23 shlokas
- 1
अथातः पञ्चेन्द्रियार्थविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ pañcendriyārthavipratipattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
शरीरशीलयोर्यस्य प्रकृतेर्विकृतिर्भवेत्
तत्त्वरिष्टं समासेन व्यासतस्तु निबोध मे
śarīraśīlayoryasya prakṛtervikṛtirbhavet
tattvariṣṭaṃ samāsena vyāsatastu nibodha me
- 4
शृणोति विविधान्शब्दान्यो दिव्यानामभावतः
समुद्रपुरमेघानाम् असंपत्तौ च निःस्वनान्
śṛṇoti vividhānśabdānyo divyānāmabhāvataḥ
samudrapurameghānām asaṃpattau ca niḥsvanān
- 5
तान्स्वनान्नावगृह्णाति मन्यते चान्यशब्दवत्
ग्राम्यारण्यस्वनांश्चापि विपरीतान्शृणोति च
tānsvanānnāvagṛhṇāti manyate cānyaśabdavat
grāmyāraṇyasvanāṃścāpi viparītānśṛṇoti ca
- 6
द्विषच्छब्देषु रमते सुहृच्छब्देषु कुप्यति
न शृणोति च यो ऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम्
dviṣacchabdeṣu ramate suhṛcchabdeṣu kupyati
na śṛṇoti ca yo 'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam
- 7
यस्तूष्णम् इव गृह्णाति शीतमुष्णं च शीतवत्
संजातशीतपिडको यश्च दाहेन पीड्यते
yastūṣṇam iva gṛhṇāti śītamuṣṇaṃ ca śītavat
saṃjātaśītapiḍako yaśca dāhena pīḍyate
- 8
उष्णगात्रो ऽतिमात्रं च यः शीतेन प्रवेपते
प्रहारान्नाभिजानाति यो ऽङ्गच्छेदमथापि वा
uṣṇagātro 'timātraṃ ca yaḥ śītena pravepate
prahārānnābhijānāti yo 'ṅgacchedamathāpi vā
- 9
पांशुनेवावकीर्णानि यश्च गात्राणि मन्यते
वर्णान्यता वा राज्यो वा यस्य गात्रे भवन्ति हि
pāṃśunevāvakīrṇāni yaśca gātrāṇi manyate
varṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi
- 10
स्नातानुलिप्तं यं चापि भजन्ते नीलमक्षिकाः
सुगन्धिर्वाति यो ऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम्
snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajante nīlamakṣikāḥ
sugandhirvāti yo 'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam
- 11
विपरीतेन गृह्णाति रसान्यश्चोपयोजितान्
उपयुक्ताः क्रमाद्यस्य रसा दोषाभिवृद्धये
viparītena gṛhṇāti rasānyaścopayojitān
upayuktāḥ kramādyasya rasā doṣābhivṛddhaye
- 12
यस्य दोषाग्निसाम्यं च कुर्युर्मिथ्योपयोजिताः
यो वा रसान्न संवेत्ति गतासुं तं प्रचक्षते
yasya doṣāgnisāmyaṃ ca kuryurmithyopayojitāḥ
yo vā rasānna saṃvetti gatāsuṃ taṃ pracakṣate
- 13
सुगन्धं वेत्ति दुर्गन्धं दुर्गन्धस्य सुगन्धिताम्
गृह्णीते वान्यथा गन्धं शान्ते दीपे च नीरुजः
sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhasya sugandhitām
gṛhṇīte vānyathā gandhaṃ śānte dīpe ca nīrujaḥ
- 14
यो वा गन्धान्न जानाति गतासुं तं विनिर्दिशेत्
द्वन्द्वान्युष्णहिमादीनि कालावस्था दिशस्तथा
yo vā gandhānna jānāti gatāsuṃ taṃ vinirdiśet
dvandvānyuṣṇahimādīni kālāvasthā diśastathā
- 15
विपरीतेन गृह्णाति भावानन्यांश्च यो नरः
दिवा ज्योतींषि यश्चापि ज्वलितानीव पश्यति
viparītena gṛhṇāti bhāvānanyāṃśca yo naraḥ
divā jyotīṃṣi yaścāpi jvalitānīva paśyati
- 16
रात्रौ सूर्यं ज्वलन्तं वा दिवा वा चन्द्रवर्चसम्
अमेघोपप्लवे यश्च शक्रचापतडिद्गुणान्
rātrau sūryaṃ jvalantaṃ vā divā vā candravarcasam
ameghopaplave yaśca śakracāpataḍidguṇān
- 17
तडित्त्वतो ऽसितान्यो वा निर्मले गगने घनान्
विमानयानप्रासादैर्यश्च संकुलमम्बरम्
taḍittvato 'sitānyo vā nirmale gagane ghanān
vimānayānaprāsādairyaśca saṃkulamambaram
- 18
यश्चानिलं मूर्तिमन्तमन्तरिक्षं च पश्यति
धूमनीहारवासोभिर् आवृताम् इव मेदिनीम्
yaścānilaṃ mūrtimantamantarikṣaṃ ca paśyati
dhūmanīhāravāsobhir āvṛtām iva medinīm
- 19
प्रदीप्तम् इव लोकं च यो वा प्लुतमिवाम्भसा
भूमिम् अष्टापदाकारां लेखाभिर्यश्च पश्यति
pradīptam iva lokaṃ ca yo vā plutamivāmbhasā
bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhiryaśca paśyati
- 20
न पश्यति सनक्षत्रां यश्च देवीमरुन्धतीम्
ध्रुवम् आकाशगङ्गां वा तं वदन्ति गतायुषम्
na paśyati sanakṣatrāṃ yaśca devīmarundhatīm
dhruvam ākāśagaṅgāṃ vā taṃ vadanti gatāyuṣam
- 21
ज्योत्स्नादर्शोष्णतोयेषु छायां यश्च न पश्यति
पश्यत्येकाङ्गहीनां वा विकृतां वान्यसत्त्वजाम्
jyotsnādarśoṣṇatoyeṣu chāyāṃ yaśca na paśyati
paśyatyekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vānyasattvajām
- 22
श्वकाककङ्कगृध्राणां प्रेतानां यक्षरक्षसाम्
पिशाचोरगनागानां भूतानां विकृताम् अपि
śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ yakṣarakṣasām
piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtām api
- 23
यो वा मयूरकण्ठाभं विधूमं वह्निमीक्षते
आतुरस्य भवेन्मृत्युः स्वस्थो व्याधिमवाप्नुयात्
yo vā mayūrakaṇṭhābhaṃ vidhūmaṃ vahnimīkṣate
āturasya bhavenmṛtyuḥ svastho vyādhimavāpnuyāt

