47 shlokas
- 1
अथातो वमनविरेचनसाध्योपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto vamanavirecanasādhyopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
दोषाः क्षीणा बृंहयितव्याः कुपिताः प्रशमयितव्याः वृद्धा निर्हर्तव्याः समाः परिपाल्या इति सिद्धान्तः
doṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ kupitāḥ praśamayitavyāḥ vṛddhā nirhartavyāḥ samāḥ paripālyā iti siddhāntaḥ
- 4
प्राधान्येन वमनविरेचने वर्तते निर्हरणे दोषाणाम्
तस्मात्तयोर्विधानमुच्यमानम् उपधारय
prādhānyena vamanavirecane vartate nirharaṇe doṣāṇām
tasmāttayorvidhānamucyamānam upadhāraya
- 5
अथातुरं स्निग्धं स्विन्नमभिष्यन्दिभिर् आहारैर् अनवबद्धदोषमवलोक्य श्वो वमनं पाययितास्मीति संभोजयेत्तीक्ष्णाग्निं बलवन्तं बहुदोषं महाव्याधिपरीतं वमनसात्म्यं च
athāturaṃ snigdhaṃ svinnamabhiṣyandibhir āhārair anavabaddhadoṣamavalokya śvo vamanaṃ pāyayitāsmīti saṃbhojayettīkṣṇāgniṃ balavantaṃ bahudoṣaṃ mahāvyādhiparītaṃ vamanasātmyaṃ ca
- 6
भवति चात्र
पेशलैर्विविधैर् अन्नैर्दोषानुत्क्लेश्य देहिनः
स्निग्धस्विन्नाय वमनं दत्तं सम्यक्प्रवर्तते
bhavati cātra
peśalairvividhair annairdoṣānutkleśya dehinaḥ
snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyakpravartate
- 7
अथापरेद्युः पूर्वाह्णे साधारणे काले वमनद्रव्यकषायकल्कचूर्णस्नेहानामन्यतमस्य मात्रां पाययित्वा वामयेद्यथायोगं कोष्ठविशेषमवेक्ष्य असात्म्यबीभत्सदुर्गन्धदुर्दर्शनानि च वमनानि विदध्यात् अतो विपरीतानि विरेचनानि तत्र सुकुमारं कृशं बालं वृद्धं भीरुं वा वमनसाध्येषु विकारेषु क्षीरदधितक्रयवागूनामन्यतममाकण्ठं पाययेत्पीतौषधं च पाणिभिर् अग्नितप्तैः प्रताप्यमानं मुहूर्तमुपेक्षेत तस्य च स्वेदप्रादुर्भावेण शिथिलतामापन्नं स्वेभ्यः स्थानेभ्यः प्रचलितं कुक्षिमनुसृतं जानीयात्ततः प्रवृत्तहृल्लासं ज्ञात्वा जानुमात्रासनोपविष्टमाप्तैर्ललाटे पृष्ठे पार्श्वयोः कण्ठे च पाणिभिः सुपरिगृहीतम् अङ्गुलीगन्धर्वहस्तोत्पलनालानाम् अन्यतमेन कण्ठमभिस्पृशन्तं वामयेत्तावद्यावत्सम्यग्वान्तलिङ्गानीति
athāparedyuḥ pūrvāhṇe sādhāraṇe kāle vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇasnehānāmanyatamasya mātrāṃ pāyayitvā vāmayedyathāyogaṃ koṣṭhaviśeṣamavekṣya asātmyabībhatsadurgandhadurdarśanāni ca vamanāni vidadhyāt ato viparītāni virecanāni tatra sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruṃ vā vamanasādhyeṣu vikāreṣu kṣīradadhitakrayavāgūnāmanyatamamākaṇṭhaṃ pāyayetpītauṣadhaṃ ca pāṇibhir agnitaptaiḥ pratāpyamānaṃ muhūrtamupekṣeta tasya ca svedaprādurbhāveṇa śithilatāmāpannaṃ svebhyaḥ sthānebhyaḥ pracalitaṃ kukṣimanusṛtaṃ jānīyāttataḥ pravṛttahṛllāsaṃ jñātvā jānumātrāsanopaviṣṭamāptairlalāṭe pṛṣṭhe pārśvayoḥ kaṇṭhe ca pāṇibhiḥ suparigṛhītam aṅgulīgandharvahastotpalanālānām anyatamena kaṇṭhamabhispṛśantaṃ vāmayettāvadyāvatsamyagvāntaliṅgānīti
- 8
भवतश्चात्र
कफप्रसेकं हृदयाविशुद्धिं कण्डूं च दुश्छर्दितलिङ्गमाहुः
पित्तातियोगं च विसंज्ञतां च हृत्कण्ठपीडाम् अपि चातिवान्ते
bhavataścātra
kaphaprasekaṃ hṛdayāviśuddhiṃ kaṇḍūṃ ca duścharditaliṅgamāhuḥ
pittātiyogaṃ ca visaṃjñatāṃ ca hṛtkaṇṭhapīḍām api cātivānte
- 9
पित्ते कफस्यानु सुखं प्रवृत्ते शुद्धेषु हृत्कण्ठशिरःसु चापि
लघौ च देहे कफसंस्रवे च स्थिते सुवान्तं पुरुषं व्यवस्येत्
pitte kaphasyānu sukhaṃ pravṛtte śuddheṣu hṛtkaṇṭhaśiraḥsu cāpi
laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣaṃ vyavasyet
- 10
सम्यग्वान्तं चैनमभिसमीक्ष्य स्नेहनविरेचनशमनानां धूमानामन्यतमं सामर्थ्यतः पाययित्वाचारिकमादिशेत्
samyagvāntaṃ cainamabhisamīkṣya snehanavirecanaśamanānāṃ dhūmānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayitvācārikamādiśet
- 11
भवन्ति चात्र
ततो ऽपराह्णे शुचिशुद्धदेहमुष्णाभिर् अद्भिः परिषिक्तगात्रम्
कुलत्थमुद्गाढकिजाङ्गलानां यूषै रसैर्वाप्युपभोजयेत्तु
bhavanti cātra
tato 'parāhṇe śuciśuddhadehamuṣṇābhir adbhiḥ pariṣiktagātram
kulatthamudgāḍhakijāṅgalānāṃ yūṣai rasairvāpyupabhojayettu
- 12
कासोपलेपस्वरभेदनिद्रातन्द्रास्यदौर्गन्ध्यविषोपसर्गाः
कफप्रसेकग्रहणीप्रदोषा न सन्ति जन्तोर्वमतः कदाचित्
kāsopalepasvarabhedanidrātandrāsyadaurgandhyaviṣopasargāḥ
kaphaprasekagrahaṇīpradoṣā na santi jantorvamataḥ kadācit
- 13
छिन्ने तरौ पुष्पफलप्ररोहा यथा विनाशं सहसा व्रजन्ति
तथा हृते श्लेष्मणि शोधनेन तज्जा विकाराः प्रशमं प्रयान्ति
chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathā vināśaṃ sahasā vrajanti
tathā hṛte śleṣmaṇi śodhanena tajjā vikārāḥ praśamaṃ prayānti
- 14
न वामयेत्तैमिरिकोर्ध्ववातगुल्मोदरप्लीहकृमिश्रमार्तान्
स्थूलक्षतक्षीणकृशातिवृद्धमूत्रातुरान्केवलवातरोगान्
na vāmayettaimirikordhvavātagulmodaraplīhakṛmiśramārtān
sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhamūtrāturānkevalavātarogān
- 15
स्वरोपघाताध्ययनप्रसक्तदुश्छर्दिदुःकोष्ठतृडार्तबालान्
ऊर्ध्वास्रपित्तिक्षुधितातिरूक्षगर्भिण्युदावर्तिनिरूहितांश्च
svaropaghātādhyayanaprasaktaduśchardiduḥkoṣṭhatṛḍārtabālān
ūrdhvāsrapittikṣudhitātirūkṣagarbhiṇyudāvartinirūhitāṃśca
- 16
अवम्यवमनाद्रोगाः कृच्छ्रतां यान्ति देहिनाम्
असाध्यतां वा गच्छन्ति नैते वाम्यास्ततः स्मृताः
avamyavamanādrogāḥ kṛcchratāṃ yānti dehinām
asādhyatāṃ vā gacchanti naite vāmyāstataḥ smṛtāḥ
- 17
एते ऽप्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये च विषातुराः
अतीव चोल्बणकफास्ते च स्युर्मधुकाम्बुना
ete 'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturāḥ
atīva colbaṇakaphāste ca syurmadhukāmbunā
- 18
वाम्यास्तु विषशोषस्तन्यदोषमन्दाग्न्युन्मादापस्मारश्लीपदार्बुदविदारिकामेदोमेहगरज्वरारुच्यपच्यामातीसारहृद्रोगचित्तविभ्रमविसर्पविद्रध्यजीर्णमुखप्रसेकहृल्लासश्वासकासपीनसपूतीनासकण्ठौष्ठवक्त्रपाककर्णस्रावाधिजिह्वोपजिह्विकागलशुण्डिकाधःशोणितपित्तिनः कफस्थानजेषु विकारेष्वन्ये च कफव्याधिपरीता इति
vāmyāstu viṣaśoṣastanyadoṣamandāgnyunmādāpasmāraślīpadārbudavidārikāmedomehagarajvarārucyapacyāmātīsārahṛdrogacittavibhramavisarpavidradhyajīrṇamukhaprasekahṛllāsaśvāsakāsapīnasapūtīnāsakaṇṭhauṣṭhavaktrapākakarṇasrāvādhijihvopajihvikāgalaśuṇḍikādhaḥśoṇitapittinaḥ kaphasthānajeṣu vikāreṣvanye ca kaphavyādhiparītā iti
- 19
विरेचनम् अपि स्निग्धस्विन्नाय वान्ताय च देयम् अवान्तस्य हि सम्यग्विरिक्तस्यापि सतो ऽधः स्रस्तः श्लेष्मा ग्रहणीं छादयति गौरवमापादयति प्रवाहिकां वा जनयति
virecanam api snigdhasvinnāya vāntāya ca deyam avāntasya hi samyagviriktasyāpi sato 'dhaḥ srastaḥ śleṣmā grahaṇīṃ chādayati gauravamāpādayati pravāhikāṃ vā janayati
- 20
अथातुरं श्वो विरेचनं पाययितास्मीति पूर्वाह्णे लघु भोजयेत्फलाम्लम् उष्णोदकं चैनमनुपाययेत्
अथापरे ऽहनि विगतश्लेष्मधातुम् आतुरोपक्रमणीयाद् अवेक्ष्यातुरम् अथास्मै औषधमात्रां पातुं प्रयच्छेत्
athāturaṃ śvo virecanaṃ pāyayitāsmīti pūrvāhṇe laghu bhojayetphalāmlam uṣṇodakaṃ cainamanupāyayet
athāpare 'hani vigataśleṣmadhātum āturopakramaṇīyād avekṣyāturam athāsmai auṣadhamātrāṃ pātuṃ prayacchet
- 21
तत्र मृदुः क्रूरो मध्यम इति त्रिविधः कोष्ठो भवति
तत्र बहुपित्तो मृदुः स दुग्धेनापि विरिच्यते बहुवातश्लेष्मा क्रूरः स दुर्विरेच्यः समदोषो मध्यमः स साधारण इति
तत्र मृदौ मात्रा मृद्वी तीक्ष्णा क्रूरे मध्ये मध्या कर्तव्येति
पीतौषधश्च तन्मनाः शय्याभ्याशे विरेच्यते
tatra mṛduḥ krūro madhyama iti trividhaḥ koṣṭho bhavati
tatra bahupitto mṛduḥ sa dugdhenāpi viricyate bahuvātaśleṣmā krūraḥ sa durvirecyaḥ samadoṣo madhyamaḥ sa sādhāraṇa iti
tatra mṛdau mātrā mṛdvī tīkṣṇā krūre madhye madhyā kartavyeti
pītauṣadhaśca tanmanāḥ śayyābhyāśe virecyate
- 22
विरेचनं पीतवांस्तु न वेगान्धारयेद्बुधः
निवातशायी शीताम्बु न स्पृशेन्न प्रवाहयेत्
virecanaṃ pītavāṃstu na vegāndhārayedbudhaḥ
nivātaśāyī śītāmbu na spṛśenna pravāhayet
- 23
यथा च वमने प्रसेकौषधकफपित्तानिलाः क्रमेण गच्छन्ति एवं विरेचने मूत्रपुरीषपित्तौषधकफा इति
yathā ca vamane prasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa gacchanti evaṃ virecane mūtrapurīṣapittauṣadhakaphā iti
- 24
भवन्ति चात्र
हृत्कुक्ष्यशुद्धिः परिदाहकण्डूविण्मूत्रसङ्गाश्च न सद्विरिक्ते
मूर्च्छागुदभ्रंशकफातियोगाः शूलोद्गमश्चातिविरिक्तलिङ्गम्
bhavanti cātra
hṛtkukṣyaśuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṅgāśca na sadvirikte
mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ śūlodgamaścātiviriktaliṅgam
- 25
गतेषु दोषेषु कफान्वितेषु नाभ्या लघुत्वे मनसश्च तुष्टौ
गते ऽनिले चाप्यनुलोमभावं सम्यग्विरिक्तं मनुजं व्यवस्येत्
gateṣu doṣeṣu kaphānviteṣu nābhyā laghutve manasaśca tuṣṭau
gate 'nile cāpyanulomabhāvaṃ samyagviriktaṃ manujaṃ vyavasyet
- 26
मन्दाग्निमक्षीणमसद्विरिक्तं न पाययेताहनि तत्र पेयाम्
क्षीणं तृषार्तं सुविरेचितं च तन्वीं सुखोष्णां लघु पाययेच्च
mandāgnimakṣīṇamasadviriktaṃ na pāyayetāhani tatra peyām
kṣīṇaṃ tṛṣārtaṃ suvirecitaṃ ca tanvīṃ sukhoṣṇāṃ laghu pāyayecca
- 27
बुद्धेः प्रसादं बलमिन्द्रियाणां धातुस्थिरत्वं बलमग्निदीप्तिम्
चिराच्च पाकं वयसः करोति विरेचनं सम्यगुपास्यमानम्
buddheḥ prasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ balamagnidīptim
cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānam
- 28
यथौदकानामुदके ऽपनीते चरस्थिराणां भवति प्रणाशः
पित्ते हृते त्वेवम् उपद्रवाणां पित्तात्मकानां भवति प्रणाशः
yathaudakānāmudake 'panīte carasthirāṇāṃ bhavati praṇāśaḥ
pitte hṛte tvevam upadravāṇāṃ pittātmakānāṃ bhavati praṇāśaḥ
- 29
मन्दाग्न्यतिस्नेहितबालवृद्धस्थूलाः क्षतक्षीणभयोपतप्ताः
श्रान्तस्तृषार्तो ऽपरिजीर्णभक्तो गर्भिण्यधो गच्छति यस्य चासृक्
mandāgnyatisnehitabālavṛddhasthūlāḥ kṣatakṣīṇabhayopataptāḥ
śrāntastṛṣārto 'parijīrṇabhakto garbhiṇyadho gacchati yasya cāsṛk
- 30
नवप्रविश्यायमदात्ययी च नवज्वरी या च नवप्रसूता
शल्यार्दिताश्चाप्यविरेचनीयाः स्नेहादिभिर्ये त्वनुपस्कृताश्च
navapraviśyāyamadātyayī ca navajvarī yā ca navaprasūtā
śalyārditāścāpyavirecanīyāḥ snehādibhirye tvanupaskṛtāśca

