Sanskrit

21 shlokas

  1. 1
  2. 2
  3. 3

    केचिदाचार्या ब्रुवते द्रव्यं प्रधानं कस्मात्व्यवस्थितत्वात् इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति नित्यत्वाच्च नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणाः यथा कल्कादिप्रविभागः स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति स्वजात्यवस्थानाच्च यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि पञ्चेन्द्रियग्रहणाच्च पञ्चभिर् इन्द्रियैर्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः आश्रयत्वाच्च द्रव्यमाश्रिता रसादयो भवन्ति आरम्भसामर्थ्याच्च द्रव्याश्रित आरम्भः यथा विदारिगन्धादिमाहृत्य संक्षुद्य विपचेदित्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः शास्त्रप्रामाण्याच्च शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानम् उपदेशे हि योगानां यथा मातुलुङ्गाग्निमन्थौ चेत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते यथा तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति एकदेशसाध्यत्वाच्च द्रव्याणाम् एकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते यथा महावृक्षक्षीरेणेति तस्माद्द्रव्यं प्रधानम्

    न रसादयः कस्मान्निरवयवत्वात्

    द्रव्यलक्षणं तु क्रियागुणवत्समवायिकारणम् इति

    kecidācāryā bruvate dravyaṃ pradhānaṃ kasmātvyavasthitatvāt iha khalu dravyaṃ vyavasthitaṃ na rasādayaḥ yathā āme phale ye rasādayaste pakve na santi nityatvācca nityaṃ hi dravyamanityā guṇāḥ yathā kalkādipravibhāgaḥ sa eva sampannarasagandho vyāpannarasagandho vā bhavati svajātyavasthānācca yathā hi pārthivaṃ dravyamanyabhāvaṃ na gacchatyevaṃ śeṣāṇi pañcendriyagrahaṇācca pañcabhir indriyairgṛhyate dravyaṃ na rasādayaḥ āśrayatvācca dravyamāśritā rasādayo bhavanti ārambhasāmarthyācca dravyāśrita ārambhaḥ yathā vidārigandhādimāhṛtya saṃkṣudya vipacedityevamādiṣu na rasādiṣvārambhaḥ śāstraprāmāṇyācca śāstre hi dravyaṃ pradhānam upadeśe hi yogānāṃ yathā mātuluṅgāgnimanthau cetyādau na rasādaya upadiśyante kramāpekṣitatvācca rasādīnāṃ rasādayo hi dravyakramamapekṣante yathā taruṇe taruṇāḥ sampūrṇe sampūrṇā iti ekadeśasādhyatvācca dravyāṇām ekadeśenāpi vyādhayaḥ sādhyante yathā mahāvṛkṣakṣīreṇeti tasmāddravyaṃ pradhānam

    na rasādayaḥ kasmānniravayavatvāt

    dravyalakṣaṇaṃ tu kriyāguṇavatsamavāyikāraṇam iti

  4. 4
  5. 5

    नेत्याहुरन्ये वीर्यं प्रधानम् इति

    कस्मात्तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः

    इहौषधकर्माण्य् ऊर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसंग्राहकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहणरसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनानि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति

    तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः

    केचिदष्टविधमाहुः शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति

    एतानि वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद्रसम् अभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति

    यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति उष्णवीर्यत्वात्तथा कुलत्थः कषायः कटुकः पलाण्डुः स्नेहभावाच्च मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति शीतवीर्यत्वात्कटुका पिप्पली पित्तं शमयति मृदुशीतवीर्यत्वात् अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति उष्णवीर्यत्वात्मधुरा मत्स्याश्च कटुकं मूलकं श्लेष्माणं शमयति रूक्षवीर्यत्वात्मधुरं क्षौद्रं च तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम्

    netyāhuranye vīryaṃ pradhānam iti

    kasmāttadvaśenauṣadhakarmaniṣpatteḥ

    ihauṣadhakarmāṇy ūrdhvādhobhāgobhayabhāgasaṃśodhanasaṃśamanasaṃgrāhakāgnidīpanapīḍanalekhanabṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaśvayathukaravilayanadahanadāraṇamādanaprāṇaghnaviṣapraśamanāni vīryaprādhānyādbhavanti

    tacca vīryaṃ dvividhamuṣṇaṃ śītaṃ ca agnīṣomīyatvājjagataḥ

    kecidaṣṭavidhamāhuḥ śītamuṣṇaṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ picchilaṃ mṛdu tīkṣṇaṃ ceti

    etāni vīryāṇi svabalaguṇotkarṣādrasam abhibhūyātmakarma kurvanti

    yathā tāvanmahatpañcamūlaṃ kaṣāyaṃ tiktānurasaṃ vātaṃ śamayati uṣṇavīryatvāttathā kulatthaḥ kaṣāyaḥ kaṭukaḥ palāṇḍuḥ snehabhāvācca madhuraścekṣuraso vātaṃ vardhayati śītavīryatvātkaṭukā pippalī pittaṃ śamayati mṛduśītavīryatvāt amlamāmalakaṃ lavaṇaṃ saindhavaṃ ca tiktā kākamācī pittaṃ vardhayati uṣṇavīryatvātmadhurā matsyāśca kaṭukaṃ mūlakaṃ śleṣmāṇaṃ śamayati rūkṣavīryatvātmadhuraṃ kṣaudraṃ ca tadetannidarśanamātramuktam

  6. 6
  7. 7
  8. 8
  9. 9
  10. 10

    नेत्याहुरन्ये विपाकः प्रधानम् इति

    कस्मात्सम्यङ्मिथ्याविपाकत्वात् इह सर्वद्रव्याण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति

    तत्राहुरन्ये प्रति रसं पाक इति

    केचित्त्रिविधम् इच्छन्ति मधुरमम्लं कटुकं चेति

    तत्तु न सम्यक्भूतगुणादामाच्चान्यो ऽम्लो विपाको नास्ति पित्तं हि विदग्धम् अम्लताम् उपैत्यग्नेर्मन्दत्वात्यद्येवं लवणो ऽप्यन्यः पाको भविष्यति श्लेष्मा हि विदग्धो लवणताम् उपैतीति

    मधुरो मधुरस्याम्लो ऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति केचिदाहुः दृष्टान्तं चोपदिशन्ति यथा तावत्क्षीरम् उखागतं पच्यमानं मधुरम् एव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकाले ऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति

    केचिद्वदन्ति अबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति

    एवमनवस्थितिः तस्माद् असिद्धान्त एषः

    आगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च

    तयोर्मधुराख्यो गुरुः कटुकाख्यो लघुर् इति

    तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च पृथिव्यापश्च गुर्व्यः शेषाणि लघूनि तस्माद्द्विविध एव पाक इति

    netyāhuranye vipākaḥ pradhānam iti

    kasmātsamyaṅmithyāvipākatvāt iha sarvadravyāṇyabhyavahṛtāni samyaṅmithyāvipakvāni guṇaṃ doṣaṃ vā janayanti

    tatrāhuranye prati rasaṃ pāka iti

    kecittrividham icchanti madhuramamlaṃ kaṭukaṃ ceti

    tattu na samyakbhūtaguṇādāmāccānyo 'mlo vipāko nāsti pittaṃ hi vidagdham amlatām upaityagnermandatvātyadyevaṃ lavaṇo 'pyanyaḥ pāko bhaviṣyati śleṣmā hi vidagdho lavaṇatām upaitīti

    madhuro madhurasyāmlo 'mlasyaivaṃ sarveṣāmiti kecidāhuḥ dṛṣṭāntaṃ copadiśanti yathā tāvatkṣīram ukhāgataṃ pacyamānaṃ madhuram eva syāttathā śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇāḥ svabhāvamuttarakāle 'pi na parityajanti tadvaditi

    kecidvadanti abalavanto balavatāṃ vaśamāyāntīti

    evamanavasthitiḥ tasmād asiddhānta eṣaḥ

    āgame hi dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaśca

    tayormadhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo laghur iti

    tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavati guṇasādharmyādgurutā laghutā ca pṛthivyāpaśca gurvyaḥ śeṣāṇi laghūni tasmāddvividha eva pāka iti

  11. 11
  12. 12
  13. 13
  14. 14
  15. 15
  16. 16
  17. 17
  18. 18
  19. 19
  20. 20
  21. 21