70 shlokas
- 1
अथातो भग्नानां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto bhagnānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अल्पाशिनो ऽनात्मवतो जन्तोर्वातात्मकस्य च
उपद्रवैर्वा जुष्टस्य भग्नं कृच्छ्रेण सिध्यति
alpāśino 'nātmavato jantorvātātmakasya ca
upadravairvā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati
- 4
लवणं कटुकं क्षारमम्लं मैथुनमातपम्
व्यायामं च न सेवेत भग्नो रूक्षान्नम् एव च
lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam
vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣānnam eva ca
- 5
शालिर्मांसरसः क्षीरं सर्पिर्यूषः सतीनजः
बृंहणं चान्नपानं स्याद्देयं भग्नाय जानता
śālirmāṃsarasaḥ kṣīraṃ sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ
bṛṃhaṇaṃ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā
- 6
मधूकोदुम्बराश्वत्थपलाशककुभत्वचः
वंशसर्जवटानां च कुशार्थम् उपसंहरेत्
madhūkodumbarāśvatthapalāśakakubhatvacaḥ
vaṃśasarjavaṭānāṃ ca kuśārtham upasaṃharet
- 7
आलेपनार्थं मञ्जिष्ठां मधुकं रक्तचन्दनम्
शतधौतघृतोन्मिश्रं शालिपिष्टं च संहरेत्
ālepanārthaṃ mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ raktacandanam
śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭaṃ ca saṃharet
- 8
सप्ताहादथ सप्ताहात्सौम्येष्वृतुषु बन्धनम्
साधारणेषु कर्तव्यं पञ्चमे पञ्चमे ऽहनि
saptāhādatha saptāhātsaumyeṣvṛtuṣu bandhanam
sādhāraṇeṣu kartavyaṃ pañcame pañcame 'hani
- 9
आग्नेयेषु त्र्यहात्कुर्याद्भग्नदोषवशेन वा
तत्रातिशिथिलं बद्धे सन्धिस्थैर्यं न जायते
āgneyeṣu tryahātkuryādbhagnadoṣavaśena vā
tatrātiśithilaṃ baddhe sandhisthairyaṃ na jāyate
- 10
गाढेनापि त्वगादीनां शोफो रुक्पाक एव च
तस्मात्साधारणं बन्धं भग्ने शंसन्ति तद्विदः
gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho rukpāka eva ca
tasmātsādhāraṇaṃ bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ
- 11
न्यग्रोधादिकषायं तु सुशीतं परिषेचने
पञ्चमूलीविपक्वं तु क्षीरं कुर्यात्सवेदने
nyagrodhādikaṣāyaṃ tu suśītaṃ pariṣecane
pañcamūlīvipakvaṃ tu kṣīraṃ kuryātsavedane
- 12
सुखोष्णमवचार्यं वा चक्रतैलं विजानता
विभज्य कालं दोषं च दोषघ्नौषधसंयुतम्
sukhoṣṇamavacāryaṃ vā cakratailaṃ vijānatā
vibhajya kālaṃ doṣaṃ ca doṣaghnauṣadhasaṃyutam
- 13
परिषेकं प्रदेहं च विदध्याच्छीतम् एव च
गृष्टिक्षीरं ससर्पिष्कं मधुरौषधसाधितम्
pariṣekaṃ pradehaṃ ca vidadhyācchītam eva ca
gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam
- 14
शीतलं लाक्षया युक्तं प्रातर्भग्नः पिबेन्नरः
सव्रणस्य तु भग्नस्य व्रणं सर्पिर्मधूत्तरैः
śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ pibennaraḥ
savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarpirmadhūttaraiḥ
- 15
प्रतिसार्य कषायैस्तु शेषं भग्नवदाचरेत्
प्रथमे वयसि त्वेवं भग्नं सुकरमादिशेत्
pratisārya kaṣāyaistu śeṣaṃ bhagnavadācaret
prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet
- 16
अल्पदोषस्य जन्तोस्तु काले च शिशिरात्मके
प्रथमे वयसि त्वेवं मासात्सन्धिः स्थिरो भवेत्
alpadoṣasya jantostu kāle ca śiśirātmake
prathame vayasi tvevaṃ māsātsandhiḥ sthiro bhavet
- 17
मध्यमे द्विगुणात्कालादुत्तरे त्रिगुणात्स्मृतः
अवनामितमुन्नह्येदुन्नतं चावपीडयेत्
madhyame dviguṇātkālāduttare triguṇātsmṛtaḥ
avanāmitamunnahyedunnataṃ cāvapīḍayet
- 18
आञ्छेदतिक्षिप्तमधो गतं चोपरि वर्तयेत्
आञ्छनैः पीडनैश्चैव संक्षेपैर्बन्धनैस्तथा
āñchedatikṣiptamadho gataṃ copari vartayet
āñchanaiḥ pīḍanaiścaiva saṃkṣepairbandhanaistathā
- 19
सन्धीञ्छरीरे सर्वांस्तु चलानप्यचलान् अपि
एतैस्तु स्थापनोपायैः स्थापयेन्मतिमान्भिषक्
sandhīñcharīre sarvāṃstu calānapyacalān api
etaistu sthāpanopāyaiḥ sthāpayenmatimānbhiṣak
- 20
उत्पिष्टमथ विश्लिष्टं सन्धिं वैद्यो न घट्टयेत्
तस्य शीतान्परीषेकान्प्रदेहांश्चावचारयेत्
utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na ghaṭṭayet
tasya śītānparīṣekānpradehāṃścāvacārayet
- 21
अभिघाते हृते सन्धिः स्वां याति प्रकृतिं पुनः
घृतदिग्धेन पट्टेन वेष्टयित्वा यथाविधि
abhighāte hṛte sandhiḥ svāṃ yāti prakṛtiṃ punaḥ
ghṛtadigdhena paṭṭena veṣṭayitvā yathāvidhi
- 22
पट्टोपरि कुशान्दत्त्वा यथावद्बन्धम् आचरेत्
प्रत्यङ्गभग्नस्य विधिरत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यते
paṭṭopari kuśāndattvā yathāvadbandham ācaret
pratyaṅgabhagnasya vidhirata ūrdhvaṃ pravakṣyate
- 23
नखसन्धिं समुत्पिष्टं रक्तानुगतमारया
अवमथ्य स्रुते रक्ते शालिपिष्टेन लेपयेत्
nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatamārayā
avamathya srute rakte śālipiṣṭena lepayet
- 24
भग्नां वा सन्धिमुक्तां वा स्थापयित्वाङ्गुलीं समाम्
अणुनावेष्ट्य पट्टेन घृतसेकं प्रदापयेत्
bhagnāṃ vā sandhimuktāṃ vā sthāpayitvāṅgulīṃ samām
aṇunāveṣṭya paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet
- 25
अभ्यज्य सर्पिषा पादं तलभग्नं कुशोत्तरम्
वस्त्रपट्टेन बध्नीयान्न च व्यायाममाचरेत्
abhyajya sarpiṣā pādaṃ talabhagnaṃ kuśottaram
vastrapaṭṭena badhnīyānna ca vyāyāmamācaret
- 26
अभ्यज्यायामयेज्जङ्घामूरुं च सुसमाहितः
दत्त्वा वृक्षत्वचः शीता वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत्
abhyajyāyāmayejjaṅghāmūruṃ ca susamāhitaḥ
dattvā vṛkṣatvacaḥ śītā vastrapaṭṭena veṣṭayet
- 27
मतिमांश्चक्रयोगेन ह्य् आञ्छेदूर्वस्थि निर्गतम्
स्फुटितं पिच्चितं चापि बध्नीयात्पूर्ववद्भिषक्
matimāṃścakrayogena hy āñchedūrvasthi nirgatam
sphuṭitaṃ piccitaṃ cāpi badhnīyātpūrvavadbhiṣak
- 28
आञ्छेदूर्ध्वमधो वापि कटिभग्नं तु मानवम्
ततः स्थानस्थिते संधौ बस्तिभिः समुपाचरेत्
āñchedūrdhvamadho vāpi kaṭibhagnaṃ tu mānavam
tataḥ sthānasthite saṃdhau bastibhiḥ samupācaret
- 29
पर्शुकास्वथ भग्नासु घृताभ्यक्तस्य तिष्ठतः
दक्षिणास्वथवा वामास्वनुमृज्य निबन्धनीः
parśukāsvatha bhagnāsu ghṛtābhyaktasya tiṣṭhataḥ
dakṣiṇāsvathavā vāmāsvanumṛjya nibandhanīḥ
- 30
ततः कवलिकां दत्त्वा वेष्टयेत्सुसमाहितः
तैलपूर्णे कटाहे वा द्रोण्यां वा शाययेन्नरम्
tataḥ kavalikāṃ dattvā veṣṭayetsusamāhitaḥ
tailapūrṇe kaṭāhe vā droṇyāṃ vā śāyayennaram

