Sanskrit

22 shlokas

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5

    अपरिशुद्धामाशयस्योत्क्लिष्टश्लेष्मणः सशेषान्नस्य वाहृद्यम् अतिप्रभूतं वा विरेचनं पीतमूर्ध्वं गच्छति तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च तत्राशुद्धामाशयम् उल्बणश्लेष्माणम् आशु वामयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्विरेचयेत् आमान्वये त्वामवत्संविधानम् अहृद्ये ऽतिप्रभूते च हृद्यं प्रमाणयुक्तं च अत ऊर्ध्वमुत्तिष्ठत्यौषधे न तृतीयं पाययेत्ततस्त्वेनं मधुघृतफाणितयुक्तैर्लेहैर्विरेचयेत्

    apariśuddhāmāśayasyotkliṣṭaśleṣmaṇaḥ saśeṣānnasya vāhṛdyam atiprabhūtaṃ vā virecanaṃ pītamūrdhvaṃ gacchati tatrepsitānavāptirdoṣotkleśaśca tatrāśuddhāmāśayam ulbaṇaśleṣmāṇam āśu vāmayitvā bhūyastīkṣṇatarairvirecayet āmānvaye tvāmavatsaṃvidhānam ahṛdye 'tiprabhūte ca hṛdyaṃ pramāṇayuktaṃ ca ata ūrdhvamuttiṣṭhatyauṣadhe na tṛtīyaṃ pāyayettatastvenaṃ madhughṛtaphāṇitayuktairlehairvirecayet

  6. 6
  7. 7
  8. 8
  9. 9
  10. 10

    स्नेहस्वेदाभ्याम् अविभावितशरीरेणाल्पम् औषधम् अल्पगुणं वा पीतमूर्ध्वमधो वा नाभ्येति दोषांश्चोत्क्लेश्य तैः सह बलक्षयमापादयति तत्राध्मानं हृदयग्रहस्तृष्णा मूर्च्छा दाहश्च भवति तमयोगमित्याचक्षते तमाशु वामयेन्मदनफललवणाम्बुभिर्विरेचयेत्तीक्ष्णतरैः कषायैश्च

    दुर्वान्तस्य तु समुत्क्लिष्टा दोषा व्याप्य शरीरं कण्डूश्वयथुकुष्ठपिडकाज्वराङ्गमर्दनिस्तोदनानि कुर्वन्ति ततस्तान् अशेषान्महौषधेनापहरेत्

    अस्निग्धस्विन्नस्य दुर्विरिक्तस्याधोनाभेः स्तब्धपूर्णोदरता शूलं वातपुरीषसङ्गः कण्डूमण्डलप्रादुर्भावो वा भवति तमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत्तीक्ष्णेन

    नातिप्रवर्तमाने तिष्ठति वा दुष्टसंशोधने तत्संतेजनार्थम् उष्णोदकं पाययेत्पाणितापैश्च पार्श्वोदरम् उपस्वेदयेत्ततः प्रवर्तन्ते दोषाः

    अनुप्रवृत्ते चाल्पदोषे जीर्णौषधं बहुदोषम् अहःशेषं दशरात्रादूर्ध्वम् उपसंस्कृतदेहं स्नेहस्वेदाभ्यां भूयः शोधयेत्

    दुर्विरेच्यमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत्

    ह्रीभयलोभैर्वेगाघातशीलाः प्रायशः स्त्रियो राजसमीपस्था वणिजः श्रोत्रियाश्च भवन्ति तस्माद् एते दुर्विरेच्याः बहुवातत्वात् अत एव तान् अतिस्निग्धान्स्वेदोपपन्नाञ्शोधयेत्

    snehasvedābhyām avibhāvitaśarīreṇālpam auṣadham alpaguṇaṃ vā pītamūrdhvamadho vā nābhyeti doṣāṃścotkleśya taiḥ saha balakṣayamāpādayati tatrādhmānaṃ hṛdayagrahastṛṣṇā mūrcchā dāhaśca bhavati tamayogamityācakṣate tamāśu vāmayenmadanaphalalavaṇāmbubhirvirecayettīkṣṇataraiḥ kaṣāyaiśca

    durvāntasya tu samutkliṣṭā doṣā vyāpya śarīraṃ kaṇḍūśvayathukuṣṭhapiḍakājvarāṅgamardanistodanāni kurvanti tatastān aśeṣānmahauṣadhenāpaharet

    asnigdhasvinnasya durviriktasyādhonābheḥ stabdhapūrṇodaratā śūlaṃ vātapurīṣasaṅgaḥ kaṇḍūmaṇḍalaprādurbhāvo vā bhavati tamāsthāpya punaḥ saṃsnehya virecayettīkṣṇena

    nātipravartamāne tiṣṭhati vā duṣṭasaṃśodhane tatsaṃtejanārtham uṣṇodakaṃ pāyayetpāṇitāpaiśca pārśvodaram upasvedayettataḥ pravartante doṣāḥ

    anupravṛtte cālpadoṣe jīrṇauṣadhaṃ bahudoṣam ahaḥśeṣaṃ daśarātrādūrdhvam upasaṃskṛtadehaṃ snehasvedābhyāṃ bhūyaḥ śodhayet

    durvirecyamāsthāpya punaḥ saṃsnehya virecayet

    hrībhayalobhairvegāghātaśīlāḥ prāyaśaḥ striyo rājasamīpasthā vaṇijaḥ śrotriyāśca bhavanti tasmād ete durvirecyāḥ bahuvātatvāt ata eva tān atisnigdhānsvedopapannāñśodhayet

  11. 11

    स्निग्धस्विन्नस्यातिमात्रम् अतिमृदुकोष्ठस्य वातितीक्ष्णम् अधिकं वा दत्तमौषधमतियोगं कुर्यात्

    तत्र वमनातियोगे पित्तातिप्रवृत्तिर्बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान्भवति तं घृतेनाभ्यज्यावगाह्य शीतास्व् अप्सु शर्करामधुमिश्रैर्लेहैर् उपचरेद्यथास्वं विरेचनातियोगे कफस्यातिप्रवृत्तिर् उत्तरकालं च सरक्तस्य तत्रापि बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान्भवति तम् अतिशीताम्बुभिः परिषिच्यावगाह्य वा शीतैस्तण्डुलाम्बुभिर्मधुमिश्रैश्छर्दयेत्पिच्छाबस्तिं चास्मै दद्यात्क्षीरसर्पिषा चैनमनुवासयेत्प्रियङ्ग्वादिं चास्मै तण्डुलाम्बुना पातुं प्रयच्छेत्क्षीररसयोश्चान्यतरेण भोजयेत्

    snigdhasvinnasyātimātram atimṛdukoṣṭhasya vātitīkṣṇam adhikaṃ vā dattamauṣadhamatiyogaṃ kuryāt

    tatra vamanātiyoge pittātipravṛttirbalavisraṃso vātakopaśca balavānbhavati taṃ ghṛtenābhyajyāvagāhya śītāsv apsu śarkarāmadhumiśrairlehair upacaredyathāsvaṃ virecanātiyoge kaphasyātipravṛttir uttarakālaṃ ca saraktasya tatrāpi balavisraṃso vātakopaśca balavānbhavati tam atiśītāmbubhiḥ pariṣicyāvagāhya vā śītaistaṇḍulāmbubhirmadhumiśraiśchardayetpicchābastiṃ cāsmai dadyātkṣīrasarpiṣā cainamanuvāsayetpriyaṅgvādiṃ cāsmai taṇḍulāmbunā pātuṃ prayacchetkṣīrarasayoścānyatareṇa bhojayet

  12. 12

    तस्मिन्नेव वमनातियोगे प्रवृद्धे शोणितं ष्ठीवति छर्दयति वा तत्र जिह्वानिःसरणम् अपसरणम् अक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्हनुसंहननं तृष्णा हिक्का ज्वरो वैसंज्ञ्यम् इत्युपद्रवा भवन्ति तम् अजासृक्चन्दनोशीराञ्जनलाजचूर्णैः सशर्करोदकैर्मन्थं पाययेत्फलरसैर्वा सघृतक्षौद्रशर्करैः शुङ्गाभिर्वा वटादीनां पेयां सिद्धां सक्षौद्रां वर्चोग्राहिभिर्वा पयसा जाङ्गलरसेन वा भोजयेत् अतिस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्जिह्वाम् अतिसर्पितां कटुकलवणचूर्णप्रघृष्टां तिलद्राक्षाप्रलिप्तां वान्तः पीडयेत् अन्तः प्रविष्टायाम् अम्लमन्ये तस्य पुरस्तात्खादयेयुः व्यावृत्ते चाक्षिणी घृताभ्यक्ते पीडयेत्तृष्णादिषु च यथास्वं प्रतिकुर्वीत विसंज्ञे वेणुवीणागीतस्वनं श्रावयेत्

    tasminneva vamanātiyoge pravṛddhe śoṇitaṃ ṣṭhīvati chardayati vā tatra jihvāniḥsaraṇam apasaraṇam akṣṇorvyāvṛttirhanusaṃhananaṃ tṛṣṇā hikkā jvaro vaisaṃjñyam ityupadravā bhavanti tam ajāsṛkcandanośīrāñjanalājacūrṇaiḥ saśarkarodakairmanthaṃ pāyayetphalarasairvā saghṛtakṣaudraśarkaraiḥ śuṅgābhirvā vaṭādīnāṃ peyāṃ siddhāṃ sakṣaudrāṃ varcogrāhibhirvā payasā jāṅgalarasena vā bhojayet atisrutaśoṇitavidhānenopacaretjihvām atisarpitāṃ kaṭukalavaṇacūrṇapraghṛṣṭāṃ tiladrākṣāpraliptāṃ vāntaḥ pīḍayet antaḥ praviṣṭāyām amlamanye tasya purastātkhādayeyuḥ vyāvṛtte cākṣiṇī ghṛtābhyakte pīḍayettṛṣṇādiṣu ca yathāsvaṃ pratikurvīta visaṃjñe veṇuvīṇāgītasvanaṃ śrāvayet

  13. 13

    विरेचनातियोगे च सचन्द्रकं सलिलमधः स्रवति ततो मांसधावनप्रकाशम् उत्तरकालं जीवशोणितं च ततो गुदनिःसरणं वेपथुर्वमनातियोगोपद्रवाश्चास्य भवन्ति तम् अपि निःस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्निःसर्पितगुदस्य गुदमभ्यज्य परिस्वेद्यान्तः पीडयेत्क्षुद्ररोगचिकित्सितं वा वीक्षेत वेपथौ वातव्याधिविधानं कुर्वीत जिह्वानिःसरणादिषूक्तः प्रतीकारो ऽतिप्रवृत्ते वा जीवशोणिते काश्मरीफलबदरीदूर्वोशीरैः शृतेन पयसा घृतमण्डाञ्जनयुक्तेन सुशीतेनास्थापयेत्न्यग्रोधादिकषायेक्षुरसघृतशोणितसंसृष्टैश्चैनं बस्तिभिर् उपाचरेत्शोणितष्ठीवने रक्तपित्तरक्तातीसारक्रियाश्चास्य विदध्यात्न्यग्रोधादिं चास्य विदध्यात्पानभोजनेषु

    virecanātiyoge ca sacandrakaṃ salilamadhaḥ sravati tato māṃsadhāvanaprakāśam uttarakālaṃ jīvaśoṇitaṃ ca tato gudaniḥsaraṇaṃ vepathurvamanātiyogopadravāścāsya bhavanti tam api niḥsrutaśoṇitavidhānenopacaretniḥsarpitagudasya gudamabhyajya parisvedyāntaḥ pīḍayetkṣudrarogacikitsitaṃ vā vīkṣeta vepathau vātavyādhividhānaṃ kurvīta jihvāniḥsaraṇādiṣūktaḥ pratīkāro 'tipravṛtte vā jīvaśoṇite kāśmarīphalabadarīdūrvośīraiḥ śṛtena payasā ghṛtamaṇḍāñjanayuktena suśītenāsthāpayetnyagrodhādikaṣāyekṣurasaghṛtaśoṇitasaṃsṛṣṭaiścainaṃ bastibhir upācaretśoṇitaṣṭhīvane raktapittaraktātīsārakriyāścāsya vidadhyātnyagrodhādiṃ cāsya vidadhyātpānabhojaneṣu

  14. 14
  15. 15
  16. 16
  17. 17
  18. 18
  19. 19

    यस्तूर्ध्वमधो वा भेषजवेगं प्रवृत्तमज्ञत्वाद्विनिहन्ति तस्योपसरणं हृदि कुर्वन्ति दोषाः तत्र प्रधानमर्मसन्तापाद्वेदनाभिर् अत्यर्थं पीड्यमानो दन्तान्किटकिटायते उद्गताक्षो जिह्वां खादति प्रताम्यत्यचेताश्च भवति तं परिवर्जयन्ति मूर्खाः तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयेत्यष्टिमधुकसिद्धेन च तैलेनानुवासयेत्शिरोविरेचनं चास्मै तीक्ष्णं विदध्यात्ततो यष्टिमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना छर्दयेत्यथादोषोच्छ्रायेण चैनं बस्तिभिर् उपाचरेत्

    yastūrdhvamadho vā bheṣajavegaṃ pravṛttamajñatvādvinihanti tasyopasaraṇaṃ hṛdi kurvanti doṣāḥ tatra pradhānamarmasantāpādvedanābhir atyarthaṃ pīḍyamāno dantānkiṭakiṭāyate udgatākṣo jihvāṃ khādati pratāmyatyacetāśca bhavati taṃ parivarjayanti mūrkhāḥ tamabhyajya dhānyasvedena svedayetyaṣṭimadhukasiddhena ca tailenānuvāsayetśirovirecanaṃ cāsmai tīkṣṇaṃ vidadhyāttato yaṣṭimadhukamiśreṇa taṇḍulāmbunā chardayetyathādoṣocchrāyeṇa cainaṃ bastibhir upācaret

  20. 20

    यस्तूर्ध्वमधो वा प्रवृत्तदोषः शीतागारमुदकमनिलमन्यद्वा सेवेत तस्य दोषाः स्रोतःस्ववलीयमाना घानीभावम् आपन्ना वातमूत्रशकृद्ग्रहमापाद्य विबध्यन्ते तस्याटोपो दाहो ज्वरो वेदनाश्च तीव्रा भवन्ति तमाशु वामयित्वा प्राप्तकालां क्रियां कुर्वीत अधोभागे त्वधोभागदोषहरद्रव्यं सैन्धवाम्लमूत्रसंसृष्टं विरेचनाय पाययेत् आस्थापनमनुवासनं च यथादोषं विदध्यात्यथादोषमाहारक्रमं च उभयतोभागे तूपद्रवविशेषान्यथास्वं प्रतिकुर्वीत

    yastūrdhvamadho vā pravṛttadoṣaḥ śītāgāramudakamanilamanyadvā seveta tasya doṣāḥ srotaḥsvavalīyamānā ghānībhāvam āpannā vātamūtraśakṛdgrahamāpādya vibadhyante tasyāṭopo dāho jvaro vedanāśca tīvrā bhavanti tamāśu vāmayitvā prāptakālāṃ kriyāṃ kurvīta adhobhāge tvadhobhāgadoṣaharadravyaṃ saindhavāmlamūtrasaṃsṛṣṭaṃ virecanāya pāyayet āsthāpanamanuvāsanaṃ ca yathādoṣaṃ vidadhyātyathādoṣamāhārakramaṃ ca ubhayatobhāge tūpadravaviśeṣānyathāsvaṃ pratikurvīta

  21. 21
  22. 22