26 shlokas
- 1
अथातः शल्यापनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ śalyāpanayanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
शल्यं द्विविधम् अवबद्धम् अनवबद्धं च
śalyaṃ dvividham avabaddham anavabaddhaṃ ca
- 4
तत्र समासेनानवबद्धशल्योद्धरणार्थं पञ्चदश हेतून्वक्ष्यामः
तद्यथा स्वभावः पाचनं भेदनं दारणं पीडनं प्रमार्जनं निर्ध्मापनं वमनं विरेचनं प्रक्षालनं प्रतिमर्शः प्रवाहणम् आचूषणम् अयस्कान्तो हर्षश्चेति
tatra samāsenānavabaddhaśalyoddharaṇārthaṃ pañcadaśa hetūnvakṣyāmaḥ
tadyathā svabhāvaḥ pācanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ pīḍanaṃ pramārjanaṃ nirdhmāpanaṃ vamanaṃ virecanaṃ prakṣālanaṃ pratimarśaḥ pravāhaṇam ācūṣaṇam ayaskānto harṣaśceti
- 5
तत्राश्रुक्षवथूद्गारकासमूत्रपुरीषानिलैः स्वभावबलप्रवृत्तैर्नयनादिभ्यः पतति मांसावगाढं शल्यम् अविदह्यमानं पाचयित्वा प्रकोथात्तस्य पूयशोणितवेगाद्गौरवाद्वा पतति
पक्वम् अभिद्यमानं भेदयेद्दारयेद्वा
भिन्नम् अनिरस्यमानं पीडनीयैः पीडयेत्पाणिभिर्वा
अणून्यक्षशल्यानि परिषेचनाध्मापनैर्वालवस्त्रपाणिभिः प्रमार्जयेत्
आहारशेषश्लेष्महीनाणुशल्यानि श्वसनोत्कासनप्रधमनैर्निर्धमेत्
अन्नशल्यानि वमनाङ्गुलिप्रतिमर्शप्रभृतिभिः
विरेचनैः पक्वाशयगतानि
व्रणदोषाशयगतानि प्रक्षालनैः
वातमूत्रपुरीषगर्भसङ्गेषु प्रवाहणमुक्तम्
मारुतोदकसविषरुधिरदुष्टस्तन्येष्वाचूषणमास्येन विषाणैर्वा
अनुलोममनवबद्धमकर्णमनल्पव्रणमुखमयस्कान्तेन
हृद्यवस्थितमनेककारणोत्पन्नं शोकशल्यं हर्षेणेति
tatrāśrukṣavathūdgārakāsamūtrapurīṣānilaiḥ svabhāvabalapravṛttairnayanādibhyaḥ patati māṃsāvagāḍhaṃ śalyam avidahyamānaṃ pācayitvā prakothāttasya pūyaśoṇitavegādgauravādvā patati
pakvam abhidyamānaṃ bhedayeddārayedvā
bhinnam anirasyamānaṃ pīḍanīyaiḥ pīḍayetpāṇibhirvā
aṇūnyakṣaśalyāni pariṣecanādhmāpanairvālavastrapāṇibhiḥ pramārjayet
āhāraśeṣaśleṣmahīnāṇuśalyāni śvasanotkāsanapradhamanairnirdhamet
annaśalyāni vamanāṅgulipratimarśaprabhṛtibhiḥ
virecanaiḥ pakvāśayagatāni
vraṇadoṣāśayagatāni prakṣālanaiḥ
vātamūtrapurīṣagarbhasaṅgeṣu pravāhaṇamuktam
mārutodakasaviṣarudhiraduṣṭastanyeṣvācūṣaṇamāsyena viṣāṇairvā
anulomamanavabaddhamakarṇamanalpavraṇamukhamayaskāntena
hṛdyavasthitamanekakāraṇotpannaṃ śokaśalyaṃ harṣeṇeti
- 6
सर्वशल्यानां तु महतामणूनां वा द्वावेवाहरणहेतू भवतः प्रतिलोमो ऽनुलोमश्च
sarvaśalyānāṃ tu mahatāmaṇūnāṃ vā dvāvevāharaṇahetū bhavataḥ pratilomo 'nulomaśca
- 7
तत्र प्रतिलोममर्वाचीनमानयेत् अनुलोमं पराचीनम्
tatra pratilomamarvācīnamānayet anulomaṃ parācīnam
- 8
उत्तुण्डितं छित्त्वा निर्घातयेच्छेदनीयमुखम्
uttuṇḍitaṃ chittvā nirghātayecchedanīyamukham
- 9
छेदनीयमुखान्यपि कुक्षिवक्षःकक्षावङ्क्षणपर्शुकान्तरपतितानि च हस्तशक्यं यथामार्गेण हस्तेनैवापहर्तुं प्रयतेत
chedanīyamukhānyapi kukṣivakṣaḥkakṣāvaṅkṣaṇaparśukāntarapatitāni ca hastaśakyaṃ yathāmārgeṇa hastenaivāpahartuṃ prayateta
- 10
हस्तेनापहर्तुमशक्यं विशस्य शस्त्रेण यन्त्रेणापहरेत्
hastenāpahartumaśakyaṃ viśasya śastreṇa yantreṇāpaharet
- 11
भवति चात्र
शीतलेन जलेनैनं मूर्छन्तम् अवसेचयेत्
संरक्षेदस्य मर्माणि मुहुराश्वासयेच्च तम्
bhavati cātra
śītalena jalenainaṃ mūrchantam avasecayet
saṃrakṣedasya marmāṇi muhurāśvāsayecca tam
- 12
ततः शल्यमुद्धृत्य निर्लोहितं व्रणं कृत्वा स्वेदार्हम् अग्निघृतप्रभृतिभिः संस्वेद्य विदह्य प्रदिह्य सर्पिर्मधुभ्यां बद्ध्वाचारिकम् उपदिशेत्
सिरास्नायुविलग्नं शलाकादिभिर्विमोच्यापनयेत्श्वयथुग्रस्तवारङ्गं समवपीड्य श्वयथुं दुर्बलवारङ्गं कुशादिभिर्बद्ध्वा
tataḥ śalyamuddhṛtya nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvā svedārham agnighṛtaprabhṛtibhiḥ saṃsvedya vidahya pradihya sarpirmadhubhyāṃ baddhvācārikam upadiśet
sirāsnāyuvilagnaṃ śalākādibhirvimocyāpanayetśvayathugrastavāraṅgaṃ samavapīḍya śvayathuṃ durbalavāraṅgaṃ kuśādibhirbaddhvā
- 13
हृदयमभितो वर्तमानं शल्यं शीतजलादिभिर् उद्वेजितस्यापहरेद्यथामार्गं दुरुपहरमन्यतो ऽपबाध्यमानं पाटयित्वोद्धरेत्
hṛdayamabhito vartamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhir udvejitasyāpaharedyathāmārgaṃ durupaharamanyato 'pabādhyamānaṃ pāṭayitvoddharet
- 14
अस्थिविवरप्रविष्टमस्थिविदष्टं वावगृह्य पादाभ्यां यन्त्रेणापहरेत् अशक्यमेवं वा बलवद्भिः सुपरिगृहीतस्य यन्त्रेण ग्राहयित्वा शल्यवारङ्गं प्रविभुज्य धनुर्गुणैर्बद्ध्वैकतश्चास्य पञ्चाङ्ग्याम् उपसंयतस्याश्वस्य वक्त्रकविके बध्नीयात् अथैनं कशया ताडयेद्यथोन्नमयन्शिरो वेगेन शल्यमुद्धरति दृढां वा वृक्षशाखामवनम्य तस्यां पूर्ववद्बद्ध्वोद्धरेत्
asthivivarapraviṣṭamasthividaṣṭaṃ vāvagṛhya pādābhyāṃ yantreṇāpaharet aśakyamevaṃ vā balavadbhiḥ suparigṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ pravibhujya dhanurguṇairbaddhvaikataścāsya pañcāṅgyām upasaṃyatasyāśvasya vaktrakavike badhnīyāt athainaṃ kaśayā tāḍayedyathonnamayanśiro vegena śalyamuddharati dṛḍhāṃ vā vṛkṣaśākhāmavanamya tasyāṃ pūrvavadbaddhvoddharet
- 15
अदेशोत्तुण्डितमष्ठीलाश्ममुद्गराणाम् अन्यतमस्य प्रहारेण विचाल्य यथामार्गम् एव यन्त्रेण
adeśottuṇḍitamaṣṭhīlāśmamudgarāṇām anyatamasya prahāreṇa vicālya yathāmārgam eva yantreṇa
- 16
यन्त्रेण विमृदितकर्णानि कर्णवन्त्यनाबाधकरदेशोत्तुण्डितानि पुरस्तादेव
yantreṇa vimṛditakarṇāni karṇavantyanābādhakaradeśottuṇḍitāni purastādeva
- 17
जातुषे कण्ठासक्ते कण्ठे नाडीं प्रवेश्याग्नितप्तां च शलाकां तयावगृह्य शीताभिर् अद्भिः परिषिच्य स्थिरीभूतामुद्धरेत्
jātuṣe kaṇṭhāsakte kaṇṭhe nāḍīṃ praveśyāgnitaptāṃ ca śalākāṃ tayāvagṛhya śītābhir adbhiḥ pariṣicya sthirībhūtāmuddharet
- 18
अजातुषं जतुमधूच्छिष्टप्रलिप्तया शलाकया पूर्वकल्पेनेत्येके
ajātuṣaṃ jatumadhūcchiṣṭapraliptayā śalākayā pūrvakalpenetyeke
- 19
अस्थिशल्यमन्यद्वा तिर्यक्कण्ठासक्तमवेक्ष्य केशोण्डुकं दृढैकसूत्रबद्धं द्रवभक्तोपहितं पाययेद् आ कण्ठात्पूर्णकोष्ठं च वामयेत्वमतश्च शल्यैकदेशसक्तं ज्ञात्वा सूत्रं सहसा त्वाक्षिपेत्मृदुना वा दन्तधावनकूर्चकेनापहरेत्प्रणुदेद्वान्तः
क्षतकण्ठाय च मधुसर्पिषी लेढुं प्रयच्छेत्त्रिफलाचूर्णं वा मधुशर्कराविमिश्रम्
asthiśalyamanyadvā tiryakkaṇṭhāsaktamavekṣya keśoṇḍukaṃ dṛḍhaikasūtrabaddhaṃ dravabhaktopahitaṃ pāyayed ā kaṇṭhātpūrṇakoṣṭhaṃ ca vāmayetvamataśca śalyaikadeśasaktaṃ jñātvā sūtraṃ sahasā tvākṣipetmṛdunā vā dantadhāvanakūrcakenāpaharetpraṇudedvāntaḥ
kṣatakaṇṭhāya ca madhusarpiṣī leḍhuṃ prayacchettriphalācūrṇaṃ vā madhuśarkarāvimiśram
- 20
उदकपूर्णोदरम् अवाक्शिरसम् अवपीडयेद्धुनीयाद्वामयेद्वा भस्मराशौ वा निखनेद् आ मुखात्
udakapūrṇodaram avākśirasam avapīḍayeddhunīyādvāmayedvā bhasmarāśau vā nikhaned ā mukhāt
- 21
ग्रासशल्ये तु कण्ठासक्ते निःशङ्कम् अनवबुद्धं स्कन्धे मुष्टिनाभिहन्यात्स्नेहं मद्यं पानीयं वा पाययेत्
grāsaśalye tu kaṇṭhāsakte niḥśaṅkam anavabuddhaṃ skandhe muṣṭinābhihanyātsnehaṃ madyaṃ pānīyaṃ vā pāyayet
- 22
बाहुरज्जुलतापाशैः कण्ठपीडनाद्वायुः प्रकुपितः श्लेष्माणं कोपयित्वा स्रोतो निरुणद्धि लालास्रावं फेनागमनं संज्ञानाशं चापादयति तमभ्यज्य संस्वेद्य शिरोविरेचनं तस्मै तीक्ष्णं दद्याद्रसं च वातघ्नं विदध्याद् इति
bāhurajjulatāpāśaiḥ kaṇṭhapīḍanādvāyuḥ prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ kopayitvā sroto niruṇaddhi lālāsrāvaṃ phenāgamanaṃ saṃjñānāśaṃ cāpādayati tamabhyajya saṃsvedya śirovirecanaṃ tasmai tīkṣṇaṃ dadyādrasaṃ ca vātaghnaṃ vidadhyād iti
- 23
भवन्ति चात्र
शल्याकृतिविशेषांश्च स्थानान्यावेक्ष्य बुद्धिमान्
तथा यन्त्रपृथक्त्वं च सम्यक्शल्यमथाहरेत्
bhavanti cātra
śalyākṛtiviśeṣāṃśca sthānānyāvekṣya buddhimān
tathā yantrapṛthaktvaṃ ca samyakśalyamathāharet
- 24
कर्णवन्ति तु शल्यानि दुःखाहार्याणि यानि च
आददीत भिषक्तस्मात्तानि युक्त्या समाहितः
karṇavanti tu śalyāni duḥkhāhāryāṇi yāni ca
ādadīta bhiṣaktasmāttāni yuktyā samāhitaḥ
- 25
एतैर् उपायैः शल्यं तु नैव निर्यात्यते यदि
मत्या निपुणया वैद्यो यन्त्रयोगैश्च निर्हरेत्
etair upāyaiḥ śalyaṃ tu naiva niryātyate yadi
matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiśca nirharet
- 26
शोथपाकौ रुजश्चोग्राः कुर्याच्छल्यमनिर्हृतम्
वैकल्यं मरणं चापि तस्माद्यत्नाद्विनिर्हरेत्
śothapākau rujaścogrāḥ kuryācchalyamanirhṛtam
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi tasmādyatnādvinirharet

