45 shlokas
- 1
अथातः शोणितवर्णनीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ śoṇitavarṇanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
तत्र पाञ्चभौतिकस्य चतुर्विधस्य षड्रसस्य द्विविधवीर्यस्याष्टविधवीर्यस्य वानेकगुणस्योपयुक्तस्याहारस्य सम्यक्परिणतस्य यस्तेजोभूतः सारः परमसूक्ष्मः स रस इत्य् उच्यते तस्य च हृदयं स्थानं स हृदयाच्चतुर्विंशतिधमनीर् अनुप्रविश्योर्ध्वगा दश दश चाधोगामिन्यश्चतस्रश्च तिर्यग्गाः कृत्स्नं शरीरमहरहस्तर्पयति वर्धयति धारयति यापयति चादृष्टहेतुकेन कर्मणा
तस्य शरीरम् अनुसरतो ऽनुमानाद्गतिर् उपलक्षयितव्या क्षयवृद्धिवैकृतैः
तस्मिन्सर्वशरीरावयवदोषधातुमलाशयानुसारिणि रसे जिज्ञासा किमयं सौम्यस्तैजस इति
अत्रोच्यते स खलु द्रवानुसारी स्नेहनजीवनतर्पणधारणादिभिर्विशेषैः सौम्य इत्यवगम्यते
tatra pāñcabhautikasya caturvidhasya ṣaḍrasasya dvividhavīryasyāṣṭavidhavīryasya vānekaguṇasyopayuktasyāhārasya samyakpariṇatasya yastejobhūtaḥ sāraḥ paramasūkṣmaḥ sa rasa ity ucyate tasya ca hṛdayaṃ sthānaṃ sa hṛdayāccaturviṃśatidhamanīr anupraviśyordhvagā daśa daśa cādhogāminyaścatasraśca tiryaggāḥ kṛtsnaṃ śarīramaharahastarpayati vardhayati dhārayati yāpayati cādṛṣṭahetukena karmaṇā
tasya śarīram anusarato 'numānādgatir upalakṣayitavyā kṣayavṛddhivaikṛtaiḥ
tasminsarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsā kimayaṃ saumyastaijasa iti
atrocyate sa khalu dravānusārī snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhirviśeṣaiḥ saumya ityavagamyate
- 4
स खल्वाप्यो रसो यकृत्प्लीहानौ प्राप्य रागम् उपैति
sa khalvāpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgam upaiti
- 5
भवतश्चात्र
रञ्जितास्तेजसा त्व् आपः शरीरस्थेन देहिनाम्
अव्यापन्नाः प्रसन्नेन रक्तमित्यभिधीयते
bhavataścātra
rañjitāstejasā tv āpaḥ śarīrasthena dehinām
avyāpannāḥ prasannena raktamityabhidhīyate
- 6
रसादेव स्त्रिया रक्तं रजःसंज्ञं प्रवर्तते
तद्वर्षाद्द्वादशाद् ऊर्ध्वं याति पञ्चाशतः क्षयम्
rasādeva striyā raktaṃ rajaḥsaṃjñaṃ pravartate
tadvarṣāddvādaśād ūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam
- 7
आर्तवं शोणितं त्व् आग्नेयम् अग्नीषोमीयत्वाद्गर्भस्य
ārtavaṃ śoṇitaṃ tv āgneyam agnīṣomīyatvādgarbhasya
- 8
पाञ्चभौतिकं त्व् अपरे जीवरक्तमाहुराचार्याः
pāñcabhautikaṃ tv apare jīvaraktamāhurācāryāḥ
- 9
विस्रता द्रवता रागः स्पन्दनं लघुता तथा
भूम्यादीनां गुणा ह्य् एते दृश्यन्ते चात्र शोणिते
visratā dravatā rāgaḥ spandanaṃ laghutā tathā
bhūmyādīnāṃ guṇā hy ete dṛśyante cātra śoṇite
- 10
रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते
मेदसो ऽस्थि ततो मज्जा मज्ज्ञः शुक्रं तु जायते
rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate
medaso 'sthi tato majjā majjñaḥ śukraṃ tu jāyate
- 11
तत्रैषां धातूनाम् अन्नपानरसः प्रीणयिता
tatraiṣāṃ dhātūnām annapānarasaḥ prīṇayitā
- 12
रसजं पुरुषं विद्याद्रसं रक्षेत्प्रयत्नतः
अन्नात्पानाच्च मतिमान् आचाराच्चाप्यतन्द्रितः
rasajaṃ puruṣaṃ vidyādrasaṃ rakṣetprayatnataḥ
annātpānācca matimān ācārāccāpyatandritaḥ
- 13
तत्र रसगतौ धातुः अहरहर्गच्छतीत्यतो रसः
tatra rasagatau dhātuḥ aharahargacchatītyato rasaḥ
- 14
स खलु त्रीणि त्रीणि कलासहस्राणि पञ्चदश च कला एकैकस्मिन्धाताव् अवतिष्ठते एवं मासेन रसः शुक्रीभवति स्त्रीणां चार्तवम्
sa khalu trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā ekaikasmindhātāv avatiṣṭhate evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati strīṇāṃ cārtavam
- 15
भवति चात्र
अष्टादशसहस्राणि संख्या ह्य् अस्मिन्समुच्चये
कलानां नवतिः प्रोक्ता स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः
bhavati cātra
aṣṭādaśasahasrāṇi saṃkhyā hy asminsamuccaye
kalānāṃ navatiḥ proktā svatantraparatantrayoḥ
- 16
स शब्दार्चिर्जलसंतानवद् अणुना विशेषेणानुधावत्येवं शरीरं केवलम्
sa śabdārcirjalasaṃtānavad aṇunā viśeṣeṇānudhāvatyevaṃ śarīraṃ kevalam
- 17
वाजीकरण्यस्त्वोषधयः स्वबलगुणोत्कर्षाद्विरेचनवदुपयुक्ताः शुक्रं विरेचयन्ति
vājīkaraṇyastvoṣadhayaḥ svabalaguṇotkarṣādvirecanavadupayuktāḥ śukraṃ virecayanti
- 18
यथाहि पुष्पमुकुलस्थो गन्धो न शक्यमिहास्तीति वक्तुमथो नैव नास्तीति अथ चास्ति सतां भावानामभिव्यक्तिरिति ज्ञात्वा केवलं सौक्ष्म्यान्नाभिव्यज्यते स एव पुष्पे विवृतपत्त्रकेसरे कालान्तरेणाभिव्यक्तिं गच्छति एवं बालानाम् अपि वयःपरिणामाच्छुक्रप्रादुर्भावो भवति रोमराज्यादयश्च विशेषा नारीणाम्
yathāhi puṣpamukulastho gandho na śakyamihāstīti vaktumatho naiva nāstīti atha cāsti satāṃ bhāvānāmabhivyaktiriti jñātvā kevalaṃ saukṣmyānnābhivyajyate sa eva puṣpe vivṛtapattrakesare kālāntareṇābhivyaktiṃ gacchati evaṃ bālānām api vayaḥpariṇāmācchukraprādurbhāvo bhavati romarājyādayaśca viśeṣā nārīṇām
- 19
स एवान्नरसो वृद्धानां जरापरिपक्वशरीरत्वाद् अप्रीणनो भवति
sa evānnaraso vṛddhānāṃ jarāparipakvaśarīratvād aprīṇano bhavati
- 20
त एते शरीरधारणाद्धातव इत्य् उच्यन्ते
ta ete śarīradhāraṇāddhātava ity ucyante
- 21
तेषां क्षयवृद्धी शोणितनिमित्ते तस्मात्तदधिकृत्य वक्ष्यामः
तत्र फेनिलम् अरुणं कृष्णं परुषं तनु शीघ्रगम् अस्कन्दि च वातेन दुष्टं नीलं पीतं हरितं श्यावं विस्रमनिष्टं पिपीलिकामक्षिकाणामस्कन्दि च पित्तदुष्टं गैरिकोदकप्रतीकाशं स्निग्धं शीतलं बहलं पिच्छिलं चिरस्रावि मांसपेशीप्रभं च श्लेष्मदुष्टं सर्वलक्षणसंयुक्तं काञ्जिकाभं विशेषतो दुर्गन्धि च संनिपातदुष्टं द्विदोषलिङ्गं संसृष्टम्
teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte tasmāttadadhikṛtya vakṣyāmaḥ
tatra phenilam aruṇaṃ kṛṣṇaṃ paruṣaṃ tanu śīghragam askandi ca vātena duṣṭaṃ nīlaṃ pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ visramaniṣṭaṃ pipīlikāmakṣikāṇāmaskandi ca pittaduṣṭaṃ gairikodakapratīkāśaṃ snigdhaṃ śītalaṃ bahalaṃ picchilaṃ cirasrāvi māṃsapeśīprabhaṃ ca śleṣmaduṣṭaṃ sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ viśeṣato durgandhi ca saṃnipātaduṣṭaṃ dvidoṣaliṅgaṃ saṃsṛṣṭam
- 22
इन्द्रगोपकप्रतीकाशमसंहतमविवर्णं च प्रकृतिस्थं जानीयात्
indragopakapratīkāśamasaṃhatamavivarṇaṃ ca prakṛtisthaṃ jānīyāt
- 23
विस्राव्याण्यन्यत्र वक्ष्यामः
visrāvyāṇyanyatra vakṣyāmaḥ
- 24
अथाविस्राव्याः सर्वाङ्गशोफः क्षीणस्य चाम्लभोजननिमित्तः पाण्डुरोग्यर्शसोदरिशोषिगर्भिणीनां च श्वयथवः
athāvisrāvyāḥ sarvāṅgaśophaḥ kṣīṇasya cāmlabhojananimittaḥ pāṇḍurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṃ ca śvayathavaḥ
- 25
तत्र शस्त्रविस्रावणं द्विविधं प्रच्छानं सिराव्यधनं च
tatra śastravisrāvaṇaṃ dvividhaṃ pracchānaṃ sirāvyadhanaṃ ca
- 26
तत्र ऋज्वसंकीर्णं सूक्ष्मं समम् अनवगाढम् अनुत्तानमाशु च शस्त्रं पातयेन्मर्मसिरास्नायुसंधीनां चानुपघाति
tatra ṛjvasaṃkīrṇaṃ sūkṣmaṃ samam anavagāḍham anuttānamāśu ca śastraṃ pātayenmarmasirāsnāyusaṃdhīnāṃ cānupaghāti
- 27
तत्र दुर्दिने दुर्विद्धे शीतवातयोर् अस्विन्ने भुक्तमात्रे स्कन्दत्वाच्छोणितं न स्रवत्यल्पं वा स्रवति
tatra durdine durviddhe śītavātayor asvinne bhuktamātre skandatvācchoṇitaṃ na sravatyalpaṃ vā sravati
- 28
मदमूर्छाश्रमार्तानां वातविण्मूत्रसंगिनाम्
निद्राभिभूतभीतानां नृणां नासृक्प्रवर्तते
madamūrchāśramārtānāṃ vātaviṇmūtrasaṃginām
nidrābhibhūtabhītānāṃ nṛṇāṃ nāsṛkpravartate
- 29
तद्दुष्टं शोणितम् अनिर्ह्रियमाणं कण्डूशोफरागदाहपाकवेदना जनयेत्
tadduṣṭaṃ śoṇitam anirhriyamāṇaṃ kaṇḍūśopharāgadāhapākavedanā janayet
- 30
अत्युष्णे ऽतिस्विन्ने ऽतिविद्धे ऽज्ञैर्विस्रावितम् अतिप्रवर्तते तद् अतिप्रवृत्तं शिरोऽभितापम् आन्ध्यम् अधिमन्थतिमिरप्रादुर्भावं धातुक्षयमाक्षेपकं पक्षाघातम् एकाङ्गविकारं तृष्णादाहौ हिक्कां कासं श्वासं पाण्डुरोगं मरणं चापादयति
atyuṣṇe 'tisvinne 'tividdhe 'jñairvisrāvitam atipravartate tad atipravṛttaṃ śiro'bhitāpam āndhyam adhimanthatimiraprādurbhāvaṃ dhātukṣayamākṣepakaṃ pakṣāghātam ekāṅgavikāraṃ tṛṣṇādāhau hikkāṃ kāsaṃ śvāsaṃ pāṇḍurogaṃ maraṇaṃ cāpādayati

