23 shlokas
- 1
अथातो युक्तसेनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto yuktasenīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
युक्तसेनस्य नृपतेः परान् अभिजिगीषतः
भिषजा रक्षणं कार्यं यथा तदुपदेक्ष्यते
yuktasenasya nṛpateḥ parān abhijigīṣataḥ
bhiṣajā rakṣaṇaṃ kāryaṃ yathā tadupadekṣyate
- 4
विजिगीषुः सहामात्यैर्यात्रायुक्तः प्रयत्नतः
रक्षितव्यो विशेषेण विषादेव नराधिपः
vijigīṣuḥ sahāmātyairyātrāyuktaḥ prayatnataḥ
rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣādeva narādhipaḥ
- 5
पन्थानमुदकं छायां भक्तं यवसमिन्धनम्
दूषयन्त्यरयस्तच्च जानीयाच्छोधयेत्तथा
तस्य लिङ्गं चिकित्सा च कल्पस्थाने प्रवक्ष्यते
panthānamudakaṃ chāyāṃ bhaktaṃ yavasamindhanam
dūṣayantyarayastacca jānīyācchodhayettathā
tasya liṅgaṃ cikitsā ca kalpasthāne pravakṣyate
- 7
दोषागन्तुजमृत्युभ्यो रसमन्त्रविशारदौ
रक्षेतां नृपतिं नित्यं यत्तौ वैद्यपुरोहितौ
doṣāgantujamṛtyubhyo rasamantraviśāradau
rakṣetāṃ nṛpatiṃ nityaṃ yattau vaidyapurohitau
- 8
ब्रह्मा वेदाङ्गमष्टाङ्गमायुर्वेदमभाषत
पुरोहितमते तस्माद्वर्तेत भिषगात्मवान्
brahmā vedāṅgamaṣṭāṅgamāyurvedamabhāṣata
purohitamate tasmādvarteta bhiṣagātmavān
- 9
संकरः सर्ववर्णानां प्रणाशो धर्मकर्मणाम्
प्रजानाम् अपि चोच्छित्तिर्नृपव्यसनहेतुतः
saṃkaraḥ sarvavarṇānāṃ praṇāśo dharmakarmaṇām
prajānām api cocchittirnṛpavyasanahetutaḥ
- 10
पुरुषाणां नृपाणां च केवलं तुल्यमूर्तिता
आज्ञा त्यागः क्षमा धैर्यं विक्रमश्चाप्यमानुषः
puruṣāṇāṃ nṛpāṇāṃ ca kevalaṃ tulyamūrtitā
ājñā tyāgaḥ kṣamā dhairyaṃ vikramaścāpyamānuṣaḥ
- 11
तस्माद्देवमिवाभीक्ष्णं वाङ्मनःकर्मभिः शुभैः
चिन्तयेन्नृपतिं वैद्यः श्रेयांसीच्छन्विचक्षणः
tasmāddevamivābhīkṣṇaṃ vāṅmanaḥkarmabhiḥ śubhaiḥ
cintayennṛpatiṃ vaidyaḥ śreyāṃsīcchanvicakṣaṇaḥ
- 12
स्कन्धावारे च महति राजगेहाद् अनन्तरम्
भवेत्संनिहितो नित्यं सर्वोपकरणान्वितः
skandhāvāre ca mahati rājagehād anantaram
bhavetsaṃnihito nityaṃ sarvopakaraṇānvitaḥ
- 13
तत्रस्थमेनं ध्वजवद्यशःख्यातिसमुच्छ्रितम्
उपसर्पन्त्यमोहेन विषशल्यामयार्दिताः
tatrasthamenaṃ dhvajavadyaśaḥkhyātisamucchritam
upasarpantyamohena viṣaśalyāmayārditāḥ
- 14
स्वतन्त्रकुशलो ऽन्येषु शास्त्रार्थेष्वबहिष्कृतः
वैद्यो ध्वज इवाभाति नृपतद्विद्यपूजितः
svatantrakuśalo 'nyeṣu śāstrārtheṣvabahiṣkṛtaḥ
vaidyo dhvaja ivābhāti nṛpatadvidyapūjitaḥ
- 15
वैद्यो व्याध्युपसृष्टश्च भेषजं परिचारकः
एते पादाश्चिकित्सायाः कर्मसाधनहेतवः
vaidyo vyādhyupasṛṣṭaśca bheṣajaṃ paricārakaḥ
ete pādāścikitsāyāḥ karmasādhanahetavaḥ
- 16
गुणवद्भिस्त्रिभिः पादैश्चतुर्थो गुणवान्भिषक्
व्याधिमल्पेन कालेन महान्तम् अपि साधयेत्
guṇavadbhistribhiḥ pādaiścaturtho guṇavānbhiṣak
vyādhimalpena kālena mahāntam api sādhayet
- 17
वैद्यहीनास्त्रयः पादा गुणवन्तो ऽप्यपार्थकाः
उद्गातृहोतृब्रह्माणो यथाध्वर्युं विनाध्वरे
vaidyahīnāstrayaḥ pādā guṇavanto 'pyapārthakāḥ
udgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryuṃ vinādhvare
- 18
वैद्यस्तु गुणवान् एकस्तारयेदातुरान्सदा
प्लवं प्रतितरैर्हीनं कर्णधार इवाम्भसि
vaidyastu guṇavān ekastārayedāturānsadā
plavaṃ pratitarairhīnaṃ karṇadhāra ivāmbhasi
- 19
तत्त्वाधिगतशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा स्वयंकृती
लघुहस्तः शुचिः शूरः सज्जोपस्करभेषजः
tattvādhigataśāstrārtho dṛṣṭakarmā svayaṃkṛtī
laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ
- 20
प्रत्युत्पन्नमतिर्धीमान्व्यवसायी विशारदः
सत्यधर्मपरो यश्च स भिषक्पाद उच्यते
pratyutpannamatirdhīmānvyavasāyī viśāradaḥ
satyadharmaparo yaśca sa bhiṣakpāda ucyate
- 21
आयुष्मान्सत्त्ववान्साध्यो द्रव्यवानात्मवान् अपि
आस्तिको वैद्यवाक्यस्थो व्याधितः पाद उच्यते
āyuṣmānsattvavānsādhyo dravyavānātmavān api
āstiko vaidyavākyastho vyādhitaḥ pāda ucyate
- 22
प्रशस्तदेशसम्भूतं प्रशस्ते ऽहनि चोद्धृतम्
युक्तमात्रं मनस्कान्तं गन्धवर्णरसान्वितम्
praśastadeśasambhūtaṃ praśaste 'hani coddhṛtam
yuktamātraṃ manaskāntaṃ gandhavarṇarasānvitam
- 23
दोषघ्नम् अग्लानिकरम् अविकारि विपर्यये
समीक्ष्य दत्तं काले च भेषजं पाद उच्यते
doṣaghnam aglānikaram avikāri viparyaye
samīkṣya dattaṃ kāle ca bheṣajaṃ pāda ucyate
- 24
स्निग्धो ऽजुगुप्सुर्बलवान्युक्तो व्याधितरक्षणे
वैद्यवाक्यकृदश्रान्तः पादः परिचरः स्मृतः
snigdho 'jugupsurbalavānyukto vyādhitarakṣaṇe
vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ

