23 shlokas
- 1
अथातः प्रनष्टशल्यविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
शल श्वल आशुगमने धातुस्तस्य शल्यमिति रूपम्
śala śvala āśugamane dhātustasya śalyamiti rūpam
- 4
तद्द्विविधं शारीरम् आगन्तुकं च
taddvividhaṃ śārīram āgantukaṃ ca
- 5
सर्वशरीराबाधकरं शल्यं तदिहोपदिश्यत इत्यतः शल्यशास्त्रम्
sarvaśarīrābādhakaraṃ śalyaṃ tadihopadiśyata ityataḥ śalyaśāstram
- 6
तत्र शारीरं दन्तरोमनखादि धातवो ऽन्नमला दोषाश्च दुष्टाः आगन्त्वपि शारीरशल्यव्यतिरेकेण यावन्तो भावा दुःखम् उत्पादयन्ति
tatra śārīraṃ dantaromanakhādi dhātavo 'nnamalā doṣāśca duṣṭāḥ āgantvapi śārīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvā duḥkham utpādayanti
- 7
अधिकारो हि लोहवेणुवृक्षतृणशृङ्गास्थिमयेषु तत्रापि विशेषतो लोहेष्वेव विशसनार्थोपपन्नत्वाल्लोहस्य लोहानाम् अपि दुर्वारत्वादणुमुखत्वाद्दूरप्रयोजनकरत्वाच्च शर एवाधिकृतः
स द्विविधः कर्णी श्लक्ष्णश्च प्रायेण विविधवृक्षपत्रपुष्पफलतुल्याकृतयो व्याख्याता व्यालमृगपक्षिवक्त्रसदृशाश्च
adhikāro hi lohaveṇuvṛkṣatṛṇaśṛṅgāsthimayeṣu tatrāpi viśeṣato loheṣveva viśasanārthopapannatvāllohasya lohānām api durvāratvādaṇumukhatvāddūraprayojanakaratvācca śara evādhikṛtaḥ
sa dvividhaḥ karṇī ślakṣṇaśca prāyeṇa vividhavṛkṣapatrapuṣpaphalatulyākṛtayo vyākhyātā vyālamṛgapakṣivaktrasadṛśāśca
- 8
सर्वशल्यानां तु महतामणूनां वा पञ्चविधो गतिविशेष ऊर्ध्वमधो ऽर्वाचीनस्तिर्यगृजुर् इति
sarvaśalyānāṃ tu mahatāmaṇūnāṃ vā pañcavidho gativiśeṣa ūrdhvamadho 'rvācīnastiryagṛjur iti
- 9
तानि वेगक्षयात्प्रतिघाताद्वा त्वगादिषु व्रणवस्तुष्ववतिष्ठन्ते धमनीस्रोतोऽस्थिविवरपेशीप्रभृतिषु वा शरीरप्रदेशेषु
tāni vegakṣayātpratighātādvā tvagādiṣu vraṇavastuṣvavatiṣṭhante dhamanīsroto'sthivivarapeśīprabhṛtiṣu vā śarīrapradeśeṣu
- 10
तत्र शल्यलक्षणमुच्यमानम् उपधारय
तत्तु द्विविधं सामान्यं वैशेषिकं च
श्यावं पिडकाचितं शोफवेदनावन्तं मुहुर्मुहुः शोणितास्राविणं बुद्बुदवदुन्नतं मृदुमांसं च व्रणं जानीयात्सशल्यो ऽयम् इति
सामान्यमेतल्लक्षणमुक्तम्
वैशेषिकं तु त्वग्गते विवर्णः शोफो भवत्यायतः कठिनश्च मांसगते शोफाभिवृद्धिः शल्यमार्गानुपसंरोहः पीडनासहिष्णुता चोषपाकौ च पेश्यन्तरस्थे ऽप्येतदेव चोषशोफवर्जं सिरागते सिराध्मानम्सिराशूलं सिराशोफश्च स्नायुगते स्नायुजालोत्क्षेपणं संरम्भश्चोग्रा रुक्च स्रोतोगते स्रोतसां स्वकर्मगुणहानिः धमनीस्थे सफेनं रक्तमीरयन्ननिलः सशब्दो निर्गच्छत्यङ्गमर्दः पिपासा हृल्लासश्च अस्थिगते विविधवेदनाप्रादुर्भावः शोफश्च अस्थिविवरगते ऽस्थिपूर्णतास्थितोदः संहर्षो बलवांश्च सन्धिगते ऽस्थिवच्चेष्टोपरमश्च कोष्ठगत आटोपानाहौ मूत्रपुरीषाहारदर्शनं च व्रणमुखात्मर्मगते मर्मविद्धवच्चेष्टते
सूक्ष्मगतिषु शल्येष्वेतान्येव लक्षणान्यस्पष्टानि भवन्ति
tatra śalyalakṣaṇamucyamānam upadhāraya
tattu dvividhaṃ sāmānyaṃ vaiśeṣikaṃ ca
śyāvaṃ piḍakācitaṃ śophavedanāvantaṃ muhurmuhuḥ śoṇitāsrāviṇaṃ budbudavadunnataṃ mṛdumāṃsaṃ ca vraṇaṃ jānīyātsaśalyo 'yam iti
sāmānyametallakṣaṇamuktam
vaiśeṣikaṃ tu tvaggate vivarṇaḥ śopho bhavatyāyataḥ kaṭhinaśca māṃsagate śophābhivṛddhiḥ śalyamārgānupasaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣapākau ca peśyantarasthe 'pyetadeva coṣaśophavarjaṃ sirāgate sirādhmānamsirāśūlaṃ sirāśophaśca snāyugate snāyujālotkṣepaṇaṃ saṃrambhaścogrā rukca srotogate srotasāṃ svakarmaguṇahāniḥ dhamanīsthe saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchatyaṅgamardaḥ pipāsā hṛllāsaśca asthigate vividhavedanāprādurbhāvaḥ śophaśca asthivivaragate 'sthipūrṇatāsthitodaḥ saṃharṣo balavāṃśca sandhigate 'sthivacceṣṭoparamaśca koṣṭhagata āṭopānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhātmarmagate marmaviddhavacceṣṭate
sūkṣmagatiṣu śalyeṣvetānyeva lakṣaṇānyaspaṣṭāni bhavanti
- 11
महान्त्यल्पानि वा शुद्धदेहानामनुलोमसंनिविष्टानि रोहन्ति विशेषतः कण्ठस्रोतःसिरात्वक्पेश्यस्थिविवरेषु दोषप्रकोपव्यायामाभिघाताजीर्णेभ्यः प्रचलितानि पुनर्बाधन्ते
mahāntyalpāni vā śuddhadehānāmanulomasaṃniviṣṭāni rohanti viśeṣataḥ kaṇṭhasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣu doṣaprakopavyāyāmābhighātājīrṇebhyaḥ pracalitāni punarbādhante
- 12
तत्र त्वक्प्रनष्टे स्निग्धस्विन्नायां मृन्माषयवगोधूमगोमयमृदितायां त्वचि यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्स्त्यानघृतमृच्चन्दनकल्कैर्वा प्रदिग्धायां शल्योष्मणाशु विसरति घृतम् उपशुष्यति वा लेपो यत्र तत्र शल्यं विजानीयात्मांसप्रनष्टे स्नेहस्वेदादिभिः क्रियाविशेषैर् अविरुद्धैर् आतुरम् उपपादयेत्कर्शितस्य तु शिथिलीभूतम् अनवबद्धं क्षुभ्यमाणं यत्र संरम्भं वेदनां वा जनयति तत्र शल्यं विजानीयात्कोष्ठास्थिसन्धिपेशीविवरेष्ववस्थितम् एवम् एव परीक्षेत सिराधमनीस्रोतःस्नायुप्रनष्टे खण्डचक्रसंयुक्ते याने व्याधितमारोप्याशु विषमे ऽध्वनि यायाद्यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं जानीयात् अस्थिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान्यस्थीनि बन्धनपीडनाभ्यां भृशम् उपाचरेद्यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं जानीयात्सन्धिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान्सन्धीन्प्रसरणाकुञ्चनबन्धनपीडनैर्भृशम् उपाचरेत्यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्मर्मप्रनष्टे त्व् अनन्यभावान्मर्मणाम् उक्तं परीक्षणं भवति
tatra tvakpranaṣṭe snigdhasvinnāyāṃ mṛnmāṣayavagodhūmagomayamṛditāyāṃ tvaci yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyātstyānaghṛtamṛccandanakalkairvā pradigdhāyāṃ śalyoṣmaṇāśu visarati ghṛtam upaśuṣyati vā lepo yatra tatra śalyaṃ vijānīyātmāṃsapranaṣṭe snehasvedādibhiḥ kriyāviśeṣair aviruddhair āturam upapādayetkarśitasya tu śithilībhūtam anavabaddhaṃ kṣubhyamāṇaṃ yatra saṃrambhaṃ vedanāṃ vā janayati tatra śalyaṃ vijānīyātkoṣṭhāsthisandhipeśīvivareṣvavasthitam evam eva parīkṣeta sirādhamanīsrotaḥsnāyupranaṣṭe khaṇḍacakrasaṃyukte yāne vyādhitamāropyāśu viṣame 'dhvani yāyādyatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ jānīyāt asthipranaṣṭe snehasvedopapannānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṃ bhṛśam upācaredyatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ jānīyātsandhipranaṣṭe snehasvedopapannānsandhīnprasaraṇākuñcanabandhanapīḍanairbhṛśam upācaretyatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyātmarmapranaṣṭe tv ananyabhāvānmarmaṇām uktaṃ parīkṣaṇaṃ bhavati
- 13
सामान्यलक्षणम् अपि च हस्तिस्कन्धाश्वपृष्ठपर्वतद्रुमारोहणधनुर्व्यायामद्रुतयाननियुद्धाध्वगमनलङ्घनप्रतरणप्लवनव्यायामैर्जृम्भोद्गारकासक्षवथुष्ठीवनहसनप्राणायामैर्वातमूत्रपुरीषशुक्रोत्सर्गैर्वा यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं जानीयात्
sāmānyalakṣaṇam api ca hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvatadrumārohaṇadhanurvyāyāmadrutayānaniyuddhādhvagamanalaṅghanaprataraṇaplavanavyāyāmairjṛmbhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmairvātamūtrapurīṣaśukrotsargairvā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ jānīyāt
- 14
भवन्ति चात्र
यस्मिंस्तोदादयो देशे सुप्तता गुरुतापि च
घट्टते बहुशो यत्र शूयते तुद्यते ऽपि च
bhavanti cātra
yasmiṃstodādayo deśe suptatā gurutāpi ca
ghaṭṭate bahuśo yatra śūyate tudyate 'pi ca
- 15
आतुरश्चापि यं देशमभीक्ष्णं परिरक्षति
संवाह्यमानो बहुशस्तत्र शल्यं विनिर्दिशेत्
āturaścāpi yaṃ deśamabhīkṣṇaṃ parirakṣati
saṃvāhyamāno bahuśastatra śalyaṃ vinirdiśet
- 16
अल्पाबाधमशूनं च नीरुजं निरुपद्रवम्
प्रसन्नं मृदुपर्यन्तं निराघट्टम् अनुन्नतम्
alpābādhamaśūnaṃ ca nīrujaṃ nirupadravam
prasannaṃ mṛduparyantaṃ nirāghaṭṭam anunnatam
- 17
एषण्या सर्वतो दृष्ट्वा यथामार्गं चिकित्सकः
प्रसाराकुञ्चनान्नूनं निःशल्यमिति निर्दिशेत्
eṣaṇyā sarvato dṛṣṭvā yathāmārgaṃ cikitsakaḥ
prasārākuñcanānnūnaṃ niḥśalyamiti nirdiśet
- 18
अस्थ्यात्मकं भज्यते तु शल्यमन्तश्च शीर्यते
प्रायो निर्भुज्यते शार्ङ्गमायसं चेति निश्चयः
asthyātmakaṃ bhajyate tu śalyamantaśca śīryate
prāyo nirbhujyate śārṅgamāyasaṃ ceti niścayaḥ
- 19
वार्क्षवैणवतार्णानि निर्ह्रियन्ते तु नो यदि
पचन्ति रक्तं मांसं च क्षिप्रमेतानि देहिनाम्
vārkṣavaiṇavatārṇāni nirhriyante tu no yadi
pacanti raktaṃ māṃsaṃ ca kṣiprametāni dehinām
- 20
कानकं राजतं ताम्रं रैतिकं त्रपुसीसकम्
चिरस्थानाद्विलीयन्ते पित्ततेजःप्रतापनात्
kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ raitikaṃ trapusīsakam
cirasthānādvilīyante pittatejaḥpratāpanāt
- 21
स्वभावशीता मृदवो ये चान्ये ऽपीदृशा मताः
द्रवीभूताः शरीरे ऽस्मिन्नेकत्वं यान्ति धातुभिः
svabhāvaśītā mṛdavo ye cānye 'pīdṛśā matāḥ
dravībhūtāḥ śarīre 'sminnekatvaṃ yānti dhātubhiḥ
- 22
विषाणदन्तकेशास्थिवेणुदारूपलानि तु
शल्यानि न विशीर्यन्ते शरीरे मृन्मयानि च
viṣāṇadantakeśāsthiveṇudārūpalāni tu
śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ca
- 23
द्विविधं पञ्चगतिमत्त्वगादिव्रणवस्तुषु
विश्लिष्टं वेत्ति यः शल्यं स राज्ञः कर्तुमर्हति
dvividhaṃ pañcagatimattvagādivraṇavastuṣu
viśliṣṭaṃ vetti yaḥ śalyaṃ sa rājñaḥ kartumarhati

