26 shlokas
- 1
अथातो ऽवारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto 'vāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
उपद्रवैस्तु ये जुष्टा व्याधयो यान्त्यवार्यताम्
रसायनाद्विना वत्स तान्शृण्वेकमना मम
upadravaistu ye juṣṭā vyādhayo yāntyavāryatām
rasāyanādvinā vatsa tānśṛṇvekamanā mama
- 4
वातव्याधिः प्रमेहश्च कुष्ठमर्शो भगंदरम्
अश्मरी मूढगर्भश्च तथैवोदरमष्टमम्
vātavyādhiḥ pramehaśca kuṣṭhamarśo bhagaṃdaram
aśmarī mūḍhagarbhaśca tathaivodaramaṣṭamam
- 5
अष्टावेते प्रकृत्यैव दुश्चिकित्स्या महागदाः
प्राणमांसक्षयश्वासतृष्णाशोषवमीज्वरैः
aṣṭāvete prakṛtyaiva duścikitsyā mahāgadāḥ
prāṇamāṃsakṣayaśvāsatṛṣṇāśoṣavamījvaraiḥ
- 6
मूर्च्छातिसारहिक्काभिः पुनश्चैतैर् उपद्रुताः
वर्जनीया विशेषेण भिषजा सिद्धिमिच्छता
mūrcchātisārahikkābhiḥ punaścaitair upadrutāḥ
varjanīyā viśeṣeṇa bhiṣajā siddhimicchatā
- 7
शूनं सुप्तत्वचं भग्नं कम्पाध्माननिपीडितम्
नरं रुजार्तमन्तश्च वातव्याधिर्विनाशयेत्
śūnaṃ suptatvacaṃ bhagnaṃ kampādhmānanipīḍitam
naraṃ rujārtamantaśca vātavyādhirvināśayet
- 8
यथोक्तोपद्रवाविष्टम् अतिप्रस्रुतम् एव वा
पिडकापीडितं गाढं प्रमेहो हन्ति मानवम्
yathoktopadravāviṣṭam atiprasrutam eva vā
piḍakāpīḍitaṃ gāḍhaṃ prameho hanti mānavam
- 9
प्रभिन्नं प्रस्रुताङ्गं च रक्तनेत्रं हतस्वरम्
पञ्चकर्मगुणातीतं कुष्ठं हन्तीह कुष्ठिनम्
prabhinnaṃ prasrutāṅgaṃ ca raktanetraṃ hatasvaram
pañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hantīha kuṣṭhinam
- 10
तृष्णारोचकशूलार्तम् अतिप्रस्रुतशोणितम्
शोफातीसारसंयुक्तमर्शोव्याधिर्विनाशयेत्
tṛṣṇārocakaśūlārtam atiprasrutaśoṇitam
śophātīsārasaṃyuktamarśovyādhirvināśayet
- 11
वातमूत्रपुरीषाणि क्रिमयः शुक्रम् एव च
भगन्दरात्प्रस्रवन्ति यस्य तं परिवर्जयेत्
vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukram eva ca
bhagandarātprasravanti yasya taṃ parivarjayet
- 12
प्रशूननाभिवृषणं रुद्धमूत्रं रुगन्वितम्
अश्मरी क्षपयत्याशु सिकताशर्करान्विता
praśūnanābhivṛṣaṇaṃ ruddhamūtraṃ ruganvitam
aśmarī kṣapayatyāśu sikatāśarkarānvitā
- 13
गर्भकोषपरासङ्गो मक्कल्लो योनिसंवृतिः
हन्यात्स्त्रियं मूढगर्भे यथोक्ताश्चाप्युपद्रवाः
garbhakoṣaparāsaṅgo makkallo yonisaṃvṛtiḥ
hanyātstriyaṃ mūḍhagarbhe yathoktāścāpyupadravāḥ
- 14
पार्श्वभङ्गान्नविद्वेषशोफातीसारपीडितम्
विरिक्तं पूर्यमाणं च वर्जयेदुदरार्दितम्
pārśvabhaṅgānnavidveṣaśophātīsārapīḍitam
viriktaṃ pūryamāṇaṃ ca varjayedudarārditam
- 15
यस्ताम्यति विसंज्ञश्च शेते निपतितो ऽपि वा
शीतार्दितो ऽन्तरुष्णश्च ज्वरेण म्रियते नरः
yastāmyati visaṃjñaśca śete nipatito 'pi vā
śītārdito 'ntaruṣṇaśca jvareṇa mriyate naraḥ
- 16
यो हृष्टरोमा रक्ताक्षो हृदि संघातशूलवान्
नित्यं वक्त्रेण चोच्छ्वस्यात्तं ज्वरो हन्ति मानवम्
yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṃghātaśūlavān
nityaṃ vaktreṇa cocchvasyāttaṃ jvaro hanti mānavam
- 17
हिक्काश्वासपिपासार्तं मूढं विभ्रान्तलोचनम्
संततोच्छ्वासिनं क्षीणं नरं क्षपयति ज्वरः
hikkāśvāsapipāsārtaṃ mūḍhaṃ vibhrāntalocanam
saṃtatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayati jvaraḥ
- 18
आविलाक्षं प्रताम्यन्तं निद्रायुक्तमतीव च
क्षीणशोणितमांसं च नरं नाशयति ज्वरः
āvilākṣaṃ pratāmyantaṃ nidrāyuktamatīva ca
kṣīṇaśoṇitamāṃsaṃ ca naraṃ nāśayati jvaraḥ
- 19
श्वासशूलपिपासार्तं क्षीणं ज्वरनिपीडितम्
विशेषेण नरं वृद्धमतीसारो विनाशयेत्
śvāsaśūlapipāsārtaṃ kṣīṇaṃ jvaranipīḍitam
viśeṣeṇa naraṃ vṛddhamatīsāro vināśayet
- 20
शुक्लाक्षम् अन्नद्वेष्टारम् ऊर्ध्वश्वासनिपीडितम्
कृच्छ्रेण बहु मेहन्तं यक्ष्मा हन्तीह मानवम्
śuklākṣam annadveṣṭāram ūrdhvaśvāsanipīḍitam
kṛcchreṇa bahu mehantaṃ yakṣmā hantīha mānavam
- 21
श्वासशूलपिपासान्नविद्वेषग्रन्थिमूढताः
भवन्ति दुर्बलत्वं च गुल्मिनो मृत्युमेष्यतः
śvāsaśūlapipāsānnavidveṣagranthimūḍhatāḥ
bhavanti durbalatvaṃ ca gulmino mṛtyumeṣyataḥ
- 22
आध्मातं बद्धनिष्यन्दं छर्दिहिक्कातृडन्वितम्
रुजाश्वाससमाविष्टं विद्रधिर्नाशयेन्नरम्
ādhmātaṃ baddhaniṣyandaṃ chardihikkātṛḍanvitam
rujāśvāsasamāviṣṭaṃ vidradhirnāśayennaram
- 23
पाण्डुदन्तनखो यश्च पाण्डुनेत्रश्च मानवः
पाण्डुसंघातदर्शी च पाण्डुरोगी विनश्यति
pāṇḍudantanakho yaśca pāṇḍunetraśca mānavaḥ
pāṇḍusaṃghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati
- 24
लोहितं छर्दयेद्यस्तु बहुशो लोहितेक्षणः
रक्तानां च दिशां द्रष्टा रक्तपित्ती विनश्यति
lohitaṃ chardayedyastu bahuśo lohitekṣaṇaḥ
raktānāṃ ca diśāṃ draṣṭā raktapittī vinaśyati
- 25
अवाङ्मुखस्तून्मुखो वा क्षीणमांसबलो नरः
जागरिष्णुर् असंदेहमुन्मादेन विनश्यति
avāṅmukhastūnmukho vā kṣīṇamāṃsabalo naraḥ
jāgariṣṇur asaṃdehamunmādena vinaśyati
- 26
बहुशो ऽपस्मरन्तं तु प्रक्षीणं चलितभ्रुवम्
नेत्राभ्यां च विकुर्वाणमपस्मारो विनाशयेत्
bahuśo 'pasmarantaṃ tu prakṣīṇaṃ calitabhruvam
netrābhyāṃ ca vikurvāṇamapasmāro vināśayet

