31 shlokas
- 1
अथातः क्षारपाकविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ kṣārapākavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
शस्त्रानुशस्त्रेभ्यः क्षारः प्रधानतमः छेद्यभेद्यलेख्यकरणात्त्रिदोषघ्नत्वाद्विशेषक्रियावचारणाच्च
śastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ chedyabhedyalekhyakaraṇāttridoṣaghnatvādviśeṣakriyāvacāraṇācca
- 4
तत्र क्षरणात्क्षणनाद्वा क्षारः
tatra kṣaraṇātkṣaṇanādvā kṣāraḥ
- 5
नानौषधिसमवायात्त्रिदोषघ्नः शुक्लत्वात्सौम्यः तस्य सौम्यस्यापि सतो दहनपचनदारणादिशक्तिरविरुद्धा स खल्वाग्नेयौषधिगुणभूयिष्ठत्वात्कटुक उष्णस्तीक्ष्णः पाचनो विलयनः शोधनो रोपणः शोषणः स्तम्भनो लेखनः कृम्यामकफकुष्ठविषमेदसाम् उपहन्ता पुंस्त्वस्य चातिसेवितः
nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ śuklatvātsaumyaḥ tasya saumyasyāpi sato dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā sa khalvāgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvātkaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhano lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasām upahantā puṃstvasya cātisevitaḥ
- 6
स द्विविधः प्रतिसारणीयः पानीयश्च
sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ pānīyaśca
- 7
तत्र प्रतिसारणीयः कुष्ठकिटिभदद्रुमण्डलकिलासभगंदरार्बुदार्शोदुष्टव्रणनाडीचर्मकीलतिलकालकन्यच्छव्यङ्गमशकबाह्यविद्रधिकृमिविषादिषूपदिश्यते सप्तसु च मुखरोगेषूपजिह्वाधिजिह्वोपकुशदन्तवैदर्भेषु तिसृषु च रोहिणीषु एतेष्वेवानुशस्त्रप्रणिधानम् उक्तम्
tatra pratisāraṇīyaḥ kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagaṃdarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmiviṣādiṣūpadiśyate saptasu ca mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu ca rohiṇīṣu eteṣvevānuśastrapraṇidhānam uktam
- 8
पानीयस्तु गरगुल्मोदराग्निसङ्गाजीर्णारोचकानाहशर्कराश्मर्याभ्यन्तरविद्रधिकृमिविषार्शःसूपयुज्यते
pānīyastu garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāhaśarkarāśmaryābhyantaravidradhikṛmiviṣārśaḥsūpayujyate
- 9
अहितस्तु रक्तपित्तज्वरितपित्तप्रकृतिबालवृद्धदुर्बलभ्रममदमूर्छातिमिरपरीतेभ्यो ऽन्येभ्यश्चैवंविधेभ्यः
ahitastu raktapittajvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhramamadamūrchātimiraparītebhyo 'nyebhyaścaivaṃvidhebhyaḥ
- 10
तं चेतरक्षारवद्दग्ध्वा परिस्रावयेत्तस्य विस्तरो ऽन्यत्र
taṃ cetarakṣāravaddagdhvā parisrāvayettasya vistaro 'nyatra
- 11
अथेतरस्त्रिविधो मृदुर्मध्यस्तीक्ष्णश्च
तं चिकीर्षुः शरदि गिरिसानुजं शुचिरुपोष्य प्रशस्ते ऽहनि प्रशस्तदेशजातम् अनुपहतं मध्यमवयसं महान्तम् असितमुष्ककम् अधिवास्यापरेद्युः पाटयित्वा खण्डशः प्रकल्प्यावपाट्य निर्वाते देशे निचितिं कृत्वा सुधाशर्कराश्च प्रक्षिप्य तिलनालैर् आदीपयेत्
अथोपशान्ते ऽग्नौ तद्भस्म पृथग्गृह्णीयाद्भस्मशर्कराश्च
अथानेनैव विधानेन कुटजपलाशाश्वकर्णपारिभद्रकविभीतकारग्वधतिल्वकार्कस्नुह्यपामार्गपाटलानक्तमालवृषकदलीचित्रकपूतीकेन्द्रवृक्षास्फोताश्वमारकसप्तच्छदाग्निमन्थगुञ्जाश्चतस्रश्च कोशातकीः समूलफलपत्त्रशाखा दहेत्
ततः क्षारद्रोणमुदकद्रोणैः षड्भिर् आलोड्य मूत्रैर्वा यथोक्तैर् एकविंशतिकृत्वः परिस्राव्य महति कटाहे शनैर्दर्व्यावघट्टयन्विपचेत्
स यदा भवत्यच्छो रक्तस्तीक्ष्णः पिच्छिलश्च तमादाय महति वस्त्रे परिस्राव्येतरं विभज्य पुनरग्नावधिश्रयेत्
तत एव क्षारोदकात्कुडवमध्यर्धं वापनयेत्
ततः कटशर्कराभस्मशर्कराक्षीरपाकशङ्खनाभीर् अग्निवर्णाः कृत्वायसे पात्रे तस्मिन्नेव क्षारोदके निषिच्य पिष्ट्वा तेनैव द्विद्रोणे ऽष्टपलसंमितं शङ्खनाभ्यादीनां प्रमाणं प्रतिवाप्य सततम् अप्रमत्तश्चैनम् अवघट्टयन्विपचेत्
स यथा नातिसान्द्रो नातिद्रवश्च भवति तथा प्रयतेत
अथैनम् आगतपाकम् अवतार्यानुगुप्तम् आयसे कुम्भे संवृतमुखे निदध्यादेष मध्यमः
athetarastrividho mṛdurmadhyastīkṣṇaśca
taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śucirupoṣya praśaste 'hani praśastadeśajātam anupahataṃ madhyamavayasaṃ mahāntam asitamuṣkakam adhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā khaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya nirvāte deśe nicitiṃ kṛtvā sudhāśarkarāśca prakṣipya tilanālair ādīpayet
athopaśānte 'gnau tadbhasma pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāśca
athānenaiva vidhānena kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakavibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalīcitrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāścatasraśca kośātakīḥ samūlaphalapattraśākhā dahet
tataḥ kṣāradroṇamudakadroṇaiḥ ṣaḍbhir āloḍya mūtrairvā yathoktair ekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya mahati kaṭāhe śanairdarvyāvaghaṭṭayanvipacet
sa yadā bhavatyaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśca tamādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ vibhajya punaragnāvadhiśrayet
tata eva kṣārodakātkuḍavamadhyardhaṃ vāpanayet
tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapākaśaṅkhanābhīr agnivarṇāḥ kṛtvāyase pātre tasminneva kṣārodake niṣicya piṣṭvā tenaiva dvidroṇe 'ṣṭapalasaṃmitaṃ śaṅkhanābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya satatam apramattaścainam avaghaṭṭayanvipacet
sa yathā nātisāndro nātidravaśca bhavati tathā prayateta
athainam āgatapākam avatāryānuguptam āyase kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyādeṣa madhyamaḥ
- 12
एष एवाप्रतीवापः पक्वः संव्यूहिमो मृदुः
eṣa evāpratīvāpaḥ pakvaḥ saṃvyūhimo mṛduḥ
- 13
प्रतीवापे यथालाभं दन्तीद्रवन्तीचित्रकलाङ्गलीपूतिकप्रवालतालपत्त्रीविडसुवर्चिकाकनकक्षीरीहिङ्गुवचातिविषाः समाः श्लक्ष्णचूर्णाः शुक्तिप्रमाणाः प्रतीवापः
स एव सप्रतीवापः पक्वः पाक्यस्तीक्ष्णः
pratīvāpe yathālābhaṃ dantīdravantīcitrakalāṅgalīpūtikapravālatālapattrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ
sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyastīkṣṇaḥ
- 14
तेषां यथाव्याधिबलम् उपयोगः
teṣāṃ yathāvyādhibalam upayogaḥ
- 15
क्षीणबले तु क्षारोदकम् आवपेद्बलकरणार्थम्
kṣīṇabale tu kṣārodakam āvapedbalakaraṇārtham
- 16
भवतश्चात्र
नैवातितीक्ष्णो न मृदुः शुक्लः श्लक्ष्णो ऽथ पिच्छिलः
अविष्यन्दी शिवः शीघ्रः क्षारो ह्यष्टगुणः स्मृतः
bhavataścātra
naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo 'tha picchilaḥ
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ
- 17
अतिमार्दवश्वैत्यौष्ण्यतैक्ष्ण्यपैच्छिल्यसर्पिताः
सान्द्रतापक्वता हीनद्रव्यता दोष उच्यते
atimārdavaśvaityauṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ
sāndratāpakvatā hīnadravyatā doṣa ucyate
- 18
तत्र क्षारसाध्यव्याधिव्याधितम् उपवेश्य निवातातपे देशे ऽसंबाधे ऽग्रोपहरणीयोक्तेन विधानेनोपसंभृतसम्भारं ततो ऽस्य तमवकाशं निरीक्ष्यावघृष्यावलिख्य प्रच्छयित्वा शलाकया क्षारं प्रतिसारयेत्दत्त्वा वाक्शतमात्रमुपेक्षेत
tatra kṣārasādhyavyādhivyādhitam upaveśya nivātātape deśe 'saṃbādhe 'gropaharaṇīyoktena vidhānenopasaṃbhṛtasambhāraṃ tato 'sya tamavakāśaṃ nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā śalākayā kṣāraṃ pratisārayetdattvā vākśatamātramupekṣeta
- 19
तस्मिन्निपतिते व्याधौ कृष्णता दग्धलक्षणम्
तत्राम्लवर्गः शमनः सर्पिर्मधुकसंयुतः
tasminnipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇam
tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṃyutaḥ
- 20
अथ चेत्स्थिरमूलत्वात्क्षारदग्धं न शीर्यते
इदमालेपनं तत्र समग्रमवचारयेत्
atha cetsthiramūlatvātkṣāradagdhaṃ na śīryate
idamālepanaṃ tatra samagramavacārayet
- 21
अम्लकाञ्जिकबीजानि तिलान्मधुकम् एव च
प्रपेष्य समभागानि तेनैनमनुलेपयेत्
amlakāñjikabījāni tilānmadhukam eva ca
prapeṣya samabhāgāni tenainamanulepayet
- 22
तिलकल्कः समधुको घृताक्तो व्रणरोपणः
रसेनाम्लेन तीक्ष्णेन वीर्योष्णेन च योजितः
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena ca yojitaḥ
- 23
आग्नेयेनाग्निना तुल्यः कथं क्षारः प्रशाम्यति
एवं चेन्मन्यसे वत्स प्रोच्यमानं निबोध मे
āgneyenāgninā tulyaḥ kathaṃ kṣāraḥ praśāmyati
evaṃ cenmanyase vatsa procyamānaṃ nibodha me
- 24
कटुकस्तत्र भूयिष्ठो लवणो ऽनुरसस्तथा
अम्लेन सह संयुक्तः सतीक्ष्णलवणो रसः
kaṭukastatra bhūyiṣṭho lavaṇo 'nurasastathā
amlena saha saṃyuktaḥ satīkṣṇalavaṇo rasaḥ
- 25
माधुर्यं भजते ऽत्यर्थं तीक्ष्णभावं विमुञ्चति
माधुर्याच्छममाप्नोति वह्निर् अद्भिर् इवाप्लुतः
mādhuryaṃ bhajate 'tyarthaṃ tīkṣṇabhāvaṃ vimuñcati
mādhuryācchamamāpnoti vahnir adbhir ivāplutaḥ
- 26
तत्र सम्यग्दग्धे विकारोपशमो लाघवम् अनास्रावश्च
हीनदग्धे तोदकण्डुजाड्यानि व्याधिवृद्धिश्च
अतिदग्धे दाहपाकरागस्रावाङ्गमर्दक्लमपिपासामूर्छाः स्युर्मरणं वा
tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavam anāsrāvaśca
hīnadagdhe todakaṇḍujāḍyāni vyādhivṛddhiśca
atidagdhe dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklamapipāsāmūrchāḥ syurmaraṇaṃ vā
- 27
क्षारदग्धव्रणं तु यथादोषं यथाव्याधि चोपक्रमेत्
kṣāradagdhavraṇaṃ tu yathādoṣaṃ yathāvyādhi copakramet
- 28
अथ नैते क्षारकृत्याः तद्यथा दुर्बलबालस्थविरभीरुसर्वाङ्गशूनोदरिरक्तपित्तिगर्भिण्यृतुमतीप्रवृद्धज्वरिप्रमेहिरूक्षक्षतक्षीणतृष्णामूर्च्छोपद्रुतक्लीबापवृत्तोद्वृत्तफलयोनयः
atha naite kṣārakṛtyāḥ tadyathā durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapittigarbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībāpavṛttodvṛttaphalayonayaḥ
- 29
तथा मर्मसिरास्नायुसंधितरुणास्थिसेवनीधमनीगलनाभिनखान्तःशेफःस्रोतःस्वल्पमांसेषु च प्रदेशेष्व् अक्ष्णोश्च न दद्यादन्यत्र वर्त्मरोगात्
tathā marmasirāsnāyusaṃdhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśephaḥsrotaḥsvalpamāṃseṣu ca pradeśeṣv akṣṇośca na dadyādanyatra vartmarogāt
- 30
तत्र क्षारसाध्येष्वपि व्याधिषु शूनगात्रम् अस्थिशूलिनम् अन्नद्वेषिणं हृदयसंधिपीडोपद्रुतं च क्षारो न साधयति
tatra kṣārasādhyeṣvapi vyādhiṣu śūnagātram asthiśūlinam annadveṣiṇaṃ hṛdayasaṃdhipīḍopadrutaṃ ca kṣāro na sādhayati

