9 shlokas
- 1
अथातो विशिखानुप्रवेशनीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto viśikhānupraveśanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अधिगततन्त्रेणोपासिततन्त्रार्थेन दृष्टकर्मणा कृतयोग्येन शास्त्रं निगदता राजानुज्ञातेन नीचनखरोम्णा शुचिना शुक्लवस्त्रपरिहितेन छत्त्रवता दण्डहस्तेन सोपानत्केनानुद्धतवेशेन सुमनसा कल्याणाभिव्याहारेणाकुहकेन बन्धुभूतेन भूतानां सुसहायवता वैद्येन विशिखानुप्रवेष्टव्या
adhigatatantreṇopāsitatantrārthena dṛṣṭakarmaṇā kṛtayogyena śāstraṃ nigadatā rājānujñātena nīcanakharomṇā śucinā śuklavastraparihitena chattravatā daṇḍahastena sopānatkenānuddhataveśena sumanasā kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena bandhubhūtena bhūtānāṃ susahāyavatā vaidyena viśikhānupraveṣṭavyā
- 4
ततो दूतनिमित्तशकुनमङ्गलानुलोम्येनातुरगृहमभिगम्य उपविश्य आतुरमभिपश्येत्स्पृशेत्पृच्छेच्च त्रिभिर् एतैर्विज्ञानोपायै रोगाः प्रायशो वेदितव्या इत्य् एके तत्तु न सम्यक्षड्विधो हि रोगाणां विज्ञानोपायः तद्यथा पञ्चभिः श्रोत्रादिभिः प्रश्नेन चेति
tato dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāturagṛhamabhigamya upaviśya āturamabhipaśyetspṛśetpṛcchecca tribhir etairvijñānopāyai rogāḥ prāyaśo veditavyā ity eke tattu na samyakṣaḍvidho hi rogāṇāṃ vijñānopāyaḥ tadyathā pañcabhiḥ śrotrādibhiḥ praśnena ceti
- 5
तत्र श्रोत्रेन्द्रियविज्ञेया विशेषा रोगेषु व्रणास्रावविज्ञानीयादिषु वक्ष्यन्ते तत्र सफेनं रक्तमीरयन्ननिलः सशब्दो निर्गच्छति इत्य् एवमादयः स्पर्शनेन्द्रियविज्ञेयाः शीतोष्णश्लक्ष्णकर्कशमृदुकठिनत्वादयः स्पर्शविशेषा ज्वरशोफादिषु चक्षुरिन्द्रियविज्ञेयाः शरीरोपचयापचयायुर्लक्षणबलवर्णविकारादयः रसनेन्द्रियविज्ञेयाः प्रमेहादिषु रसविशेषाः घ्राणेन्द्रियविज्ञेया अरिष्टलिङ्गादिषु व्रणानामव्रणानां च गन्धविशेषाः प्रश्नेन च विजानीयाद्देशं कालं जातिं सात्म्यमातङ्कसमुत्पत्तिं वेदनासमुच्छ्रायं बलमन्तरग्निं वातमूत्रपुरीषाणां प्रवृत्त्यप्रवृत्ती कालप्रकर्षादींश्च विशेषान्
आत्मसदृशेषु विज्ञानाभ्युपायेषु तत्स्थानीयैर्जानीयात्
tatra śrotrendriyavijñeyā viśeṣā rogeṣu vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu vakṣyante tatra saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchati ity evamādayaḥ sparśanendriyavijñeyāḥ śītoṣṇaślakṣṇakarkaśamṛdukaṭhinatvādayaḥ sparśaviśeṣā jvaraśophādiṣu cakṣurindriyavijñeyāḥ śarīropacayāpacayāyurlakṣaṇabalavarṇavikārādayaḥ rasanendriyavijñeyāḥ pramehādiṣu rasaviśeṣāḥ ghrāṇendriyavijñeyā ariṣṭaliṅgādiṣu vraṇānāmavraṇānāṃ ca gandhaviśeṣāḥ praśnena ca vijānīyāddeśaṃ kālaṃ jātiṃ sātmyamātaṅkasamutpattiṃ vedanāsamucchrāyaṃ balamantaragniṃ vātamūtrapurīṣāṇāṃ pravṛttyapravṛttī kālaprakarṣādīṃśca viśeṣān
ātmasadṛśeṣu vijñānābhyupāyeṣu tatsthānīyairjānīyāt
- 6
एवम् अभिसमीक्ष्य साध्यान्साधयेद्याप्यान्यापयेद् असाध्यान्नैवोपक्रमेत परिसंवत्सरोत्थितांश्च विकारान्प्रायशो वर्जयेत्
evam abhisamīkṣya sādhyānsādhayedyāpyānyāpayed asādhyānnaivopakrameta parisaṃvatsarotthitāṃśca vikārānprāyaśo varjayet
- 7
भवति चात्र
मिथ्यादृष्टा विकारा हि दुराख्यातास्तथैव च
तथा दुष्परिमृष्टाश्च मोहयेयुश्चिकित्सकम्
bhavati cātra
mithyādṛṣṭā vikārā hi durākhyātāstathaiva ca
tathā duṣparimṛṣṭāśca mohayeyuścikitsakam
- 8
तत्र साध्या अपि व्याधयः प्रायेणैषां दुश्चिकित्स्यतमा भवन्ति
तद्यथा श्रोत्रियनृपतिस्त्रीबालवृद्धभीरुराजसेवककितवदुर्बलवैद्यविदग्धव्याधिगोपकदरिद्रकृपणक्रोधनानाम् अनात्मवताम् अनाथानां च एवं निरूप्य चिकित्सां कुर्वन्धर्मार्थकामयशांसि प्राप्नोति
tatra sādhyā api vyādhayaḥ prāyeṇaiṣāṃ duścikitsyatamā bhavanti
tadyathā śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrurājasevakakitavadurbalavaidyavidagdhavyādhigopakadaridrakṛpaṇakrodhanānām anātmavatām anāthānāṃ ca evaṃ nirūpya cikitsāṃ kurvandharmārthakāmayaśāṃsi prāpnoti
- 9
भवति चात्र
स्त्रीभिः सहास्यां संवासं परिहासं च वर्जयेत्
दत्तं च ताभ्यो नादेयम् अन्नादन्यद्भिषग्वरैः
bhavati cātra
strībhiḥ sahāsyāṃ saṃvāsaṃ parihāsaṃ ca varjayet
dattaṃ ca tābhyo nādeyam annādanyadbhiṣagvaraiḥ

