26 shlokas
- 1
अथातः कर्णव्यधबन्धविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ karṇavyadhabandhavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
रक्षाभूषणनिमित्तं बालस्य कर्णौ विध्येते
तौ षष्ठे मासि सप्तमे वा शुक्लपक्षे प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनं धात्र्यङ्के कुमारधाराङ्के वा कुमारम् उपवेश्य बालक्रीडनकैः प्रलोभ्याभिसान्त्वयन्भिषग्वामहस्तेनाकृष्य कर्णं दैवकृते छिद्र आदित्यकरावभासिते शनैः शनैर्दक्षिणहस्तेनर्जु विध्येत्प्रतनुकं सूच्या बहलम् आरया पूर्वं दक्षिणं कुमारस्य वामं कुमार्याः ततः पिचुवर्तिं प्रवेशयेत्
rakṣābhūṣaṇanimittaṃ bālasya karṇau vidhyete
tau ṣaṣṭhe māsi saptame vā śuklapakṣe praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ dhātryaṅke kumāradhārāṅke vā kumāram upaveśya bālakrīḍanakaiḥ pralobhyābhisāntvayanbhiṣagvāmahastenākṛṣya karṇaṃ daivakṛte chidra ādityakarāvabhāsite śanaiḥ śanairdakṣiṇahastenarju vidhyetpratanukaṃ sūcyā bahalam ārayā pūrvaṃ dakṣiṇaṃ kumārasya vāmaṃ kumāryāḥ tataḥ picuvartiṃ praveśayet
- 4
शोणितबहुत्वेन वेदनया चान्यदेशविद्धमिति जानीयात्निरुपद्रवतया तद्देशविद्धम् इति
śoṇitabahutvena vedanayā cānyadeśaviddhamiti jānīyātnirupadravatayā taddeśaviddham iti
- 5
तत्राज्ञेन यदृच्छया विद्धासु सिरासु कालिकामर्मरिकालोहितिकासूपद्रवा भवन्ति
तत्र कालिकायां ज्वरो दाहः श्वयथुर्वेदना च भवति मर्मरिकायां वेदना ज्वरो ग्रन्थयश्च लोहितिकायां मन्यास्तम्भापतानकशिरोग्रहकर्णशूलानि भवन्ति
तेषु यथास्वं प्रतिकुर्वीत
tatrājñena yadṛcchayā viddhāsu sirāsu kālikāmarmarikālohitikāsūpadravā bhavanti
tatra kālikāyāṃ jvaro dāhaḥ śvayathurvedanā ca bhavati marmarikāyāṃ vedanā jvaro granthayaśca lohitikāyāṃ manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni bhavanti
teṣu yathāsvaṃ pratikurvīta
- 6
क्लिष्टजिह्माप्रशस्तसूचीव्यधाद्गाढतरवर्तित्वाद्दोषसमुदायाद् अप्रशस्तव्यधाद्वा यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र वर्तिम् उपहृत्याशु मधुकैरण्डमूलमञ्जिष्ठायवतिलकल्कैर्मधुघृतप्रगाढैर् आलेपयेत्तावद्यावत्सुरूढ इति सुरूढं चैनं पुनर्विध्येत्विधानं तु पूर्वोक्तमेव
kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhādgāḍhataravartitvāddoṣasamudāyād apraśastavyadhādvā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra vartim upahṛtyāśu madhukairaṇḍamūlamañjiṣṭhāyavatilakalkairmadhughṛtapragāḍhair ālepayettāvadyāvatsurūḍha iti surūḍhaṃ cainaṃ punarvidhyetvidhānaṃ tu pūrvoktameva
- 7
तत्र सम्यग्विद्धमामतैलेन परिषेचयेत्त्र्यहात्त्र्यहाच्च वर्तिं स्थूलतरां दद्यात्परिषेकं च तमेव
tatra samyagviddhamāmatailena pariṣecayettryahāttryahācca vartiṃ sthūlatarāṃ dadyātpariṣekaṃ ca tameva
- 8
अथ व्यपगतदोषोपद्रवे कर्णे वर्धनार्थं लघु वर्धनकं कुर्यात्
atha vyapagatadoṣopadrave karṇe vardhanārthaṃ laghu vardhanakaṃ kuryāt
- 9
एवं विवर्धितः कर्णश्छिद्यते तु द्विधा नृणाम्
दोषतो वाभिघाताद्वा संधानं तस्य मे शृणु
evaṃ vivardhitaḥ karṇaśchidyate tu dvidhā nṛṇām
doṣato vābhighātādvā saṃdhānaṃ tasya me śṛṇu
- 10
तत्र समासेन पञ्चदशकर्णबन्धाकृतयः
तद्यथा नेमिसंधानक उत्पलभेद्यको वल्लूरक आसङ्गिमो गण्डकर्ण आहार्यो निर्वेधिमो व्यायोजिमः कपाटसंधिको ऽर्धकपाटसंधिकः संक्षिप्तो हीनकर्णो वल्लीकर्णो यष्टिकर्णः काकौष्ठक इति
तेषु पृथुलायतसमोभयपालिर्नेमिसंधानकः वृत्तायतसमोभयपालिरुत्पलभेद्यकः ह्रस्ववृत्तसमोभयपालिर्वल्लूरकः अभ्यन्तरदीर्घैकपालिरासङ्गिमः बाह्यदीर्घैकपालिर्गण्डकर्णः अपालिरुभयतो ऽप्याहार्यः पीठोपमपालिरुभयतः स्थूलाणुसमविषमपालिर्व्यायोजिमः क्षीणपुत्रिकाश्रितो अभ्यन्तरदीर्घैकपालिरितराल्पपालिः निर्वेधिमः कपाटसंधिकः बाह्यदीर्घैकपालिर् इतराल्पपालिर् अर्धकपाटसंधिकः
तत्र दशैते कर्णबन्धविकल्पाः साध्याः तेषां स्वनामभिर् एवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः
संक्षिप्तादयः पञ्चासाध्याः
तत्र शुष्कशष्कुलिरुत्सन्नपालिरितराल्पपालिः संक्षिप्तः अनधिष्ठानपालिः पर्यन्तयोः क्षीणमांसो हीनकर्णः तनुविषमाल्पपालिर्वल्लीकर्णः ग्रथितमांसस्तब्धसिरासंततसूक्ष्मपालिर्यष्टिकर्णः निर्मांससंक्षिप्ताग्राल्पशोणितपालिः काकौष्ठक इति
बद्धेष्वपि तु शोफदाहरागपाकपिडकास्रावयुक्ता न सिद्धिम् उपयान्ति
tatra samāsena pañcadaśakarṇabandhākṛtayaḥ
tadyathā nemisaṃdhānaka utpalabhedyako vallūraka āsaṅgimo gaṇḍakarṇa āhāryo nirvedhimo vyāyojimaḥ kapāṭasaṃdhiko 'rdhakapāṭasaṃdhikaḥ saṃkṣipto hīnakarṇo vallīkarṇo yaṣṭikarṇaḥ kākauṣṭhaka iti
teṣu pṛthulāyatasamobhayapālirnemisaṃdhānakaḥ vṛttāyatasamobhayapālirutpalabhedyakaḥ hrasvavṛttasamobhayapālirvallūrakaḥ abhyantaradīrghaikapālirāsaṅgimaḥ bāhyadīrghaikapālirgaṇḍakarṇaḥ apālirubhayato 'pyāhāryaḥ pīṭhopamapālirubhayataḥ sthūlāṇusamaviṣamapālirvyāyojimaḥ kṣīṇaputrikāśrito abhyantaradīrghaikapāliritarālpapāliḥ nirvedhimaḥ kapāṭasaṃdhikaḥ bāhyadīrghaikapālir itarālpapālir ardhakapāṭasaṃdhikaḥ
tatra daśaite karṇabandhavikalpāḥ sādhyāḥ teṣāṃ svanāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ
saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ
tatra śuṣkaśaṣkulirutsannapāliritarālpapāliḥ saṃkṣiptaḥ anadhiṣṭhānapāliḥ paryantayoḥ kṣīṇamāṃso hīnakarṇaḥ tanuviṣamālpapālirvallīkarṇaḥ grathitamāṃsastabdhasirāsaṃtatasūkṣmapāliryaṣṭikarṇaḥ nirmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭhaka iti
baddheṣvapi tu śophadāharāgapākapiḍakāsrāvayuktā na siddhim upayānti
- 11
भवन्ति चात्र
यस्य पालिद्वयम् अपि कर्णस्य न भवेदिह
कर्णपीठं समे मध्ये तस्य विद्ध्वा विवर्धयेत्
bhavanti cātra
yasya pālidvayam api karṇasya na bhavediha
karṇapīṭhaṃ same madhye tasya viddhvā vivardhayet
- 12
बाह्यायामिह दीर्घायां संधिराभ्यन्तरो भवेत्
आभ्यन्तरायां दीर्घायां बाह्यसंधिरुदाहृतः
bāhyāyāmiha dīrghāyāṃ saṃdhirābhyantaro bhavet
ābhyantarāyāṃ dīrghāyāṃ bāhyasaṃdhirudāhṛtaḥ
- 13
एकैव तु भवेत्पालिः स्थूला पृथ्वी स्थिरा च या
तां द्विधा पाटयित्वा तु छित्त्वा चोपरि संधयेत्
ekaiva tu bhavetpāliḥ sthūlā pṛthvī sthirā ca yā
tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā copari saṃdhayet
- 14
गण्डादुत्पाट्य मांसेन सानुबन्धेन जीवता
कर्णपालीम् अपालेस्तु कुर्यान्निर्लिख्य शास्त्रवित्
gaṇḍādutpāṭya māṃsena sānubandhena jīvatā
karṇapālīm apālestu kuryānnirlikhya śāstravit
- 15
अतोऽन्यतमं बन्धं चिकीर्षुर् अग्रोपहरणीयोक्तोपसंभृतसम्भारं विशेषतश्चात्रोपहरेत्सुरामण्डं क्षीरमुदकं धान्याम्लं कपालचूर्णं चेति
ततो ऽङ्गनां पुरुषं वा ग्रथितकेशान्तं लघु भुक्तवन्तमाप्तैः सुपरिगृहीतं च कृत्वा बन्धम् उपधार्य छेद्यभेद्यलेख्यव्यधनैर् उपपन्नैर् उपपाद्य कर्णशोणितमवेक्ष्य दुष्टमदुष्टं वेति तत्र वातदुष्टे धान्याम्लोष्णोदकाभ्यां पित्तदुष्टे शीतोदकपयोभ्यां श्लेष्मदुष्टे सुरामण्डोष्णोदकाभ्यां प्रक्षाल्य कर्णौ पुनर् अवलिख्यानुन्नतम् अहीनम् अविषमं च कर्णसंधिं संनिवेश्य स्थितरक्तं संदध्यात्
ततो मधुघृतेनाभ्यज्य पिचुप्लोतयोर् अन्यतरेणावगुण्ठ्य सूत्रेणानवगाढम् अनतिशिथिलं च बद्ध्वा कपालचूर्णेनावकीर्याचारिकम् उपदिशेद्द्विव्रणीयोक्तेन च विधानेनोपचरेत्
ato'nyatamaṃ bandhaṃ cikīrṣur agropaharaṇīyoktopasaṃbhṛtasambhāraṃ viśeṣataścātropaharetsurāmaṇḍaṃ kṣīramudakaṃ dhānyāmlaṃ kapālacūrṇaṃ ceti
tato 'ṅganāṃ puruṣaṃ vā grathitakeśāntaṃ laghu bhuktavantamāptaiḥ suparigṛhītaṃ ca kṛtvā bandham upadhārya chedyabhedyalekhyavyadhanair upapannair upapādya karṇaśoṇitamavekṣya duṣṭamaduṣṭaṃ veti tatra vātaduṣṭe dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe surāmaṇḍoṣṇodakābhyāṃ prakṣālya karṇau punar avalikhyānunnatam ahīnam aviṣamaṃ ca karṇasaṃdhiṃ saṃniveśya sthitaraktaṃ saṃdadhyāt
tato madhughṛtenābhyajya picuplotayor anyatareṇāvaguṇṭhya sūtreṇānavagāḍham anatiśithilaṃ ca baddhvā kapālacūrṇenāvakīryācārikam upadiśeddvivraṇīyoktena ca vidhānenopacaret
- 16
भवति चात्र
विघट्टनं दिवास्वप्नं व्यायाममतिभोजनम्
व्यवायमग्निसंतापं वाक्श्रमं च विवर्जयेत्
bhavati cātra
vighaṭṭanaṃ divāsvapnaṃ vyāyāmamatibhojanam
vyavāyamagnisaṃtāpaṃ vākśramaṃ ca vivarjayet
- 17
न चाशुद्धरक्तमतिप्रवृत्तरक्तं क्षीणरक्तं वा संदध्यात्
स हि वातदुष्टे रक्ते रूढो ऽपि परिपुटनवान्पित्तदुष्टे दाहपाकरागवेदनावान्श्लेष्मदुष्टे स्तब्धः कण्डूमान् अतिप्रवृत्तरक्ते श्यावशोफवान्क्षीणो ऽल्पमांसो न वृद्धिम् उपैति
na cāśuddharaktamatipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā saṃdadhyāt
sa hi vātaduṣṭe rakte rūḍho 'pi paripuṭanavānpittaduṣṭe dāhapākarāgavedanāvānśleṣmaduṣṭe stabdhaḥ kaṇḍūmān atipravṛttarakte śyāvaśophavānkṣīṇo 'lpamāṃso na vṛddhim upaiti
- 18
आमतैलेन त्रिरात्रं परिषेचयेत्त्रिरात्राच्च पिचुं परिवर्तयेत्
स यदा सुरूढो निरुपद्रवः सवर्णो भवति तदैनं शनैःशनैर् अभिवर्धयेत्
अतो ऽन्यथा संरम्भदाहपाकरागवेदनावान्पुनश्छिद्यते वा
āmatailena trirātraṃ pariṣecayettrirātrācca picuṃ parivartayet
sa yadā surūḍho nirupadravaḥ savarṇo bhavati tadainaṃ śanaiḥśanair abhivardhayet
ato 'nyathā saṃrambhadāhapākarāgavedanāvānpunaśchidyate vā
- 19
अथास्याप्रदुष्टस्याभिवर्धनार्थम् अभ्यङ्गः
तद्यथा गोधाप्रतुदविष्किरानूपौदकवसामज्जानौ पयः सर्पिस्तैलं गौरसर्षपजं च यथालाभं संभृत्यार्कालर्कबलातिबलानन्तापामार्गाश्वगन्धाविदारिगन्धाक्षीरशुक्लाजलशूकमधुरवर्गपयस्याप्रतिवापं तैलं वा पाचयित्वा स्वनुगुप्तं निदध्यात्
athāsyāpraduṣṭasyābhivardhanārtham abhyaṅgaḥ
tadyathā godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjānau payaḥ sarpistailaṃ gaurasarṣapajaṃ ca yathālābhaṃ saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāpāmārgāśvagandhāvidārigandhākṣīraśuklājalaśūkamadhuravargapayasyāprativāpaṃ tailaṃ vā pācayitvā svanuguptaṃ nidadhyāt
- 20
स्वेदितोन्मर्दितं कर्णं स्नेहेनैतेन योजयेत्
अथानुपद्रवः सम्यग्बलवांश्च विवर्धते
sveditonmarditaṃ karṇaṃ snehenaitena yojayet
athānupadravaḥ samyagbalavāṃśca vivardhate
- 21
यवाश्वगन्धायष्ट्याह्वैस्तिलैश्चोद्वर्तनं हितम्
शतावर्यश्वगन्धाभ्यां पयस्यैरण्डजीवनैः
yavāśvagandhāyaṣṭyāhvaistilaiścodvartanaṃ hitam
śatāvaryaśvagandhābhyāṃ payasyairaṇḍajīvanaiḥ
- 22
तैलं विपक्वं सक्षीरमभ्यङ्गात्पालिवर्धनम्
ये तु कर्णा न वर्धन्ते स्वेदस्नेहोपपादिताः
tailaṃ vipakvaṃ sakṣīramabhyaṅgātpālivardhanam
ye tu karṇā na vardhante svedasnehopapāditāḥ
- 23
तेषामपाङ्गदेशे तु कुर्यात्प्रच्छानम् एव तु
बाह्यच्छेदं न कुर्वीत व्यापदः स्युस्ततो ध्रुवाः
teṣāmapāṅgadeśe tu kuryātpracchānam eva tu
bāhyacchedaṃ na kurvīta vyāpadaḥ syustato dhruvāḥ
- 24
बद्धमात्रं तु यः कर्णं सहसैवाभिवर्धयेत्
आमकोशी समाध्मातः क्षिप्रम् एव विमुच्यते
baddhamātraṃ tu yaḥ karṇaṃ sahasaivābhivardhayet
āmakośī samādhmātaḥ kṣipram eva vimucyate
- 25
जातरोमा सुवर्त्मा च श्लिष्टसंधिः समः स्थिरः
सुरूढो ऽवेदनो यश्च तं कर्णं वर्धयेच्छनैः
jātaromā suvartmā ca śliṣṭasaṃdhiḥ samaḥ sthiraḥ
surūḍho 'vedano yaśca taṃ karṇaṃ vardhayecchanaiḥ
- 26
अमिताः कर्णबन्धास्तु विज्ञेयाः कुशलैर् इह
यो यथा सुविशिष्टः स्यात्तं तथा विनियोजयेत्
amitāḥ karṇabandhāstu vijñeyāḥ kuśalair iha
yo yathā suviśiṣṭaḥ syāttaṃ tathā viniyojayet

