अपि वा नित्यं देह एतैस्तु धार्यते
bhavati cātra
narte dehaḥ kaphādasti na pittānna ca mārutāt
śoṇitād api vā nityaṃ deha etaistu dhāryate
- 5
तत्र वा गतिगन्धनयोर् इति धातुः तप संतापे श्लिष आलिङ्गने एतेषां कृद्विहितैः प्रत्ययैर्वातः पित्तं श्लेष्मेति च रूपाणि भवन्ति
tatra vā gatigandhanayor iti dhātuḥ tapa saṃtāpe śliṣa āliṅgane eteṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayairvātaḥ pittaṃ śleṣmeti ca rūpāṇi bhavanti
- 6
दोषस्थानान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः तत्र समासेन वातः श्रोणिगुदसंश्रयः तदुपर्यधो नाभेः पक्वाशयः पक्वामाशयमध्यं पित्तस्य आमाशयः श्लेष्मणः
doṣasthānānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ tatra samāsena vātaḥ śroṇigudasaṃśrayaḥ taduparyadho nābheḥ pakvāśayaḥ pakvāmāśayamadhyaṃ pittasya āmāśayaḥ śleṣmaṇaḥ
- 7
अतः परं पञ्चधा विभज्यन्ते
तत्र वातस्य वातव्याधौ वक्ष्यामः पित्तस्य यकृत्प्लीहानौ हृदयं दृष्टिस्त्वक्पूर्वोक्तं च श्लेष्मणस्तूरःशिरःकण्ठसंधय इति पूर्वोक्तं च एतानि खलु दोषाणां स्थानान्य् अव्यापन्नानाम्
ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante
tatra vātasya vātavyādhau vakṣyāmaḥ pittasya yakṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣṭistvakpūrvoktaṃ ca śleṣmaṇastūraḥśiraḥkaṇṭhasaṃdhaya iti pūrvoktaṃ ca etāni khalu doṣāṇāṃ sthānāny avyāpannānām
- 8
विसर्गादानविक्षेपैः सोमसूर्यानिला यथा
धारयन्ति जगद्देहं कफपित्तानिलास्तथा
visargādānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā
dhārayanti jagaddehaṃ kaphapittānilāstathā
- 9
तत्र जिज्ञास्यं किं पित्तव्यतिरेकादन्यो ऽग्निः आहोस्वित्पित्तमेवाग्निर् इति
अत्रोच्यते न खलु पित्तव्यतिरेकादन्यो ऽग्निरुपलभ्यते आग्नेयत्वात्पित्ते दहनपचनादिष्वभिप्रवर्तमानेष्व् अग्निवद् उपचारः क्रियते ऽन्तरग्निरिति क्षीणे ह्य् अग्निगुणे तत्समानद्रव्योपयोगादतिवृद्धे शीतक्रियोपयोगादागमाच्च पश्यामो न खलु पित्तव्यतिरेकादन्यो ऽग्निर् इति
tatra jijñāsyaṃ kiṃ pittavyatirekādanyo 'gniḥ āhosvitpittamevāgnir iti
atrocyate na khalu pittavyatirekādanyo 'gnirupalabhyate āgneyatvātpitte dahanapacanādiṣvabhipravartamāneṣv agnivad upacāraḥ kriyate 'ntaragniriti kṣīṇe hy agniguṇe tatsamānadravyopayogādativṛddhe śītakriyopayogādāgamācca paśyāmo na khalu pittavyatirekādanyo 'gnir iti
- 10
तच्चादृष्टहेतुकेन विशेषेण पक्वामाशयमध्यस्थं पित्तं चतुर्विधमन्नपानं पचति विवेचयति च दोषरसमूत्रपुरीषाणि तत्रस्थम् एव चात्मशक्त्या शेषाणां पित्तस्थानानां शरीरस्य चाग्निकर्मणानुग्रहं करोति तस्मिन्पित्ते पाचको ऽग्निरिति संज्ञा यत्तु यकृत्प्लीह्नोः पित्तं तस्मिन्रञ्जको ऽग्निरिति संज्ञा स रसस्य रागकृदुक्तः यत्पित्तं हृदयसंस्थं तस्मिन्साधको ऽग्निरिति संज्ञा सो ऽभिप्रार्थितमनोरथसाधनकृद् उक्तः यद्दृष्ट्यां पित्तं तस्मिन्नालोचको ऽग्निरिति संज्ञा स रूपग्रहणाधिकृतः यत्तु त्वचि पित्तं तस्मिन्भ्राजको ऽग्निरिति संज्ञा सो ऽभ्यङ्गपरिषेकावगाहावलेपनादीनां क्रियाद्रव्याणां पक्ता छायानां च प्रकाशकः
taccādṛṣṭahetukena viśeṣeṇa pakvāmāśayamadhyasthaṃ pittaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi tatrastham eva cātmaśaktyā śeṣāṇāṃ pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmaṇānugrahaṃ karoti tasminpitte pācako 'gniriti saṃjñā yattu yakṛtplīhnoḥ pittaṃ tasminrañjako 'gniriti saṃjñā sa rasasya rāgakṛduktaḥ yatpittaṃ hṛdayasaṃsthaṃ tasminsādhako 'gniriti saṃjñā so 'bhiprārthitamanorathasādhanakṛd uktaḥ yaddṛṣṭyāṃ pittaṃ tasminnālocako 'gniriti saṃjñā sa rūpagrahaṇādhikṛtaḥ yattu tvaci pittaṃ tasminbhrājako 'gniriti saṃjñā so 'bhyaṅgapariṣekāvagāhāvalepanādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ paktā chāyānāṃ ca prakāśakaḥ
- 11
पित्तं तीक्ष्णं द्रवम्पूति नीलं पीतं तथैव च
उष्णं कटुरसं चैव विदग्धं चाम्लम् एव च
pittaṃ tīkṣṇaṃ dravampūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca
uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdhaṃ cāmlam eva ca
- 12
अत ऊर्ध्वं श्लेष्मस्थानान्यनुव्याख्यास्यामः
तत्र आमाशयः पित्ताशयस्योपरिष्टात्तत्प्रत्यनीकत्वाद् ऊर्ध्वगतित्वात्तेजसश्चन्द्र इव आदित्यस्य स चतुर्विधस्याहारस्याधारः स च तत्रौदकैर्गुणैर् आहारः प्रक्लिन्नो भिन्नसंघातः सुखजरश्च भवति
ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ
tatra āmāśayaḥ pittāśayasyopariṣṭāttatpratyanīkatvād ūrdhvagatitvāttejasaścandra iva ādityasya sa caturvidhasyāhārasyādhāraḥ sa ca tatraudakairguṇair āhāraḥ praklinno bhinnasaṃghātaḥ sukhajaraśca bhavati
- 13
माधुर्यात्पिच्छिलत्वाच्च प्रक्लेदित्वात्तथैव च
आमाशये सम्भवति श्लेष्मा मधुरशीतलः
mādhuryātpicchilatvācca prakleditvāttathaiva ca
āmāśaye sambhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ
- 14
स तत्रस्थ एव स्वशक्त्या शेषाणां श्लेष्मस्थानानां शरीरस्य चोदककर्मणानुग्रहं करोति उरःस्थस्त्रिकसंधारणम् आत्मवीर्येणान्नरससहितेन हृदयावलम्बनं करोति जिह्वामूलकण्ठस्थो जिह्वेन्द्रियस्य सौम्यत्वात्सम्यग्रसज्ञाने वर्तते शिरःस्थः स्नेहसंतर्पणाधिकृतत्वाद् इन्द्रियाणाम् आत्मवीर्येणानुग्रहं करोति संधिस्थस्तु श्लेष्मा सर्वसंधिसंश्लेषात्सर्वसंध्यनुग्रहं करोति
sa tatrastha eva svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ śarīrasya codakakarmaṇānugrahaṃ karoti uraḥsthastrikasaṃdhāraṇam ātmavīryeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanaṃ karoti jihvāmūlakaṇṭhastho jihvendriyasya saumyatvātsamyagrasajñāne vartate śiraḥsthaḥ snehasaṃtarpaṇādhikṛtatvād indriyāṇām ātmavīryeṇānugrahaṃ karoti saṃdhisthastu śleṣmā sarvasaṃdhisaṃśleṣātsarvasaṃdhyanugrahaṃ karoti
- 15
श्लेष्मा श्वेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः शीत एव च
मधुरस्त्वविदग्धः स्याद्विदग्धो लवणः स्मृतः
śleṣmā śveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca
madhurastvavidagdhaḥ syādvidagdho lavaṇaḥ smṛtaḥ
- 16
शोणितस्य स्थानं यकृत्प्लीहानौ तच्च प्रागभिहितं तत्रस्थम् एव शेषाणां शोणितस्थानानामनुग्रहं करोति
śoṇitasya sthānaṃ yakṛtplīhānau tacca prāgabhihitaṃ tatrastham eva śeṣāṇāṃ śoṇitasthānānāmanugrahaṃ karoti
- 17
अनुष्णशीतं मधुरं स्निग्धं रक्तं च वर्णतः
शोणितं गुरु विस्रं स्याद्विदाहश्चास्य पित्तवत्
anuṣṇaśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ
śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaścāsya pittavat
- 18
एतानि खलु दोषस्थानानि एषु संचीयन्ते दोषाः
प्राक्संचयहेतुरुक्तः
तत्र संचितानां खलु दोषाणां स्तब्धपूर्णकोष्ठता पीतावभासता मन्दोष्मता चाङ्गानां गौरवमालस्यं चयकारणविद्वेषश्चेति लिङ्गानि भवन्ति
तत्र प्रथमः क्रियाकालः
etāni khalu doṣasthānāni eṣu saṃcīyante doṣāḥ
prāksaṃcayaheturuktaḥ
tatra saṃcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravamālasyaṃ cayakāraṇavidveṣaśceti liṅgāni bhavanti
tatra prathamaḥ kriyākālaḥ
- 19
अत ऊर्ध्वं प्रकोपणानि वक्ष्यामः
तत्र बलवद्विग्रहातिव्यायामव्यवायाध्ययनप्रपतनप्रधावनप्रपीडनाभिघातलङ्घनप्लवनतरणरात्रिजागरणभारहरणगजतुरगरथपदातिचर्याकटुकषायतिक्तरूक्षलघुशीतवीर्यशुष्कशाकवल्लूरवरकोद्दालककोर् अदूषश्यामाकनीवारमुद्गमसूराढकीहरेणुकलायनिष्पावानशनविषमाशनाध्यशनवातमूत्रपुरीषशुक्रच्छर्दिक्षवथूद्गारबाष्पवेगविघातादिभिर्विशेषैर्वायुः प्रकोपमापद्यते
ata ūrdhvaṃ prakopaṇāni vakṣyāmaḥ
tatra balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇagajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakoddālakakor adūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavegavighātādibhirviśeṣairvāyuḥ prakopamāpadyate
- 20
स शीताभ्रप्रवातेषु घर्मान्ते च विशेषतः
प्रत्यूषस्य् अपराह्णे तु जीर्णे ऽन्ने च प्रकुप्यति
sa śītābhrapravāteṣu gharmānte ca viśeṣataḥ
pratyūṣasy aparāhṇe tu jīrṇe 'nne ca prakupyati
- 21
क्रोधशोकभयायासोपवासविदग्धमैथुनोपगमनकट्वम्ललवणतीक्ष्णोष्णलघुविदाहितिलतैलपिण्याककुलत्थसर्षपातसीहरितकशाकगोधामत्स्याजाविकमांसदधितक्रकूर्चिकामस्तुसौवीरकसुराविकाराम्लफलकट्वरप्रभृतिभिः पित्तं प्रकोपमापद्यते
krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśākagodhāmatsyājāvikamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ pittaṃ prakopamāpadyate
- 22
तदुष्णैर् उष्णकाले च घनान्ते च विशेषतः
मध्याह्ने चार्धरात्रे च जीर्यत्यन्ने च कुप्यति
taduṣṇair uṣṇakāle ca ghanānte ca viśeṣataḥ
madhyāhne cārdharātre ca jīryatyanne ca kupyati
- 23
दिवास्वप्नाव्यायामालस्यमधुराम्ललवणशीतस्निग्धगुरुपिच्छिलाभिष्यन्दिहायनकयवकनैषधेत्कटमाषमहामाषगोधूमतिलपिष्टविकृतिदधिदुग्धकृशरापायसेक्षुविकारानूपौदकमांसवसाबिसमृणालकसेरुकशृङ्गाटकमधुरवल्लीफलसमशनाध्यशनप्रभृतिभिः श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते
divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavakanaiṣadhetkaṭamāṣamahāmāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣuvikārānūpaudakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ śleṣmā prakopamāpadyate
- 24
स शीतैः शीतकाले च वसन्ते च विशेषतः
पूर्वाह्णे च प्रदोषे च भुक्तमात्रे प्रकुप्यति
sa śītaiḥ śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ
pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati
- 25
पित्तप्रकोपणैर् एव चाभीक्ष्णं द्रवस्निग्धगुरुभिर् आहारैर्दिवास्वप्नक्रोधानलातपश्रमाभिघाताजीर्णविरुद्धाध्यशनादिभिर्विशेषैर् असृक्प्रकोपमापद्यते
pittaprakopaṇair eva cābhīkṣṇaṃ dravasnigdhagurubhir āhārairdivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhirviśeṣair asṛkprakopamāpadyate
- 26
यस्माद्रक्तं विना दोषैर्न कदाचित्प्रकुप्यति
तस्मात्तस्य यथादोषं कालं विद्यात्प्रकोपणे
yasmādraktaṃ vinā doṣairna kadācitprakupyati
tasmāttasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyātprakopaṇe
- 27
तेषां प्रकोपात्कोष्ठतोदसंचरणाम्लिकापिपासापरिदाहान्नद्वेषहृदयोत्क्लेदाश्च जायन्ते
तत्र द्वितीयः क्रियाकालः
teṣāṃ prakopātkoṣṭhatodasaṃcaraṇāmlikāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāśca jāyante
tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ
- 28
अत ऊर्ध्वं प्रसरं वक्ष्यामः तेषामेभिर् आतङ्कविशेषैः प्रकुपितानां किण्वोदकपिष्टसमवाय इवोद्रिक्तानां प्रसरो भवति
तेषां वायुर्गतिमत्त्वात्प्रसरणहेतुः सत्यप्यचैतन्ये
स हि रजोभूयिष्ठः रजश्च प्रवर्तकं सर्वभावानाम्
यथा महानुदकसंचयो ऽतिवृद्धः सेतुम् अवदार्यापरेणोदकेन व्यामिश्रः सर्वतः प्रधावति एवं दोषाः कदाचिदेकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वानेकधा प्रसरन्ति
तद्यथा वातः पित्तं श्लेष्मा शोणितं वातपित्ते वातश्लेष्माणौ पित्तश्लेष्माणौ वातशोणिते पित्तशोणिते श्लेष्मशोणिते वातपित्तशोणितानि वातश्लेष्मशोणितानि पित्तश्लेष्मशोणितानि वातपित्तकफाः वातपित्तकफशोणितानि इत्य् एवं पञ्चदशधा प्रसरन्ति
ata ūrdhvaṃ prasaraṃ vakṣyāmaḥ teṣāmebhir ātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānāṃ kiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodriktānāṃ prasaro bhavati
teṣāṃ vāyurgatimattvātprasaraṇahetuḥ satyapyacaitanye
sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ rajaśca pravartakaṃ sarvabhāvānām
yathā mahānudakasaṃcayo 'tivṛddhaḥ setum avadāryāpareṇodakena vyāmiśraḥ sarvataḥ pradhāvati evaṃ doṣāḥ kadācidekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vānekadhā prasaranti
tadyathā vātaḥ pittaṃ śleṣmā śoṇitaṃ vātapitte vātaśleṣmāṇau pittaśleṣmāṇau vātaśoṇite pittaśoṇite śleṣmaśoṇite vātapittaśoṇitāni vātaśleṣmaśoṇitāni pittaśleṣmaśoṇitāni vātapittakaphāḥ vātapittakaphaśoṇitāni ity evaṃ pañcadaśadhā prasaranti
- 29
कृत्स्ने ऽर्धे ऽवयवे वापि यत्राङ्गे कुपितो भृशम्
दोषो विकारं नभसि मेघवत्तत्र वर्षति
kṛtsne 'rdhe 'vayave vāpi yatrāṅge kupito bhṛśam
doṣo vikāraṃ nabhasi meghavattatra varṣati
- 30
नात्यर्थं कुपितश्चापि लीनो मार्गेषु तिष्ठति
निष्प्रत्यनीकः कालेन हेतुमासाद्य कुप्यति
nātyarthaṃ kupitaścāpi līno mārgeṣu tiṣṭhati
niṣpratyanīkaḥ kālena hetumāsādya kupyati

