54 shlokas
- 1
अथातो भगन्दराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto bhagandarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
पञ्च भगन्दरा व्याख्याताः तेष्वसाध्यः शम्बूकावर्तः शल्यनिमित्तश्च शेषाः कृच्छ्रसाध्याः
pañca bhagandarā vyākhyātāḥ teṣvasādhyaḥ śambūkāvartaḥ śalyanimittaśca śeṣāḥ kṛcchrasādhyāḥ
- 4
तत्र भगन्दरपिडकोपद्रुतम् आतुरम् अपतर्पणादिविरेचनान्तेनैकादशविधेनोपक्रमेणोपक्रमेतापक्वपिडकं पक्वेषु चोपस्निग्धमवगाहस्विन्नं शय्यायां संनिवेश्यार्शसम् इव यन्त्रयित्वा भगन्दरं समीक्ष्य पराचीनमवाचीनं वा ततः प्रणिधायैषणीमुन्नम्य साशयम् उद्धरेच्छस्त्रेणान्तर्मुखे चैवं सम्यग्यन्त्रं प्रणिधाय प्रवाहमाणस्य भगन्दरमुखमासाद्यैषणीं दत्त्वा शस्त्रं पातयेत् आसाद्य वाग्निं क्षारं चेति एतत्सामान्यं सर्वेषु
tatra bhagandarapiḍakopadrutam āturam apatarpaṇādivirecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopakrametāpakvapiḍakaṃ pakveṣu copasnigdhamavagāhasvinnaṃ śayyāyāṃ saṃniveśyārśasam iva yantrayitvā bhagandaraṃ samīkṣya parācīnamavācīnaṃ vā tataḥ praṇidhāyaiṣaṇīmunnamya sāśayam uddharecchastreṇāntarmukhe caivaṃ samyagyantraṃ praṇidhāya pravāhamāṇasya bhagandaramukhamāsādyaiṣaṇīṃ dattvā śastraṃ pātayet āsādya vāgniṃ kṣāraṃ ceti etatsāmānyaṃ sarveṣu
- 5
विशेषतस्तु
नाड्यन्तरे व्रणान्कुर्याद्भिषक्तु शतपोनके
ततस्तेषूपरूढेषु शेषा नाडीरुपाचरेत्
viśeṣatastu
nāḍyantare vraṇānkuryādbhiṣaktu śataponake
tatasteṣūparūḍheṣu śeṣā nāḍīrupācaret
- 6
गतयो ऽन्योन्यसम्बद्धा बाह्याश्छेद्यास्त्वनेकधा
नाडीरनभिसंबद्धा यश्छिनत्त्येकधा भिषक्
gatayo 'nyonyasambaddhā bāhyāśchedyāstvanekadhā
nāḍīranabhisaṃbaddhā yaśchinattyekadhā bhiṣak
- 7
स कुर्याद्विवृतं जन्तोर्व्रणं गुदविदारणम्
तस्य तद्विवृतं मार्गं विण्मूत्रमनुगच्छति
sa kuryādvivṛtaṃ jantorvraṇaṃ gudavidāraṇam
tasya tadvivṛtaṃ mārgaṃ viṇmūtramanugacchati
- 8
आटोपं गुदशूलं च करोति पवनो भृशम्
तत्राधिगततन्त्रो ऽपि भिषङ्मुह्येद् असंशयम्
āṭopaṃ gudaśūlaṃ ca karoti pavano bhṛśam
tatrādhigatatantro 'pi bhiṣaṅmuhyed asaṃśayam
- 9
तस्मान्न विवृतः कार्यो व्रणस्तु शतपोनके
व्याधौ तत्र बहुच्छिद्रे भिषजा वै विजानता
tasmānna vivṛtaḥ kāryo vraṇastu śataponake
vyādhau tatra bahucchidre bhiṣajā vai vijānatā
- 10
अर्धलाङ्गलकश्छेदः कार्यो लाङ्गलको ऽपि वा
सर्वतोभद्रको वापि कार्यो गोतीर्थको ऽपि वा
ardhalāṅgalakaśchedaḥ kāryo lāṅgalako 'pi vā
sarvatobhadrako vāpi kāryo gotīrthako 'pi vā
- 11
सर्वतः स्रावमार्गांस्तु दहेद्वैद्यस्तथाग्निना
सुकुमारस्य भीरोर्हि दुष्करः शतपोनकः
sarvataḥ srāvamārgāṃstu dahedvaidyastathāgninā
sukumārasya bhīrorhi duṣkaraḥ śataponakaḥ
- 12
रुजास्रावापहं तत्र स्वेदमाशु प्रयोजयेत्
स्वेदद्रव्यैर्यथोद्दिष्टैः कृशरापायसादिभिः
rujāsrāvāpahaṃ tatra svedamāśu prayojayet
svedadravyairyathoddiṣṭaiḥ kṛśarāpāyasādibhiḥ
- 13
ग्राम्यानूपौदकैर्मांसैर्लावाद्यैर्वापि विष्किरैः
वृक्षादनीमथैरण्डं बिल्वादिं च गणं तथा
grāmyānūpaudakairmāṃsairlāvādyairvāpi viṣkiraiḥ
vṛkṣādanīmathairaṇḍaṃ bilvādiṃ ca gaṇaṃ tathā
- 14
कषायं सुकृतं कृत्वा स्नेहकुम्भे निषेचयेत्
नाडीस्वेदेन तेनास्य तं व्रणं स्वेदयेद्भिषक्
kaṣāyaṃ sukṛtaṃ kṛtvā snehakumbhe niṣecayet
nāḍīsvedena tenāsya taṃ vraṇaṃ svedayedbhiṣak
- 15
तिलैरण्डातसीमाषयवगोधूमसर्षपान्
लवणान्यम्लवर्गं च स्थाल्यामेवोपसाधयेत्
tilairaṇḍātasīmāṣayavagodhūmasarṣapān
lavaṇānyamlavargaṃ ca sthālyāmevopasādhayet
- 16
आतुरं स्वेदयेत्तेन तथा सिध्यति कुर्वतः
स्विन्नं च पाययेदेनं कुष्ठं च लवणानि च
āturaṃ svedayettena tathā sidhyati kurvataḥ
svinnaṃ ca pāyayedenaṃ kuṣṭhaṃ ca lavaṇāni ca
- 17
वचाहिङ्ग्वजमोदं च समभागानि सर्पिषा
मार्द्वीकेनाथवाम्लेन सुरासौवीरकेण वा
vacāhiṅgvajamodaṃ ca samabhāgāni sarpiṣā
mārdvīkenāthavāmlena surāsauvīrakeṇa vā
- 18
ततो मधुकतैलेन तस्य सिञ्चेद्भिषग्व्रणम्
परिषिञ्चेद्गुदं चास्य तैलैर्वातरुजापहैः
tato madhukatailena tasya siñcedbhiṣagvraṇam
pariṣiñcedgudaṃ cāsya tailairvātarujāpahaiḥ
- 19
विधिनानेन विण्मूत्रं स्वमार्गमधिगच्छति
अन्ये चोपद्रवास्तीव्राः सिध्यन्त्यत्र न संशयः
vidhinānena viṇmūtraṃ svamārgamadhigacchati
anye copadravāstīvrāḥ sidhyantyatra na saṃśayaḥ
- 20
शतपोनक आख्यात उष्ट्रग्रीवे क्रियां शृणु
अथोष्ट्रग्रीवम् एषित्वा छित्त्वा क्षारं निपातयेत्
śataponaka ākhyāta uṣṭragrīve kriyāṃ śṛṇu
athoṣṭragrīvam eṣitvā chittvā kṣāraṃ nipātayet
- 21
पूतिमांसव्यपोहार्थम् अग्निरत्र न पूजितः
अथैनं घृतसंसृष्टैस्तिलैः पिष्टैः प्रलेपयेत्
pūtimāṃsavyapohārtham agniratra na pūjitaḥ
athainaṃ ghṛtasaṃsṛṣṭaistilaiḥ piṣṭaiḥ pralepayet
- 22
बन्धं ततो ऽनुकुर्वीत परिषेकं तु सर्पिषा
तृतीये दिवसे मुक्त्वा यथास्वं शोधयेद्भिषक्
bandhaṃ tato 'nukurvīta pariṣekaṃ tu sarpiṣā
tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayedbhiṣak
- 23
ततः शुद्धं विदित्वा च रोपयेत्तु यथाक्रमम्
उत्कृत्यास्रावमार्गांस्तु परिस्राविणि बुद्धिमान्
tataḥ śuddhaṃ viditvā ca ropayettu yathākramam
utkṛtyāsrāvamārgāṃstu parisrāviṇi buddhimān
- 24
क्षारेण वा स्रावगतिं दहेद्धुतवहेन वा
सुखोष्णेनाणुतैलेन सेचयेद्गुदमण्डलम्
kṣāreṇa vā srāvagatiṃ daheddhutavahena vā
sukhoṣṇenāṇutailena secayedgudamaṇḍalam
- 25
उपनाहाः प्रदेहाश्च मूत्रक्षारसमन्विताः
वामनीयौषधैः कार्याः परिषेकाश्च मात्रया
upanāhāḥ pradehāśca mūtrakṣārasamanvitāḥ
vāmanīyauṣadhaiḥ kāryāḥ pariṣekāśca mātrayā
- 26
मृदुभूतं विदित्वैनमल्पस्रावरुगन्वितम्
गतिमन्विष्य शस्त्रेण छिन्द्यात्खर्जूरपत्रकम्
mṛdubhūtaṃ viditvainamalpasrāvaruganvitam
gatimanviṣya śastreṇa chindyātkharjūrapatrakam
- 27
चन्द्रार्धं चन्द्रचक्रं च सूचीमुखम् अवाङ्मुखम्
छित्त्वाग्निना दहेत्सम्यगेवं क्षारेण वा पुनः
candrārdhaṃ candracakraṃ ca sūcīmukham avāṅmukham
chittvāgninā dahetsamyagevaṃ kṣāreṇa vā punaḥ
- 28
ततः संशोधनैर् एव मृदुपूर्वैर्विशोधयेत्
बहिरन्तर्मुखश्चापि शिशोर्यस्य भगन्दरः
tataḥ saṃśodhanair eva mṛdupūrvairviśodhayet
bahirantarmukhaścāpi śiśoryasya bhagandaraḥ
- 29
तस्याहितं विरेकाग्निशस्त्रक्षारावचारणम्
यद्यन्मृदु च तीक्ष्णं च तत्तत्तस्यावचारयेत्
tasyāhitaṃ virekāgniśastrakṣārāvacāraṇam
yadyanmṛdu ca tīkṣṇaṃ ca tattattasyāvacārayet
- 30
आरग्वधनिशाकालाचूर्णं मधुघृताप्लुतम्
अग्रवर्तिप्रणिहितं व्रणानां शोधनं हितम्
āragvadhaniśākālācūrṇaṃ madhughṛtāplutam
agravartipraṇihitaṃ vraṇānāṃ śodhanaṃ hitam

