42 shlokas
- 1
अथातो ऽग्रोपहरणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto 'gropaharaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
त्रिविधं कर्म पूर्वकर्म प्रधानकर्म पश्चात्कर्मेति तद्व्याधिं प्रति प्रत्युपदेक्ष्यामः
trividhaṃ karma pūrvakarma pradhānakarma paścātkarmeti tadvyādhiṃ prati pratyupadekṣyāmaḥ
- 4
अस्मिन्शास्त्रे शस्त्रकर्मप्राधान्याच्छस्त्रकर्म इव तावत्पूर्वम् उपदेक्ष्यामस्तत्सम्भारांश्च
asminśāstre śastrakarmaprādhānyācchastrakarma iva tāvatpūrvam upadekṣyāmastatsambhārāṃśca
- 5
तच्च शस्त्रकर्माष्टविधं तद्यथा छेद्यं भेद्यं लेख्यं वेध्यम् एष्यम् आहार्यं विस्राव्यं सीव्यम् इति
tacca śastrakarmāṣṭavidhaṃ tadyathā chedyaṃ bhedyaṃ lekhyaṃ vedhyam eṣyam āhāryaṃ visrāvyaṃ sīvyam iti
- 6
अतो ऽन्यतमं कर्म चिकीर्षता वैद्येन पूर्वम् एवोपकल्पयितव्यानि यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निशलाकाशृङ्गजलौकालाबूजाम्बवौष्ठपिचुप्रोतसूत्रपत्त्रपट्टमधुघृतवसापयस्तैलतर्पणकषायालेपनकल्कव्यजनशीतोष्णोदककटाहादीनि परिकर्मिणश्च स्निग्धाः स्थिरा बलवन्तः
ato 'nyatamaṃ karma cikīrṣatā vaidyena pūrvam evopakalpayitavyāni yantraśastrakṣārāgniśalākāśṛṅgajalaukālābūjāmbavauṣṭhapicuprotasūtrapattrapaṭṭamadhughṛtavasāpayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkavyajanaśītoṣṇodakakaṭāhādīni parikarmiṇaśca snigdhāḥ sthirā balavantaḥ
- 7
ततः प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु दध्यक्षतान्नपानरत्नैर् अग्निं विप्रान्भिषजश्चार्चयित्वा कृतबलिमङ्गलस्वस्तिवाचनं लघुभुक्तवन्तं प्राङ्मुखम् आतुरम् उपवेश्य यन्त्रयित्वा प्रत्यङ्मुखो वैद्यो मर्मसिरास्नायुसंध्यस्थिधमनीः परिहरन् अनुलोमं शस्त्रं निदध्याद् आ पूयदर्शनात्सकृद् एवापहरेच्छस्त्रम् आशु च महत्स्व् अपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलान्तरं त्र्यङ्गुलान्तरं वा शस्त्रपदमुक्तम्
tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu dadhyakṣatānnapānaratnair agniṃ viprānbhiṣajaścārcayitvā kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ laghubhuktavantaṃ prāṅmukham āturam upaveśya yantrayitvā pratyaṅmukho vaidyo marmasirāsnāyusaṃdhyasthidhamanīḥ pariharan anulomaṃ śastraṃ nidadhyād ā pūyadarśanātsakṛd evāpaharecchastram āśu ca mahatsv api ca pākeṣu dvyaṅgulāntaraṃ tryaṅgulāntaraṃ vā śastrapadamuktam
- 8
तत्रायतो विशालः समः सुविभक्तो निराश्रय इति व्रणगुणाः
tatrāyato viśālaḥ samaḥ suvibhakto nirāśraya iti vraṇaguṇāḥ
- 9
भवतश्चात्र
आयतश्च विशालश्च सुविभक्तो निराश्रयः
प्राप्तकालकृतश्चापि व्रणः कर्मणि शस्यते
bhavataścātra
āyataśca viśālaśca suvibhakto nirāśrayaḥ
prāptakālakṛtaścāpi vraṇaḥ karmaṇi śasyate
- 10
शौर्यमाशुक्रिया शस्त्रतैक्ष्ण्यम् अस्वेदवेपथु
असंमोहश्च वैद्यस्य शस्त्रकर्मणि शस्यते
śauryamāśukriyā śastrataikṣṇyam asvedavepathu
asaṃmohaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate
- 11
एकेन वा व्रणेनाशुध्यमाने नान्तरा बुद्ध्यावेक्ष्यापरान्व्रणान्कुर्यात्
ekena vā vraṇenāśudhyamāne nāntarā buddhyāvekṣyāparānvraṇānkuryāt
- 12
भवति चात्र
यतो यतो गतिं विद्याद् उत्सङ्गो यत्र यत्र च
तत्र तत्र व्रणं कुर्याद्यथा दोषो न तिष्ठति
bhavati cātra
yato yato gatiṃ vidyād utsaṅgo yatra yatra ca
tatra tatra vraṇaṃ kuryādyathā doṣo na tiṣṭhati
- 13
तत्र भ्रूगण्डशङ्खललाटाक्षिपुटौष्ठदन्तवेष्टकक्षाकुक्षिवङ्क्षणेषु तिर्यक्छेद उक्तः
tatra bhrūgaṇḍaśaṅkhalalāṭākṣipuṭauṣṭhadantaveṣṭakakṣākukṣivaṅkṣaṇeṣu tiryakcheda uktaḥ
- 14
चन्द्रमण्डलवच्छेदान्पाणिपादेषु कारयेत्
अर्धचन्द्राकृतींश्चापि गुदे मेढ्रे च बुद्धिमान्
candramaṇḍalavacchedānpāṇipādeṣu kārayet
ardhacandrākṛtīṃścāpi gude meḍhre ca buddhimān
- 15
अन्यथा तु सिरास्नायुच्छेदनम् अतिमात्रं वेदना चिराद्व्रणसंरोहो मांसकन्दीप्रादुर्भावश्चेति
anyathā tu sirāsnāyucchedanam atimātraṃ vedanā cirādvraṇasaṃroho māṃsakandīprādurbhāvaśceti
- 16
मूढगर्भोदरार्शोऽश्मरीभगंदरमुखरोगेष्व् अभुक्तवतः कर्म कुर्वीत
mūḍhagarbhodarārśo'śmarībhagaṃdaramukharogeṣv abhuktavataḥ karma kurvīta
- 17
ततः शस्त्रम् अवचार्य शीताभिर् अद्भिर् आतुरम् आश्वास्य समन्तात्परिपीड्याङ्गुल्या व्रणम् अभिमृद्य प्रक्षाल्य कषायेण प्रोतेनोदकमादाय तिलकल्कमधुसर्पिःप्रगाढाम् औषधयुक्तां नातिस्निग्धां नातिरूक्षां वर्तिं प्रणिदध्यात्ततः कल्केनाच्छाद्य घनां कवलिकां दत्त्वा वस्त्रपट्टेन बध्नीयात्वेदनारक्षोघ्नैर्धूपैर्धूपयेत्रक्षोघ्नैश्च मन्त्रै रक्षां कुर्वीत
tataḥ śastram avacārya śītābhir adbhir āturam āśvāsya samantātparipīḍyāṅgulyā vraṇam abhimṛdya prakṣālya kaṣāyeṇa protenodakamādāya tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhām auṣadhayuktāṃ nātisnigdhāṃ nātirūkṣāṃ vartiṃ praṇidadhyāttataḥ kalkenācchādya ghanāṃ kavalikāṃ dattvā vastrapaṭṭena badhnīyātvedanārakṣoghnairdhūpairdhūpayetrakṣoghnaiśca mantrai rakṣāṃ kurvīta
- 18
ततो गुग्गुल्वगुरुसर्जरसवचागौरसर्षपचूर्णैर्लवणनिम्बपत्त्रविमिश्रैर् आज्ययुक्तैर्धूपयेत् आज्यशेषेण चास्य प्राणान्समालभेत
tato guggulvagurusarjarasavacāgaurasarṣapacūrṇairlavaṇanimbapattravimiśrair ājyayuktairdhūpayet ājyaśeṣeṇa cāsya prāṇānsamālabheta
- 19
उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वाप्रोक्षयन्रक्षाकर्म कुर्यात्तद्वक्ष्यामः
udakumbhāccāpo gṛhītvāprokṣayanrakṣākarma kuryāttadvakṣyāmaḥ
- 20
कृत्यानां प्रतिघातार्थं तथा रक्षोभयस्य च
रक्षाकर्म करिष्यामि ब्रह्मा तद् अनुमन्यताम्
kṛtyānāṃ pratighātārthaṃ tathā rakṣobhayasya ca
rakṣākarma kariṣyāmi brahmā tad anumanyatām
- 21
नागाः पिशाचा गन्धर्वाः पितरो यक्षराक्षसाः
अभिद्रवन्ति ये ये त्वां ब्रह्माद्या घ्नन्तु तान्सदा
nāgāḥ piśācā gandharvāḥ pitaro yakṣarākṣasāḥ
abhidravanti ye ye tvāṃ brahmādyā ghnantu tānsadā
- 22
पृथिव्यामन्तरीक्षे च ये चरन्ति निशाचराः
दिक्षु वास्तुनिवासाश्च पान्तु त्वां ते नमस्कृताः
pṛthivyāmantarīkṣe ca ye caranti niśācarāḥ
dikṣu vāstunivāsāśca pāntu tvāṃ te namaskṛtāḥ
- 23
पान्तु त्वां मुनयो ब्राह्म्या दिव्या राजर्षयस्तथा
पर्वताश्चैव नद्यश्च सर्वाः सर्वे च सागराः
pāntu tvāṃ munayo brāhmyā divyā rājarṣayastathā
parvatāścaiva nadyaśca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ
- 24
अग्नी रक्षतु ते जिह्वां प्राणान्वायुस्तथैव च
सोमो व्यानमपानं ते पर्जन्यः परिरक्षतु
agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇānvāyustathaiva ca
somo vyānamapānaṃ te parjanyaḥ parirakṣatu
- 25
उदानं विद्युतः पान्तु समानं स्तनयित्नवः
बलमिन्द्रो बलपतिर्मनुर्मन्ये मतिं तथा
udānaṃ vidyutaḥ pāntu samānaṃ stanayitnavaḥ
balamindro balapatirmanurmanye matiṃ tathā
- 26
कामांस्ते पान्तु गन्धर्वाः सत्त्वमिन्द्रो ऽभिरक्षतु
प्रज्ञां ते वरुणो राजा समुद्रो नाभिमण्डलम्
kāmāṃste pāntu gandharvāḥ sattvamindro 'bhirakṣatu
prajñāṃ te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalam
- 27
चक्षुः सूर्यो दिशः श्रोत्रे चन्द्रमाः पातु ते मनः
नक्षत्राणि सदा रूपं छायां पान्तु निशास्तव
cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotre candramāḥ pātu te manaḥ
nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyāṃ pāntu niśāstava
- 28
रेतस्त्व् आप्याययन्त्व् आपो रोमाण्य् ओषधयस्तथा
आकाशं खानि ते पातु देहं तव वसुंधरा
retastv āpyāyayantv āpo romāṇy oṣadhayastathā
ākāśaṃ khāni te pātu dehaṃ tava vasuṃdharā
- 29
वैश्वानरः शिरः पातु विष्णुस्तव पराक्रमम्
पौरुषं पुरुषश्रेष्ठो ब्रह्मात्मानं ध्रुवो भ्रुवौ
vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇustava parākramam
pauruṣaṃ puruṣaśreṣṭho brahmātmānaṃ dhruvo bhruvau
- 30
एता देहे विशेषेण तव नित्या हि देवताः
एतास्त्वां सततं पान्तु दीर्घमायुरवाप्नुहि
etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi devatāḥ
etāstvāṃ satataṃ pāntu dīrghamāyuravāpnuhi

