46 shlokas
- 1
अथातो ऽष्टविधशस्त्रकर्मीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto 'ṣṭavidhaśastrakarmīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
छेद्या भगन्दरा ग्रन्थिः श्लैष्मिकस्तिलकालकः
व्रणवर्त्मार्बुदान्यर्शश्चर्मकीलो ऽस्थिमांसगम्
chedyā bhagandarā granthiḥ ślaiṣmikastilakālakaḥ
vraṇavartmārbudānyarśaścarmakīlo 'sthimāṃsagam
- 4
शल्यं जतुमणिर्मांससंघातो गलशुण्डिका
स्नायुमांससिराकोथो वल्मीकं शतपोनकः
śalyaṃ jatumaṇirmāṃsasaṃghāto galaśuṇḍikā
snāyumāṃsasirākotho valmīkaṃ śataponakaḥ
- 5
अध्रुषश्चोपदंशाश्च मांसकन्द्यधिमांसकः
भेद्या विद्रधयो ऽन्यत्र सर्वजाद्ग्रन्थयस्त्रयः
adhruṣaścopadaṃśāśca māṃsakandyadhimāṃsakaḥ
bhedyā vidradhayo 'nyatra sarvajādgranthayastrayaḥ
- 6
आदितो ये विसर्पाश्च वृद्धयः सविदारिकाः
प्रमेहपिडकाशोफस्तनरोगावमन्थकाः
ādito ye visarpāśca vṛddhayaḥ savidārikāḥ
pramehapiḍakāśophastanarogāvamanthakāḥ
- 7
कुम्भीकानुशयी नाड्यो वृन्दौ पुष्करिकालजी
प्रायशः क्षुद्ररोगाश्च पुप्पुटौ तालुदन्तजौ
kumbhīkānuśayī nāḍyo vṛndau puṣkarikālajī
prāyaśaḥ kṣudrarogāśca puppuṭau tāludantajau
- 8
तुण्डिकेरी गिलायुश्च पूर्वं ये च प्रपाकिणः
वस्तिस्तथाश्मरीहेतोर्मेदोजा ये च केचन
tuṇḍikerī gilāyuśca pūrvaṃ ye ca prapākiṇaḥ
vastistathāśmarīhetormedojā ye ca kecana
- 9
लेख्याश्चतस्रो रोहिण्यः किलासम् उपजिह्विका
मेदोजो दन्तवैदर्भो ग्रन्थिर्वर्त्माधिजिह्विका
lekhyāścatasro rohiṇyaḥ kilāsam upajihvikā
medojo dantavaidarbho granthirvartmādhijihvikā
- 10
अर्शांसि मण्डलं मांसकन्दी मांसोन्नतिस्तथा
वेध्याः सिरा बहुविधा मूत्रवृद्धिर्दकोदरम्
arśāṃsi maṇḍalaṃ māṃsakandī māṃsonnatistathā
vedhyāḥ sirā bahuvidhā mūtravṛddhirdakodaram
- 11
एष्या नाड्यः सशल्याश्च व्रणा उन्मार्गिणश्च
आहार्याः शर्करास्तिस्रो दन्तकर्णमलो ऽश्मरी
eṣyā nāḍyaḥ saśalyāśca vraṇā unmārgiṇaśca
āhāryāḥ śarkarāstisro dantakarṇamalo 'śmarī
- 12
शल्यानि मूढगर्भाश्च वर्चश्च निचितं गुदे
स्राव्या विद्रधयः पञ्च भवेयुः सर्वजादृते
śalyāni mūḍhagarbhāśca varcaśca nicitaṃ gude
srāvyā vidradhayaḥ pañca bhaveyuḥ sarvajādṛte
- 13
कुष्ठानि वायुः सरुजः शोफो यश्चैकदेशजः
पाल्यामयाः श्लीपदानि विषजुष्टं च शोणितम्
kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śopho yaścaikadeśajaḥ
pālyāmayāḥ ślīpadāni viṣajuṣṭaṃ ca śoṇitam
- 14
अर्बुदानि विसर्पाश्च ग्रन्थयश्चादितस्तु ये
त्रयस्त्रयश्चोपदंशाः स्तनरोगा विदारिका
arbudāni visarpāśca granthayaścāditastu ye
trayastrayaścopadaṃśāḥ stanarogā vidārikā
- 15
सुषिरो गलशालूकं कण्टकाः कृमिदन्तकः
देन्तवेष्टः सोपकुशः शीतादो दन्तपुप्पुटः
suṣiro galaśālūkaṃ kaṇṭakāḥ kṛmidantakaḥ
dentaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ
- 16
पित्तासृक्कफजाश्चौष्ठ्याः क्षुद्ररोगाश्च भूयशः
सीव्या मेदःसमुत्थाश्च भिन्नाः सुलिखिता गदाः
pittāsṛkkaphajāścauṣṭhyāḥ kṣudrarogāśca bhūyaśaḥ
sīvyā medaḥsamutthāśca bhinnāḥ sulikhitā gadāḥ
- 17
सद्योव्रणाश्च ये चैव चलसन्धिव्यपाश्रिताः
न क्षाराग्निविषैर्जुष्टा न च मारुतवाहिनः
sadyovraṇāśca ye caiva calasandhivyapāśritāḥ
na kṣārāgniviṣairjuṣṭā na ca mārutavāhinaḥ
- 18
नान्तर्लोहितशल्याश्च तेषु सम्यग्विशोधनम्
पांशुरोमनखादीनि चलमस्थि भवेच्च यत्
nāntarlohitaśalyāśca teṣu samyagviśodhanam
pāṃśuromanakhādīni calamasthi bhavecca yat
- 19
अहृतानि यतो ऽमूनि पाचयेयुर्भृशं व्रणम्
रुजश्च विविधाः कुर्युस्तस्माद् एतान्विशोधयेत्
ahṛtāni yato 'mūni pācayeyurbhṛśaṃ vraṇam
rujaśca vividhāḥ kuryustasmād etānviśodhayet
- 20
ततो व्रणं समुन्नम्य स्थापयित्वा यथास्थितम्
सीव्येत्सूक्ष्मेण सूत्रेण वल्केनाश्मन्तकस्य वा
tato vraṇaṃ samunnamya sthāpayitvā yathāsthitam
sīvyetsūkṣmeṇa sūtreṇa valkenāśmantakasya vā
- 21
शणजक्षौमसूत्राभ्यां स्नाय्वा वालेन वा पुनः
मूर्वागुडूचीतानैर्वा सीव्येद्वेल्लितकं शनैः
śaṇajakṣaumasūtrābhyāṃ snāyvā vālena vā punaḥ
mūrvāguḍūcītānairvā sīvyedvellitakaṃ śanaiḥ
- 22
सीव्येद्गोफणिकां वापि सीव्येद्वा तुन्नसेवनीम्
ऋजुग्रन्थिमथो वापि यथायोगमथापि वा
sīvyedgophaṇikāṃ vāpi sīvyedvā tunnasevanīm
ṛjugranthimatho vāpi yathāyogamathāpi vā
- 23
देशे ऽल्पमांसे सन्धौ च सूची वृत्ताङ्गुलद्वयम्
आयता त्र्यङ्गुला त्र्यस्रा मांसले वापि पूजिता
deśe 'lpamāṃse sandhau ca sūcī vṛttāṅguladvayam
āyatā tryaṅgulā tryasrā māṃsale vāpi pūjitā
- 24
धनुर्वक्रा हिता मर्मफलकोशोदरोपरि
इत्य् एतास्त्रिविधाः सूचीस्तीक्ष्णाग्राः सुसमाहिताः
dhanurvakrā hitā marmaphalakośodaropari
ity etāstrividhāḥ sūcīstīkṣṇāgrāḥ susamāhitāḥ
- 25
कारयेन्मालतीपुष्पवृन्ताग्रपरिमण्डलाः
नातिदूरे निकृष्टे वा सूचीं कर्मणि पातयेत्
kārayenmālatīpuṣpavṛntāgraparimaṇḍalāḥ
nātidūre nikṛṣṭe vā sūcīṃ karmaṇi pātayet
- 26
दूराद्रुजो व्रणौष्ठस्य संनिकृष्टे ऽवलुञ्चनम्
dūrādrujo vraṇauṣṭhasya saṃnikṛṣṭe 'valuñcanam
- 27
अथ क्षौमपिचुच्छन्नं सुस्यूतं प्रतिसारयेत्
प्रियङ्ग्वञ्जनयष्ट्याह्वरोध्रचूर्णैः समन्ततः
atha kṣaumapicucchannaṃ susyūtaṃ pratisārayet
priyaṅgvañjanayaṣṭyāhvarodhracūrṇaiḥ samantataḥ
- 28
शल्लकीफलचूर्णैर्वा क्षौमध्यामेन वा पुनः
ततो व्रणं यथायोगं बद्ध्वाचारिकमादिशेत्
śallakīphalacūrṇairvā kṣaumadhyāmena vā punaḥ
tato vraṇaṃ yathāyogaṃ baddhvācārikamādiśet
- 29
एतदष्टविधं कर्म समासेन प्रकीर्तितम्
चिकित्सितेषु कार्त्स्न्येन विस्तरस्तस्य वक्ष्यते
etadaṣṭavidhaṃ karma samāsena prakīrtitam
cikitsiteṣu kārtsnyena vistarastasya vakṣyate
- 30
हीनातिरिक्तं तिर्यक्च गात्रच्छेदनमात्मनः
एताश्चतस्रो ऽष्टविधे कर्मणि व्यापदः स्मृताः
hīnātiriktaṃ tiryakca gātracchedanamātmanaḥ
etāścatasro 'ṣṭavidhe karmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ

