28 shlokas
- 1
अथातो मेधायुष्कामीयं रसायनचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto medhāyuṣkāmīyaṃ rasāyanacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
मेधायुष्कामः श्वेतावल्गुजफलान्य् आतपपरिशुष्काण्य् आदाय सूक्ष्मचूर्णानि कृत्वा गुडेन सहालोड्य स्नेहकुम्भे सप्तरात्रं धान्यराशौ निदध्यात्सप्तरात्रादुद्धृत्य हृतदोषस्य यथाबलं पिण्डं प्रयच्छेदनुदिते सूर्ये उष्णोदकं चानुपिबेत्भल्लातकविधानवच्चागारप्रवेशो जीर्णौषधश्चापराह्णे हिमाभिर् अद्भिः परिषिक्तगात्रः शालीनां षष्टिकानां च पयसा शर्करामधुरेणौदनमश्नीयात् एवं षण्मासान् उपयुज्य विगतपाप्मा बलवर्णोपेतः श्रुतनिगादी स्मृतिमानरोगो वर्षशतायुर्भवति
कुष्ठिनं पाण्डुरोगिणमुदरिणं वा कृष्णाया गोर्मूत्रेणालोड्यार्धपलिकं पिण्डं विगतलौहित्ये सवितरि पाययेत्पराह्णे चालवणेनामलकयूषेण सर्पिष्मन्तम् ओदनम् अश्नीयात् एवं मासम् उपयुज्य स्मृतिमानरोगो वर्षशतायुर्भवति
एषैवोपयोगश्चित्रकमूलानां रजन्याश्च चित्रकमूले विशेषो द्विपलिकं पिण्डं परं प्रमाणं शेषं पूर्ववत्
medhāyuṣkāmaḥ śvetāvalgujaphalāny ātapapariśuṣkāṇy ādāya sūkṣmacūrṇāni kṛtvā guḍena sahāloḍya snehakumbhe saptarātraṃ dhānyarāśau nidadhyātsaptarātrāduddhṛtya hṛtadoṣasya yathābalaṃ piṇḍaṃ prayacchedanudite sūrye uṣṇodakaṃ cānupibetbhallātakavidhānavaccāgārapraveśo jīrṇauṣadhaścāparāhṇe himābhir adbhiḥ pariṣiktagātraḥ śālīnāṃ ṣaṣṭikānāṃ ca payasā śarkarāmadhureṇaudanamaśnīyāt evaṃ ṣaṇmāsān upayujya vigatapāpmā balavarṇopetaḥ śrutanigādī smṛtimānarogo varṣaśatāyurbhavati
kuṣṭhinaṃ pāṇḍurogiṇamudariṇaṃ vā kṛṣṇāyā gormūtreṇāloḍyārdhapalikaṃ piṇḍaṃ vigatalauhitye savitari pāyayetparāhṇe cālavaṇenāmalakayūṣeṇa sarpiṣmantam odanam aśnīyāt evaṃ māsam upayujya smṛtimānarogo varṣaśatāyurbhavati
eṣaivopayogaścitrakamūlānāṃ rajanyāśca citrakamūle viśeṣo dvipalikaṃ piṇḍaṃ paraṃ pramāṇaṃ śeṣaṃ pūrvavat
- 4
हृतदोष एव प्रतिसंसृष्टभक्तो यथाक्रममागारं प्रविश्य मण्डूकपर्णीस्वरसम् आदाय सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा यथाबलं पयसालोड्य पिबेत्पयो ऽनुपानं वा तस्यां जीर्णायां यवान्नं पयसोपयुञ्जीत तिलैर्वा सह भक्षयेत्त्रीन्मासान्पयो ऽनुपानं जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहार एवम् उपयुञ्जानो ब्रह्मवर्चसी श्रुतनिगादी भवति वर्षशतमायुरवाप्नोति
त्रिरात्रोपोषितश्च त्रिरात्रमेनां भक्षयेत्त्रिरात्रादूर्ध्वं पयः सर्पिरिति चोपयुञ्जीत
बिल्वमात्रं पिण्डं वा पयसालोड्य पिबेत् एवं द्वादशरात्रम् उपयुज्य मेधावी वरशतायुर्भवति
hṛtadoṣa eva pratisaṃsṛṣṭabhakto yathākramamāgāraṃ praviśya maṇḍūkaparṇīsvarasam ādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā yathābalaṃ payasāloḍya pibetpayo 'nupānaṃ vā tasyāṃ jīrṇāyāṃ yavānnaṃ payasopayuñjīta tilairvā saha bhakṣayettrīnmāsānpayo 'nupānaṃ jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāra evam upayuñjāno brahmavarcasī śrutanigādī bhavati varṣaśatamāyuravāpnoti
trirātropoṣitaśca trirātramenāṃ bhakṣayettrirātrādūrdhvaṃ payaḥ sarpiriti copayuñjīta
bilvamātraṃ piṇḍaṃ vā payasāloḍya pibet evaṃ dvādaśarātram upayujya medhāvī varaśatāyurbhavati
- 5
हृतदोष एवागारं प्रविश्य प्रतिसंसृष्टभक्तो ब्राह्मीस्वरसमादाय सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा यथाबलम् उपयुञ्जीत जीर्णौषधश्चापराह्णे यवागूम् अलवणां पिबेत्क्षीरसात्म्यो वा पयसा भुञ्जीत एवं सप्तरात्रम् उपयुज्य ब्रह्मवर्चसी मेधावी भवति द्वितीयं सप्तरात्रम् उपयुज्य ग्रन्थमीप्सितमुत्पादयति नष्टं चास्य प्रादुर्भवति तृतीयं सप्तरात्रम् उपयुज्य द्विर् उच्चारितं शतमप्यवधारयति एवमेकविंशतिरात्रम् उपयुज्यालक्ष्मीर् अपक्रामति मूर्तिमती चैनं वाग्देव्यनुप्रविशति सर्वाश्चैनं श्रुतय उपतिष्ठन्ति श्रुतधरः पञ्चवर्षशतायुर्भवति
hṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya pratisaṃsṛṣṭabhakto brāhmīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā yathābalam upayuñjīta jīrṇauṣadhaścāparāhṇe yavāgūm alavaṇāṃ pibetkṣīrasātmyo vā payasā bhuñjīta evaṃ saptarātram upayujya brahmavarcasī medhāvī bhavati dvitīyaṃ saptarātram upayujya granthamīpsitamutpādayati naṣṭaṃ cāsya prādurbhavati tṛtīyaṃ saptarātram upayujya dvir uccāritaṃ śatamapyavadhārayati evamekaviṃśatirātram upayujyālakṣmīr apakrāmati mūrtimatī cainaṃ vāgdevyanupraviśati sarvāścainaṃ śrutaya upatiṣṭhanti śrutadharaḥ pañcavarṣaśatāyurbhavati
- 6
ब्राह्मीस्वरसप्रस्थद्वये घृतप्रस्थं विडङ्गतण्डुलानां कुडवं द्वे द्वे पले वचामृतयोर्द्वादश हरीतक्यामलकविभीतकानि श्लक्ष्णपिष्टान्य् आवाप्यैकध्यं साधयित्वा स्वनुगुप्तं निदध्यात्ततः पूर्वविधानेन मात्रां यथाबलम् उपयुञ्जीत जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः पूर्ववच्चात्र परीहार एतेनोर्ध्वम् अधस्तिर्यक्कृमयो निष्क्रामन्ति अलक्ष्मीर् अपक्रामति पुष्करवर्णः स्थिरवयाः श्रुतनिगादी त्रिवर्षशतायुर्भवति एतदेव कुष्ठविषमज्वरापस्मारोन्मादविषभूतग्रहेष्व् अन्येषु च महाव्याधिषु संशोधनमादिशन्ति
brāhmīsvarasaprasthadvaye ghṛtaprasthaṃ viḍaṅgataṇḍulānāṃ kuḍavaṃ dve dve pale vacāmṛtayordvādaśa harītakyāmalakavibhītakāni ślakṣṇapiṣṭāny āvāpyaikadhyaṃ sādhayitvā svanuguptaṃ nidadhyāttataḥ pūrvavidhānena mātrāṃ yathābalam upayuñjīta jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ pūrvavaccātra parīhāra etenordhvam adhastiryakkṛmayo niṣkrāmanti alakṣmīr apakrāmati puṣkaravarṇaḥ sthiravayāḥ śrutanigādī trivarṣaśatāyurbhavati etadeva kuṣṭhaviṣamajvarāpasmāronmādaviṣabhūtagraheṣv anyeṣu ca mahāvyādhiṣu saṃśodhanamādiśanti
- 7
हृतदोष एवागारं प्रविश्य हैमवत्या वचायाः पिण्डम् आमलकमात्रम् अभिहुतं पयसालोड्य पिबेत्जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहार एवं द्वादशरात्रम् उपयुञ्जीत ततो ऽस्य श्रोत्रं विव्रियते द्विर् अभ्यासात्स्मृतिमान्भवति त्रिर् अभ्यासाच्छ्रुतम् आदत्ते चतुर्द्वादशरात्रम् उपयुज्य सर्वं तरति किल्बिषं तार्क्ष्यदर्शनम् उत्पद्यते शतायुश्च भवति
द्वे द्वे पले इतरस्या वचाया विक्वाथ्य पिबेत्पयसा समानं भोजनं समाः पूर्वेणाशिषश्च
hṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya haimavatyā vacāyāḥ piṇḍam āmalakamātram abhihutaṃ payasāloḍya pibetjīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāra evaṃ dvādaśarātram upayuñjīta tato 'sya śrotraṃ vivriyate dvir abhyāsātsmṛtimānbhavati trir abhyāsācchrutam ādatte caturdvādaśarātram upayujya sarvaṃ tarati kilbiṣaṃ tārkṣyadarśanam utpadyate śatāyuśca bhavati
dve dve pale itarasyā vacāyā vikvāthya pibetpayasā samānaṃ bhojanaṃ samāḥ pūrveṇāśiṣaśca
- 8
वचाशतपाकं वा सर्पिर्द्रोणम् उपयुज्य पञ्चवर्षशतायुर्भवति गलगण्डापचीश्लीपदस्वरभेदांश्चापहन्तीति
vacāśatapākaṃ vā sarpirdroṇam upayujya pañcavarṣaśatāyurbhavati galagaṇḍāpacīślīpadasvarabhedāṃścāpahantīti
- 9
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि आयुष्कामरसायनम्
मन्त्रौषधसमायुक्तं संवत्सरफलप्रदम्
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi āyuṣkāmarasāyanam
mantrauṣadhasamāyuktaṃ saṃvatsaraphalapradam
- 10
बिल्वस्य चूर्णं पुष्ये तु हुतं वारान्सहस्रशः
श्रीसूक्तेन नरः कल्ये ससुवर्णं दिने दिने
bilvasya cūrṇaṃ puṣye tu hutaṃ vārānsahasraśaḥ
śrīsūktena naraḥ kalye sasuvarṇaṃ dine dine
- 11
सर्पिर्मधुयुतं लिह्याद् अलक्ष्मीनाशनं परम्
त्वचं विहाय बिल्वस्य मूलक्वाथं दिने दिने
sarpirmadhuyutaṃ lihyād alakṣmīnāśanaṃ param
tvacaṃ vihāya bilvasya mūlakvāthaṃ dine dine
- 12
प्राश्नीयात्पयसा सार्धं स्नात्वा हुत्वा समाहितः
दशसाहस्रम् आयुष्यं स्मृतं युक्तरथं भवेत्
prāśnīyātpayasā sārdhaṃ snātvā hutvā samāhitaḥ
daśasāhasram āyuṣyaṃ smṛtaṃ yuktarathaṃ bhavet
- 13
हुत्वा बिसानां क्वाथं तु मधुलाजैश्च संयुतम्
अमोघं शतसाहस्रं युक्तं युक्तरथं स्मृतम्
hutvā bisānāṃ kvāthaṃ tu madhulājaiśca saṃyutam
amoghaṃ śatasāhasraṃ yuktaṃ yuktarathaṃ smṛtam
- 14
सुवर्णं पद्मबीजानि मधु लाजाः प्रियङ्गवः
गव्येन पयसा पीतम् अलक्ष्मीं प्रतिषेधयेत्
suvarṇaṃ padmabījāni madhu lājāḥ priyaṅgavaḥ
gavyena payasā pītam alakṣmīṃ pratiṣedhayet
- 15
नीलोत्पलदलक्वाथो गव्येन पयसा शृतः
ससुवर्णस्तिलैः सार्धम् अलक्ष्मीनाशनः स्मृतः
nīlotpaladalakvātho gavyena payasā śṛtaḥ
sasuvarṇastilaiḥ sārdham alakṣmīnāśanaḥ smṛtaḥ
- 16
गव्यं पयः सुवर्णं च मधूच्छिष्टं च माक्षिकम्
पीतं शतसहस्राभिहुतं युक्तरथं स्मृतम्
gavyaṃ payaḥ suvarṇaṃ ca madhūcchiṣṭaṃ ca mākṣikam
pītaṃ śatasahasrābhihutaṃ yuktarathaṃ smṛtam
- 17
वचाघृतसुवर्णं च बिल्वचूर्णमिति त्रयम्
मेध्यम् आयुष्यम् आरोग्यपुष्टिसौभाग्यवर्धनम्
vacāghṛtasuvarṇaṃ ca bilvacūrṇamiti trayam
medhyam āyuṣyam ārogyapuṣṭisaubhāgyavardhanam
- 18
वासामूलतुलाक्वाथे तैलम् आवाप्य साधितम्
हुत्वा सहस्रम् अश्नीयान्मेध्यम् आयुष्यम् उच्यते
vāsāmūlatulākvāthe tailam āvāpya sādhitam
hutvā sahasram aśnīyānmedhyam āyuṣyam ucyate
- 19
यावकांस्तावकान्खादेदभिभूय यवांस्तथा
पिप्पलीमधुसंयुक्तान्शिक्षा चरणवद्भवेत्
yāvakāṃstāvakānkhādedabhibhūya yavāṃstathā
pippalīmadhusaṃyuktānśikṣā caraṇavadbhavet
- 20
मध्वामलकचूर्णानि सुवर्णमिति च त्रयम्
प्राश्यारिष्टगृहीतो ऽपि मुच्यते प्राणसंशयात्
madhvāmalakacūrṇāni suvarṇamiti ca trayam
prāśyāriṣṭagṛhīto 'pi mucyate prāṇasaṃśayāt
- 21
शतावरीघृतं सम्यगुपयुक्तं दिने दिने
सक्षौद्रं ससुवर्णं च नरेन्द्रं स्थापयेद्वशे
śatāvarīghṛtaṃ samyagupayuktaṃ dine dine
sakṣaudraṃ sasuvarṇaṃ ca narendraṃ sthāpayedvaśe
- 22
गोचन्दना मोहनिका मधुकं माक्षिकं मधु
सुवर्णमिति संयोगः पेयः सौभाग्यमिच्छता
gocandanā mohanikā madhukaṃ mākṣikaṃ madhu
suvarṇamiti saṃyogaḥ peyaḥ saubhāgyamicchatā
- 23
पद्मनीलोत्पलक्वाथे यष्टीमधुकसंयुते
सर्पिरासादितं गव्यं ससुवर्णं सदा पिबेत्
padmanīlotpalakvāthe yaṣṭīmadhukasaṃyute
sarpirāsāditaṃ gavyaṃ sasuvarṇaṃ sadā pibet
- 24
पयश्चानुपिबेत्सिद्धं तेषाम् एव समुद्भवे
अलक्ष्मीघ्नं सदायुष्यं राज्याय सुभगाय च
payaścānupibetsiddhaṃ teṣām eva samudbhave
alakṣmīghnaṃ sadāyuṣyaṃ rājyāya subhagāya ca
- 25
यत्र नोदीरितो मन्त्रो योगेष्वेतेषु साधने
शब्दिता तत्र सर्वत्र गायत्री त्रिपदा भवेत्
yatra nodīrito mantro yogeṣveteṣu sādhane
śabditā tatra sarvatra gāyatrī tripadā bhavet
- 26
पाप्मानं नाशयन्त्येता दद्युश्चौषधयः श्रियम्
कुर्युर्नागबलं चापि मनुष्यम् अमरोपमम्
pāpmānaṃ nāśayantyetā dadyuścauṣadhayaḥ śriyam
kuryurnāgabalaṃ cāpi manuṣyam amaropamam
- 27
सतताध्ययनं वादः परतन्त्रावलोकनम्
तद्विद्याचार्यसेवा च बुद्धिमेधाकरो गुणः
satatādhyayanaṃ vādaḥ paratantrāvalokanam
tadvidyācāryasevā ca buddhimedhākaro guṇaḥ
- 28
आयुष्यं भोजनं जीर्णे वेगानां चाविधारणम्
ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च साहसानां च वर्जनम्
āyuṣyaṃ bhojanaṃ jīrṇe vegānāṃ cāvidhāraṇam
brahmacaryam ahiṃsā ca sāhasānāṃ ca varjanam

