21 shlokas
- 1
अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto dravyarasaguṇavīryavipākavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
केचिदाचार्या ब्रुवते द्रव्यं प्रधानं कस्मात्व्यवस्थितत्वात् इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति नित्यत्वाच्च नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणाः यथा कल्कादिप्रविभागः स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति स्वजात्यवस्थानाच्च यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि पञ्चेन्द्रियग्रहणाच्च पञ्चभिर् इन्द्रियैर्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः आश्रयत्वाच्च द्रव्यमाश्रिता रसादयो भवन्ति आरम्भसामर्थ्याच्च द्रव्याश्रित आरम्भः यथा विदारिगन्धादिमाहृत्य संक्षुद्य विपचेदित्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः शास्त्रप्रामाण्याच्च शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानम् उपदेशे हि योगानां यथा मातुलुङ्गाग्निमन्थौ चेत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते यथा तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति एकदेशसाध्यत्वाच्च द्रव्याणाम् एकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते यथा महावृक्षक्षीरेणेति तस्माद्द्रव्यं प्रधानम्
न रसादयः कस्मान्निरवयवत्वात्
द्रव्यलक्षणं तु क्रियागुणवत्समवायिकारणम् इति
kecidācāryā bruvate dravyaṃ pradhānaṃ kasmātvyavasthitatvāt iha khalu dravyaṃ vyavasthitaṃ na rasādayaḥ yathā āme phale ye rasādayaste pakve na santi nityatvācca nityaṃ hi dravyamanityā guṇāḥ yathā kalkādipravibhāgaḥ sa eva sampannarasagandho vyāpannarasagandho vā bhavati svajātyavasthānācca yathā hi pārthivaṃ dravyamanyabhāvaṃ na gacchatyevaṃ śeṣāṇi pañcendriyagrahaṇācca pañcabhir indriyairgṛhyate dravyaṃ na rasādayaḥ āśrayatvācca dravyamāśritā rasādayo bhavanti ārambhasāmarthyācca dravyāśrita ārambhaḥ yathā vidārigandhādimāhṛtya saṃkṣudya vipacedityevamādiṣu na rasādiṣvārambhaḥ śāstraprāmāṇyācca śāstre hi dravyaṃ pradhānam upadeśe hi yogānāṃ yathā mātuluṅgāgnimanthau cetyādau na rasādaya upadiśyante kramāpekṣitatvācca rasādīnāṃ rasādayo hi dravyakramamapekṣante yathā taruṇe taruṇāḥ sampūrṇe sampūrṇā iti ekadeśasādhyatvācca dravyāṇām ekadeśenāpi vyādhayaḥ sādhyante yathā mahāvṛkṣakṣīreṇeti tasmāddravyaṃ pradhānam
na rasādayaḥ kasmānniravayavatvāt
dravyalakṣaṇaṃ tu kriyāguṇavatsamavāyikāraṇam iti
- 4
नेत्याहुरन्ये रसास्तु प्रधानं कस्मात् आगमात् आगमो हि शास्त्रम् उच्यते शास्त्रे हि रसा अधिकृताः यथा रसायत्त आहार इति तस्मिंश्च प्राणाः उपदेशाच्च उपदिश्यन्ते हि रसाः यथा मधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति अनुमानाच्च रसेन ह्यनुमीयते द्रव्यं यथा मधुरमिति ऋषिवचनाच्च ऋषिवचनं वेदो यथा किंचिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति तस्माद्रसाः प्रधानं रसेषु गुणसंज्ञा
रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः
netyāhuranye rasāstu pradhānaṃ kasmāt āgamāt āgamo hi śāstram ucyate śāstre hi rasā adhikṛtāḥ yathā rasāyatta āhāra iti tasmiṃśca prāṇāḥ upadeśācca upadiśyante hi rasāḥ yathā madhurāmlalavaṇā vātaṃ śamayanti anumānācca rasena hyanumīyate dravyaṃ yathā madhuramiti ṛṣivacanācca ṛṣivacanaṃ vedo yathā kiṃcidijyārthaṃ madhuramāharediti tasmādrasāḥ pradhānaṃ raseṣu guṇasaṃjñā
rasalakṣaṇamanyatropadekṣyāmaḥ
- 5
नेत्याहुरन्ये वीर्यं प्रधानम् इति
कस्मात्तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः
इहौषधकर्माण्य् ऊर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसंग्राहकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहणरसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनानि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति
तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः
केचिदष्टविधमाहुः शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति
एतानि वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद्रसम् अभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति
यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति उष्णवीर्यत्वात्तथा कुलत्थः कषायः कटुकः पलाण्डुः स्नेहभावाच्च मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति शीतवीर्यत्वात्कटुका पिप्पली पित्तं शमयति मृदुशीतवीर्यत्वात् अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति उष्णवीर्यत्वात्मधुरा मत्स्याश्च कटुकं मूलकं श्लेष्माणं शमयति रूक्षवीर्यत्वात्मधुरं क्षौद्रं च तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम्
netyāhuranye vīryaṃ pradhānam iti
kasmāttadvaśenauṣadhakarmaniṣpatteḥ
ihauṣadhakarmāṇy ūrdhvādhobhāgobhayabhāgasaṃśodhanasaṃśamanasaṃgrāhakāgnidīpanapīḍanalekhanabṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaśvayathukaravilayanadahanadāraṇamādanaprāṇaghnaviṣapraśamanāni vīryaprādhānyādbhavanti
tacca vīryaṃ dvividhamuṣṇaṃ śītaṃ ca agnīṣomīyatvājjagataḥ
kecidaṣṭavidhamāhuḥ śītamuṣṇaṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ picchilaṃ mṛdu tīkṣṇaṃ ceti
etāni vīryāṇi svabalaguṇotkarṣādrasam abhibhūyātmakarma kurvanti
yathā tāvanmahatpañcamūlaṃ kaṣāyaṃ tiktānurasaṃ vātaṃ śamayati uṣṇavīryatvāttathā kulatthaḥ kaṣāyaḥ kaṭukaḥ palāṇḍuḥ snehabhāvācca madhuraścekṣuraso vātaṃ vardhayati śītavīryatvātkaṭukā pippalī pittaṃ śamayati mṛduśītavīryatvāt amlamāmalakaṃ lavaṇaṃ saindhavaṃ ca tiktā kākamācī pittaṃ vardhayati uṣṇavīryatvātmadhurā matsyāśca kaṭukaṃ mūlakaṃ śleṣmāṇaṃ śamayati rūkṣavīryatvātmadhuraṃ kṣaudraṃ ca tadetannidarśanamātramuktam
- 6
भवन्ति चात्र
ये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै
रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम्
bhavanti cātra
ye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu vai
raukṣyalāghavaśaityāni na te hanyuḥ samīraṇam
- 7
ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै
तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव न ते तत्कर्मकारिणः
ye rasāḥ pittaśamanā bhavanti yadi teṣu vai
taikṣṇyauṣṇyalaghutāścaiva na te tatkarmakāriṇaḥ
- 8
ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै
स्नेहगौरवशैत्यानि न ते तत्कर्मकारिणः
ye rasāḥ śleṣmaśamanā bhavanti yadi teṣu vai
snehagauravaśaityāni na te tatkarmakāriṇaḥ
- 9
तस्माद्वीर्यं प्रधानम् इति
tasmādvīryaṃ pradhānam iti
- 10
नेत्याहुरन्ये विपाकः प्रधानम् इति
कस्मात्सम्यङ्मिथ्याविपाकत्वात् इह सर्वद्रव्याण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति
तत्राहुरन्ये प्रति रसं पाक इति
केचित्त्रिविधम् इच्छन्ति मधुरमम्लं कटुकं चेति
तत्तु न सम्यक्भूतगुणादामाच्चान्यो ऽम्लो विपाको नास्ति पित्तं हि विदग्धम् अम्लताम् उपैत्यग्नेर्मन्दत्वात्यद्येवं लवणो ऽप्यन्यः पाको भविष्यति श्लेष्मा हि विदग्धो लवणताम् उपैतीति
मधुरो मधुरस्याम्लो ऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति केचिदाहुः दृष्टान्तं चोपदिशन्ति यथा तावत्क्षीरम् उखागतं पच्यमानं मधुरम् एव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकाले ऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति
केचिद्वदन्ति अबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति
एवमनवस्थितिः तस्माद् असिद्धान्त एषः
आगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च
तयोर्मधुराख्यो गुरुः कटुकाख्यो लघुर् इति
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च पृथिव्यापश्च गुर्व्यः शेषाणि लघूनि तस्माद्द्विविध एव पाक इति
netyāhuranye vipākaḥ pradhānam iti
kasmātsamyaṅmithyāvipākatvāt iha sarvadravyāṇyabhyavahṛtāni samyaṅmithyāvipakvāni guṇaṃ doṣaṃ vā janayanti
tatrāhuranye prati rasaṃ pāka iti
kecittrividham icchanti madhuramamlaṃ kaṭukaṃ ceti
tattu na samyakbhūtaguṇādāmāccānyo 'mlo vipāko nāsti pittaṃ hi vidagdham amlatām upaityagnermandatvātyadyevaṃ lavaṇo 'pyanyaḥ pāko bhaviṣyati śleṣmā hi vidagdho lavaṇatām upaitīti
madhuro madhurasyāmlo 'mlasyaivaṃ sarveṣāmiti kecidāhuḥ dṛṣṭāntaṃ copadiśanti yathā tāvatkṣīram ukhāgataṃ pacyamānaṃ madhuram eva syāttathā śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇāḥ svabhāvamuttarakāle 'pi na parityajanti tadvaditi
kecidvadanti abalavanto balavatāṃ vaśamāyāntīti
evamanavasthitiḥ tasmād asiddhānta eṣaḥ
āgame hi dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaśca
tayormadhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo laghur iti
tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavati guṇasādharmyādgurutā laghutā ca pṛthivyāpaśca gurvyaḥ śeṣāṇi laghūni tasmāddvividha eva pāka iti
- 11
भवन्ति चात्र
द्रव्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बुपृथिवीगुणाः
निर्वर्तन्ते ऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते
bhavanti cātra
dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣvambupṛthivīguṇāḥ
nirvartante 'dhikāstatra pāko madhura ucyate
- 12
तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु
निर्वर्तन्ते ऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते
tejo'nilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu
nirvartante 'dhikāstatra pākaḥ kaṭuka ucyate
- 13
पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसंग्रहः
चतुर्णाम् अपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः
pṛthaktvadarśināmeṣa vādināṃ vādasaṃgrahaḥ
caturṇām api sāmagryamicchantyatra vipaścitaḥ
- 14
तद्द्रव्यमात्मना किंचित्किंचिद्वीर्येण सेवितम्
किंचिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा
taddravyamātmanā kiṃcitkiṃcidvīryeṇa sevitam
kiṃcidrasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā
- 15
पाको नास्ति विना वीर्याद्वीर्यं नास्ति विना रसात्
रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम्
pāko nāsti vinā vīryādvīryaṃ nāsti vinā rasāt
raso nāsti vinā dravyāddravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtam
- 16
जन्म तु द्रव्यरसयोर् अन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम्
अन्योन्यापेक्षिकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः
janma tu dravyarasayor anyonyāpekṣikaṃ smṛtam
anyonyāpekṣikaṃ janma yathā syāddehadehinoḥ
- 17
वीर्यसंज्ञा गुणा ये ऽष्टौ ते ऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः
रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः
vīryasaṃjñā guṇā ye 'ṣṭau te 'pi dravyāśrayāḥ smṛtāḥ
raseṣu na bhavantyete nirguṇāstu guṇāḥ smṛtāḥ
- 18
द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः
श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं शेषा भावास्तदाश्रयाः
dravye dravyāṇi yasmāddhi vipacyante na ṣaḍrasāḥ
śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ śeṣā bhāvāstadāśrayāḥ
- 19
अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः
आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः
amīmāṃsyānyacintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ
āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ
- 20
प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश्च स्वभावतः
नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान्परीक्षेत कथंचन
pratyakṣalakṣaṇaphalāḥ prasiddhāśca svabhāvataḥ
nauṣadhīrhetubhirvidvānparīkṣeta kathaṃcana
- 21
सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर्विरेचयेत्
तस्मात्तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु
sahasreṇāpi hetūnāṃ nāmbaṣṭhādirvirecayet
tasmāttiṣṭhettu matimānāgame na tu hetuṣu

