29 shlokas
- 1
अथातः स्वेदावचारणीयं चिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athātaḥ svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
चतुर्विधः स्वेदः तद्यथा तापस्वेद ऊष्मस्वेद उपनाहस्वेदो द्रवस्वेद इति अत्र सर्वस्वेदविकल्पावरोधः
caturvidhaḥ svedaḥ tadyathā tāpasveda ūṣmasveda upanāhasvedo dravasveda iti atra sarvasvedavikalpāvarodhaḥ
- 4
तत्र तापस्वेदः पाणिकांस्यकन्दुककपालवालुकावस्त्रैः प्रयुज्यते शयानस्य चाङ्गतापो बहुशः खादिराङ्गारैर् इति
tatra tāpasvedaḥ pāṇikāṃsyakandukakapālavālukāvastraiḥ prayujyate śayānasya cāṅgatāpo bahuśaḥ khādirāṅgārair iti
- 5
ऊष्मस्वेदस्तु कपालपाषाणेष्टकालोहपिण्डान् अग्निवर्णान् अद्भिर् आसिञ्चेदम्लद्रव्यैर्वा तैर् आर्द्रालक्तकपरिवेष्टितैर् अङ्गप्रदेशं स्वेदयेत्
मांसरसपयोदधिस्नेहधान्याम्लवातहरपत्रभङ्गक्वाथपूर्णां वा कुम्भीमनुतप्तां प्रावृत्योष्माणं गृह्णीयात्
पार्श्वच्छिद्रेण वा कुम्भेनाधोमुखेन तस्या मुखमभिसंधाय तस्मिञ्छिद्रे हस्तिशुण्डाकारां नाडीं प्रणिधाय तं स्वेदयेत्
ūṣmasvedastu kapālapāṣāṇeṣṭakālohapiṇḍān agnivarṇān adbhir āsiñcedamladravyairvā tair ārdrālaktakapariveṣṭitair aṅgapradeśaṃ svedayet
māṃsarasapayodadhisnehadhānyāmlavātaharapatrabhaṅgakvāthapūrṇāṃ vā kumbhīmanutaptāṃ prāvṛtyoṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt
pārśvacchidreṇa vā kumbhenādhomukhena tasyā mukhamabhisaṃdhāya tasmiñchidre hastiśuṇḍākārāṃ nāḍīṃ praṇidhāya taṃ svedayet
- 6
सुखोपविष्टं स्वभ्यक्तं गुरुप्रावरणावृतम्
हस्तिशुण्डिकया नाड्या स्वेदयेद्वातरोगिणम्
सुखा सर्वाङ्गगा ह्य् एषा न च क्लिश्नाति मानवम्
sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ guruprāvaraṇāvṛtam
hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayedvātarogiṇam
sukhā sarvāṅgagā hy eṣā na ca kliśnāti mānavam
- 7
व्यामार्धमात्रा त्रिर्वक्रा हस्तिहस्तसमाकृतिः
स्वेदनार्थे हिता नाडी कैलिञ्जी हस्तिशुण्डिका
vyāmārdhamātrā trirvakrā hastihastasamākṛtiḥ
svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā
- 8
पुरुषायाममात्रां च भूमिमुत्कीर्य खादिरैः
काष्ठैर्दग्ध्वा तथाभ्युक्ष्य क्षीरधान्याम्लवारिभिः
puruṣāyāmamātrāṃ ca bhūmimutkīrya khādiraiḥ
kāṣṭhairdagdhvā tathābhyukṣya kṣīradhānyāmlavāribhiḥ
- 9
पत्रभङ्गैर् अवच्छाद्य शयानं स्वेदयेत्ततः
पूर्ववत्स्वेदयेद्दग्ध्वा भस्मापोह्यापि वा शिलाम्
patrabhaṅgair avacchādya śayānaṃ svedayettataḥ
pūrvavatsvedayeddagdhvā bhasmāpohyāpi vā śilām
- 10
पूर्ववत्कुटीं वा चतुर्द्वारां कृत्वा तस्याम् उपविष्टस्यान्तश्चतुर्द्वारे ऽङ्गारानुपसंधाय तं स्वेदयेत्
pūrvavatkuṭīṃ vā caturdvārāṃ kṛtvā tasyām upaviṣṭasyāntaścaturdvāre 'ṅgārānupasaṃdhāya taṃ svedayet
- 11
कोशधान्यानि वा सम्यगुपस्वेद्यास्तीर्य किलिञ्जे ऽन्यस्मिन्वा तत्प्रतिरूपके शयानं प्रावृत्य स्वेदयेत् एवं पांशुगोशकृत्तुषबुसपलालोष्मभिः स्वेदयेत्
kośadhānyāni vā samyagupasvedyāstīrya kiliñje 'nyasminvā tatpratirūpake śayānaṃ prāvṛtya svedayet evaṃ pāṃśugośakṛttuṣabusapalāloṣmabhiḥ svedayet
- 12
उपनाहस्वेदस्तु वातहरमूलकल्कैर् अम्लपिष्टैर्लवणप्रगाढैः सुस्निग्धैः सुखोष्णैः प्रदिह्य स्वेदयेत्
एवं काकोल्यादिभिर् एलादिभिः सुरसादिभिस्तिलातसीसर्षपकल्कैः कृशरापायसोत्कारिकाभिर्वेशवारैः साल्वणैर्वा तनुवस्त्रावनद्धैः स्वेदयेत्
upanāhasvedastu vātaharamūlakalkair amlapiṣṭairlavaṇapragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ pradihya svedayet
evaṃ kākolyādibhir elādibhiḥ surasādibhistilātasīsarṣapakalkaiḥ kṛśarāpāyasotkārikābhirveśavāraiḥ sālvaṇairvā tanuvastrāvanaddhaiḥ svedayet
- 13
द्रवस्वेदस्तु वातहरद्रव्यक्वाथपूर्णे कोष्णकटाहे द्रोण्यां वावगाह्य स्वेदयेत् एवं पयोमांसरसयूषतैलधान्याम्लघृतवसामूत्रेष्ववगाहेत एतैर् एव सुखोष्णैः कषायैश्च परिषिञ्चेदिति
dravasvedastu vātaharadravyakvāthapūrṇe koṣṇakaṭāhe droṇyāṃ vāvagāhya svedayet evaṃ payomāṃsarasayūṣatailadhānyāmlaghṛtavasāmūtreṣvavagāheta etair eva sukhoṣṇaiḥ kaṣāyaiśca pariṣiñcediti
- 14
तत्र तापोष्मस्वेदौ विशेषतः श्लेष्मघ्नौ उपनाहस्वेदो वातघ्नो ऽन्यतरस्मिन्पित्तसंसृष्टे द्रवस्वेद इति
tatra tāpoṣmasvedau viśeṣataḥ śleṣmaghnau upanāhasvedo vātaghno 'nyatarasminpittasaṃsṛṣṭe dravasveda iti
- 15
कफमेदोऽन्विते वायौ निवातातपगुरुप्रावरणनियुद्धाध्वव्यायामभारहरणामर्षैः स्वेदमुत्पादयेदिति
kaphamedo'nvite vāyau nivātātapaguruprāvaraṇaniyuddhādhvavyāyāmabhāraharaṇāmarṣaiḥ svedamutpādayediti
- 16
भवन्ति चात्र
चतुर्विधो यो ऽभिहितो द्विधा स्वेदः प्रयुज्यते
सर्वस्मिन्नेव देहे तु देहस्यावयवे तथा
bhavanti cātra
caturvidho yo 'bhihito dvidhā svedaḥ prayujyate
sarvasminneva dehe tu dehasyāvayave tathā
- 17
येषां नस्यं विधातव्यं बस्तिश्चैव हि देहिनाम्
शोधनीयाश्च ये केचित्पूर्वं स्वेद्यास्तु ते मताः
yeṣāṃ nasyaṃ vidhātavyaṃ bastiścaiva hi dehinām
śodhanīyāśca ye kecitpūrvaṃ svedyāstu te matāḥ
- 18
पश्चात्स्वेद्या हृते शल्ये मूढगर्भानुपद्रवा
सम्यक्प्रजाता काले या पश्चात्स्वेद्या विजानता
paścātsvedyā hṛte śalye mūḍhagarbhānupadravā
samyakprajātā kāle yā paścātsvedyā vijānatā
- 19
स्वेद्यः पूर्वं च पश्चाच्च भगंदर्यर्शसस्तथा
अश्मर्या चातुरो जन्तुः शेषाञ्छास्त्रे प्रचक्ष्महे
svedyaḥ pūrvaṃ ca paścācca bhagaṃdaryarśasastathā
aśmaryā cāturo jantuḥ śeṣāñchāstre pracakṣmahe
- 20
नानभ्यक्ते नापि चास्निग्धदेहे स्वेदो योज्यः स्वेदविद्भिः कथंचित्
दृष्टं लोके काष्ठम् अस्निग्धम् आशु गच्छेद्भङ्गं स्वेदयोगैर्गृहीतम्
nānabhyakte nāpi cāsnigdhadehe svedo yojyaḥ svedavidbhiḥ kathaṃcit
dṛṣṭaṃ loke kāṣṭham asnigdham āśu gacchedbhaṅgaṃ svedayogairgṛhītam
- 21
स्नेहक्लिन्ना धातुसंस्थाश्च दोषाः स्वस्थानस्था ये च मार्गेषु लीनाः
सम्यक्स्वेदैर्योजितैस्ते द्रवत्वं प्राप्ताः कोष्ठं शोधनैर्यान्त्यशेषम्
snehaklinnā dhātusaṃsthāśca doṣāḥ svasthānasthā ye ca mārgeṣu līnāḥ
samyaksvedairyojitaiste dravatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ śodhanairyāntyaśeṣam
- 22
अग्नेर्दीप्तिं मार्दवं त्वक्प्रसादं भक्तश्रद्धां स्रोतसां निर्मलत्वम्
कुर्यात्स्वेदो हन्ति निद्रां सतन्द्रां सन्धीन्स्तब्धांश्चेष्टयेदाशु युक्तः
agnerdīptiṃ mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ nirmalatvam
kuryātsvedo hanti nidrāṃ satandrāṃ sandhīnstabdhāṃśceṣṭayedāśu yuktaḥ
- 23
स्वेदास्रावो व्याधिहानिर्लघुत्वं शीतार्थित्वं मार्दवं चातुरस्य
सम्यक्स्विन्ने लक्षणं प्राहुरेतन्मिथ्यास्विन्ने व्यत्ययेनैतदेव
svedāsrāvo vyādhihānirlaghutvaṃ śītārthitvaṃ mārdavaṃ cāturasya
samyaksvinne lakṣaṇaṃ prāhuretanmithyāsvinne vyatyayenaitadeva
- 24
स्विन्ने ऽत्यर्थं सन्धिपीडा विदाहः स्फोटोत्पत्तिः पित्तरक्तप्रकोपः
मूर्च्छा भ्रान्तिर्दाहतृष्णे क्लमश्च कुर्यात्तूर्णं तत्र शीतं विधानम्
svinne 'tyarthaṃ sandhipīḍā vidāhaḥ sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopaḥ
mūrcchā bhrāntirdāhatṛṣṇe klamaśca kuryāttūrṇaṃ tatra śītaṃ vidhānam
- 25
पाण्डुर्मेही पित्तरक्ती क्षयार्तः क्षामो ऽजीर्णी चोदरार्तो विषार्तः
तृट्छर्द्यार्तो गर्भिणी पीतमद्यो नैते स्वेद्या यश्च मर्त्यो ऽतिसारी
स्वेदादेषां यान्ति देहा विनाशं नो साध्यत्वं यान्ति चैषां विकाराः
pāṇḍurmehī pittaraktī kṣayārtaḥ kṣāmo 'jīrṇī codarārto viṣārtaḥ
tṛṭchardyārto garbhiṇī pītamadyo naite svedyā yaśca martyo 'tisārī
svedādeṣāṃ yānti dehā vināśaṃ no sādhyatvaṃ yānti caiṣāṃ vikārāḥ
- 26
स्वेदैः साध्यो दुर्बलो ऽजीर्णभक्तः स्यातां चेद्द्वौ स्वेदनीयौ ततस्तौ
एतेषां स्वेदसाध्या ये व्याधयस्तेषु बुद्धिमान्
मृदून्स्वेदान्प्रयुञ्जीत तथा हृन्मुष्कदृष्टिषु
svedaiḥ sādhyo durbalo 'jīrṇabhaktaḥ syātāṃ ceddvau svedanīyau tatastau
eteṣāṃ svedasādhyā ye vyādhayasteṣu buddhimān
mṛdūnsvedānprayuñjīta tathā hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu
- 27
सर्वान्स्वेदान्निवाते च जीर्णान्नस्यावचारयेत्
स्नेहाभ्यक्तशरीरस्य शीतैर् आच्छाद्य चक्षुषी
sarvānsvedānnivāte ca jīrṇānnasyāvacārayet
snehābhyaktaśarīrasya śītair ācchādya cakṣuṣī
- 28
स्विद्यमानस्य च मुहुर्हृदयं शीतलैः स्पृशेत्
सम्यक्स्विन्नं विमृदितं स्नातमुष्णाम्बुभिः शनैः
svidyamānasya ca muhurhṛdayaṃ śītalaiḥ spṛśet
samyaksvinnaṃ vimṛditaṃ snātamuṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ
- 29
स्वभ्यक्तं प्रावृताङ्गं च निवातशरणस्थितम्
भोजयेदनभिष्यन्दि सर्वं चाचारमादिशेत्
svabhyaktaṃ prāvṛtāṅgaṃ ca nivātaśaraṇasthitam
bhojayedanabhiṣyandi sarvaṃ cācāramādiśet

